5 Jeltoqsan, 11:26 2443 0 Rýhanııat "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Jaıbaraqat kún keshý buıyrmaǵan

Dúnıetanymy sheksizdikpen, keń­dikpen, adaldyq pen ádilet, jo­mart­tyqpen ól­she­netin, ǵajaıyp tili bar ha­lyqtyń poezııasy álemdik jaýhar­lar­dyń qatarynda turýy da zańdylyq!

Sondaı jaýhar jyrlarymen ultynyń rýhanı baılyǵyna úlesin qosyp ketken Farıza Ońǵar­sy­novanyń týyndylary fı­losofııalyq aýqymy, adamgershilik já­ne azamattyq pármeni, oı men sóz órnek­te­riniń kórkemdigi boıynsha tereń taldaý­lar­ǵa, birneshe doktorlyq dıssertaııaǵa suranyp-aq tur. Osyny aldymen ózimiz zert­tep, ary qaraı álemge na­sıhattaýǵa qo­ǵamdyq sananyń daıyndyǵy men yqy­las, yntamyz kerek-aq sııaqty. Óziniń má­denı mura­syna, tiliniń baılyǵy men rý­hynyń kúshtiligine se­nim­di, olardy ulyq­taýdy, maqtanysh etýdi maqsat etken el ǵana aqyndary men jazýshylaryn álem tilderine aýdaryp, keń tanytýǵa janqııar­lyqpen eńbek etedi.

Farıza – Jaratýshy syılaǵan qasıet boıyna daryǵan, ulylyqtyń órisinde qa­nyqqan aqyn. Qasıetti bolýdy da, ulylar qataryna enip óz dáýiriniń erekshe qubyly­sy atanýdy da qudiretti Jaratýshy ǵana syı­laıdy. Ejelgi túrkiden saqtalǵan Kúl­tegin jazbalaryndaǵy babalar, Asan qaıǵy men Abaı, Abaıdy qazaqtyń sanasyna sińirgen Muhtar, jańa dáýirdegi Muqaǵalı, Qasym men Oralhan, Tumanbaı men Qadyr, Sheraǵań, Ábish pen Farıza bolsa, sol ulylar kóshin úzbeı erteńmen jalǵaǵan rýhtyń «tıtan kópirleri» búgingi Myrzataı aǵalar. Atalǵandardyń árqaısysy qasıet tunǵan, ulaǵatty sóz tastaǵan ulttyń rýhanı kósemderi. Bul tizimdi jalǵastyra ber­sek qazaq dalasynda uly, áýlıe, qasıet­ti degen teńeýlerge laıyq tulǵalardy myńdap tize alamyz.

Qasıet daryǵan tulǵa ultyna qarańǵy túnde jaryq, qıyndyǵynda pana bolady. Qasıet qonǵan adam – kóptiń biri emes. Bi­raq qasıetpen birge olardyń qasiretteri de az bolmaıdy, moıyndaryna artylǵan júgi de tótenshe aýyr. Taǵdyrlary qıyn, óz­deri jalǵyz, janashyry az. Buralańy kóp ómir Farıza aqyndy da az synamaǵan:

Azaptyraq aqyndy oı qamaǵany:

asaý oı bulqynǵanda,

sóz-marjandar jıylmaı gúl qyrmanǵa,

myń qubylyp janar ma, túr-tulǵań ba –

uqsap daýyldy aıdynda aq jelkeniń

dal-dul bop jyrtylǵanǵa,

kenet... álem, sosyn sen – qos Qudiret,

qaıtalap kúlkińdi arna...

býyndyryp oı-tolǵaq azaptaıdy

aqyndar jyr týǵanda.

Al qarapaıym halyq aqynyn pir tuta­dy. Óıtkeni ulylar buqaranyń sózine ıla­nady, óksigine tunshyǵady, birge qýa­nyp, birge qınalady. Qalyń buqarada esh ýa­qytta bılik te, baılyq ta bolmaıtyny ras. Búgin de, erteń de solaı jalǵasa be­redi.

Qaı dáýirde bolmasyn aqynnyń aıt­qany, synaǵany bılikke unaı bermegen. Bı­likke sózin uqtyra almaǵan, túsindirýge jol, uǵyndyrýǵa minber taba almaǵan bas­qa aqyndardaı Farıza apaıymyz da ózin qalaısha jalǵyz sezinbeıdi?

Senim – adam janynyń nur shýaǵy,

erteńine shaqyrǵan shyń shynary.

Onsyz qadir, qabilet, darynyń da

kún kórmegen tamyrdaı tunshyǵady.

