11 Jeltoqsan, 11:15 362 0 Jańalyqtar Asyl TUMAR

Qaraǵandyda qazaq tiliniń jaǵdaıy múshkil

Statıstıkalyq derekter boıynsha jergilikti ult nebári 44 paıyzdy quraıtyn Qaraǵandy qalasynda memlekettik tildiń jaǵdaıy múshkil. Óńirde qazaq tiline kóshýdi 2020 jylǵa qaraı 95% jetkizý kózdelgen. Alaıda kenshiler shaharyn uly Abaıdyń tilinde sóıletýge bir jyl emes birneshe onjyldyq qajet sekildi.

Jyl saıyn memlekettik kyz­met­­ker­lerge memlekettik tildi úıre­tý úshin bıýdjetten qyrýar qarjy bóli­nedi. Alaıda til kýrs­taryna qamtyl­ǵan­dar­dyń bar­lyǵy memlekettik tildi je­tik meńgermeıdi. Sebebi qazir­gi qo­ǵamnyń ózi dáleldep otyr­ǵan­daı, memlekettik til­di meń­ge­rý deńgeıi tek qana «Qaz­test» júıesi boıynsha synaq tapsy­ryp, sertıfıkat alǵandar sany boıyn­sha ǵana esepteledi. Baǵ­dar­lama boıynsha 2019 jylǵa qa­raı eresek turǵyndardyń 80% mem­­lekettik tildi meńgerýi tıis eke­­nin eskersek, sol kórsetkishke qol jetkizýdiń áli alys ekenin ańǵa­rýǵa bolady.

Qalada ornalasqan mekeme­ler­diń barlyǵy birdeı qujat aına­ly­myn memlekettik tilde júr­gizýge to­lyq­taı kóshken joq. Birshama meke­me­ler­de Til týraly zań talaptary saqtal­maı­­dy. Qujattardy, onyń ishinde esep-qısap qaǵazdaryn áli de qazaq ti­­linde júrgizbeý, qyzmetkerlerdiń til kýrstaryna qatysýyn qamta­ma­­syz etpeý, til máselesiniń jına­lys­­tarda qaralmaýy, jal­py, til saıa­sa­tyn nasıhattaýda ana­lı­tıkalyq, stı­lıstıkalyq taldaýlar joqtyǵy baı­qa­lady.

Memlekettik mekemeleri resmı tilde saıraǵan Qaraǵandynyń kó­she­le­rindegi jarnamalar men kórneki aq­parattardyń da ózge tilde jar salýy zańdylyq.

Qaraǵandy oblysynda osy­men bıyl tórtinshi ret kezekti «Kór­­neki aq­parat pen jarnamaǵa – saýattylyq!» ob­lystyq aılyǵy ótýde. 11 qarasha men 11 jeltoqsan aralyǵynda ótip jat­qan aılyq barysynda Qaraǵandy qalasynyń birqatar saýda úıleri men sýper­­marketterindegi kórneki aqpa­rattar, jarnamalarǵa sholý jasa­lyp, saýda oryndarynyń menshik ıeleri, ákimshilerine aqparattyq-túsindirý jumystary júrgizildi. Mundaı jumys­tar oblystyń barlyq óńirinde júzege asyrylyp jatyr.

Qaraǵandy oblysynyń tilder­di damytý basqarmasy kóshedegi jar­na­malardaǵy qatelerdi anyqtaý shara­syn qoldaýǵa blogerlerdi tartty. Til salasyndaǵy belsendi top músheleri qala­daǵy M.Áýezov atyndaǵy kitap­ha­nada bas qosyp, memlekettik or­gan­­dar men qoǵam­nyń túıtkildi máse­le­lerin sheshýge baılanysty ortaq mámilege keldi. Birlesip jasaıtyn jumys jospary talqylandy. Jeksen Ábdirahman, Maıra Ábdirahmanova, Jańabek Narov, Aıan Sháken sekildi aza­mat­­tyq qoǵam belsendileri, til jana­­shyrlary qatysqan jıynda mem­lekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeı­týge baılanysty birqatar jobalar talqy­landy. Basqarma áleýmettik jeli belsendilerimen, til janashyrlarymen birlese oty­­ryp, kórneki aqparattar men syrt­qy jarnamalardy til týraly zań­nama talaptaryna saı resimdeý úshin kásipkerlerdi, jarnama a­gent­tikterin tekserýdi bastap ket­ti.

Mundaı reıdter jyl saıyn bir­­ne­she ret ótkiziledi. Alaıda zań ta­lap­­taryn buzǵandarǵa ákim­shi­lik aıyp­pul salynbaıdy. Bir aı kóleminde túze­til­sin degen eskertýmen shekteledi. Al kórneki aqparattardyń aı emes, kún sanap ózgeretinin eskersek, bul shara­nyń ózin-ózi aqtamaıtyny kórinip tur. Eskertýden buryn, birden aıyppul saly­natyn bolsa, kásipkerler zań tala­byn buljytpaı oryndar edi. Mun­daı birdi-ekili reıdter zańdy qatańdatpasa máseleni túbegeıli sheshe almaıdy.

Oblystyq til basqarmasynyń jekemenshik nysandarǵa memleket­tik tildiń qoldanys aıasyn tekserip ba­­rýǵa da zań aıasynda quzyreti joq. Ká­sipkerlerdi tekserýge qo­ıyl­­ǵan mara­torıı jekemenshik kom­pa­nııa­lar­dyń jumysyna ara­la­­sýǵa múm­­kindik bermeıdi. Til bas­qar­masy olar­ǵa tek ádistemelik kó­mek kórsetip, túsin­di­rý­men ǵana shek­tele alady.

«Jarnama týraly zańda» jar­na­many memlekettik tilde berýdi min­detteıtin bap joq. Sol sebepti kásip­ker­ler jarnamany tek orys tilinde beredi. Nátıjesinde orys­tildi aqparat quraldary jarna­ma­dan túsken aqshaǵa qaryq bolyp, qazaq gazetteri nekrolog jarııa­laý­men shektelýde.

Elimizde til saıasaty úsh negizge súıe­ne otyryp júrgiziledi. Olar: til saıasatyn keńinen nası­hat­taý, memleket tarapynan qar­jy­­laı kó­mek kórsetý jáne túsin­dirý. Bi­likti júrgizilgen til saıa­saty – qo­ǵamdaǵy tynyshtyq pen keli­sim­niń kepili. Endeshe «Jar­na­ma týraly zańǵa» túzetý engizetin ýaqyt keldi.

aikyn.kz

Sońǵy jańalyqtar