Kinálamaı barlyǵyn, bir jaıdy uǵyn:

jer ústinde basqasha týmaıdy kún,

adaldyǵyń, senimiń joq pa jurtqa –

onda olardan seniń de jurdaılyǵyń.

Erekshe qasıettiń arqasynda aqyn bas­qalarǵa kelmegen oıdy aıtady, basqalar tap­paǵan joldy kóredi. Sol qasıettiń ar­qasynda ulynyń artynda qalǵan sózi men úni, ómir ónegesi halqynyń rýhanı qazynasyna aınalady. Mine, dál sol sátten bastap uly adamnyń ult júregindegi uly­lyq sapary bastalady. Bul – qudiret syı­la­ǵan qasıettiń arqasy!

Farıza – aqyn, Farıza – tulǵa, Farıza – apaı…

2007 jyly Farıza Ońǵarsynova týraly «Jurt meni qatal deıdi…» atty fılm tú­sirdim. Ózim kútpegen jylylyqpen kó­rer­men fılmdi joǵary iltıpatpen qabyldady. Bárinen buryn, birinshi kórer­men – Farıza apamyzdyń rızashylyǵy erek­she boldy.

«Jurt meni qatal deıdi…» alǵash ret «Qa­zaqstan» ulttyq arnasynan 2008 jyly 22 naýryzda praım-taımda efırge shyqty. Fılm aıaqtalǵan soń 1 mınýttan keıin Farıza apaı telefon shaldy. «Ulbosynjan, men týraly fılmderdi saǵan deıin de tú­sirgen. Seniń fılmińnen basqalar boılaı almaǵan, ózim bótenge asha qoımaǵan minez ben sezimdi kórdim. Solardy dál taýyp kó­rermenge jetkizgen, meniń kópshilikten ja­syrǵan júrek syrymdy jaıyp salǵa­nyń úshin de rızamyn» degen Farıza apaı­dyń sózderi ómirimde estigen eń qadirli maq­taý shyǵar. Osyndaı uly jannyń batasyn alý, ol kisini qýantý qandaı baqyt!

Farıza aqynnyń náziktik pen sezimge eljiregen úlken júregin maǵan adastyrmaı tapqyzǵan altyn kilt myna óleń joldary boldy:

Ol joq jerde

tańdaıdaǵy bal úmitterdiń,

tolqynyna tunshyǵyp, malynyp sherdiń,

eshteńeni, eshkimdi kózime de ilmeı

tek soǵan tabynyp sendim.

Úzilip qyrshyn,

sonan soń...

ótetin boldy jabyrqaý, jeke keshterim...

Qaıǵym bar (bilem – basqalar beker deskenin)

ol – ózgeni súıe almaı

jalǵyzdyqpenen

máńgilik nekeleskenim.

Jalǵyzdyqqa jutylmaýǵa aqynǵa shy­naıy kóńilmen janashyr halqy kó­mek­te­sedi. Aqynǵa aq sezimin, taza júreginiń buı­­ryǵyn tyńdamaý da ońaıǵa túspegen.

Júregim bulqyp kerim,

qushaqtasa beredi kirpikterim,

erek beıneń turady sonda aldymda,

keýdemdegi dúbirdi irkip demim.

Kúıim meniń – kúzgi gúl, nur – kútkenim.

Adam jaryq dúnıe esiginen kirip eseıedi, tolysady. Keıinnen qarttyq shalyp so­lady, sóne bastaıdy. Ishki dúnıesi ala­sa­pyranǵa toly jandar «shirigen terige» uqsap tez tartyla berse, qasıetti jandar, keri­sinshe, parasat-paıymy, ómirlik jıǵan tá­jirıbesi tolysyp abyzdyqqa kóterilip, ishki jan saraıy keńeıe beredi.

Kózi tirisinde Farıza Ońǵarsynovany «ulty­myzdyń rýhanı anasy» dep aıtqan edim. Apaıdyń ózi «bunyń qalaı, bul qan­daı mártebe, teńeý?» dep suraǵan emes. Aqyn Temirhan Medetbek aǵamyzdyń 1989 jy­ly Farıza Ońǵarsynova týraly ma­qa­lasynan «ultymyzdyń rýhanı anasy» de­gen Farıza apaıǵa arnaǵan teńeýlerin ja­qynda taýyp aldym.

Bundaı teńeýlerdi ol kisiniń kózi tiri­sin­de aıtý árkimge de úlken júk ekeni bel­gili. Bile tura, men de osyǵan táýekel ettim. Apaıdan qatty sóz estip qalý qaýpi de boldy. Solaı bola qalǵan jaǵdaıda da ókin­bes edim. Eń bastysy, dúnıeden ótken soń aıamaı jatatyn maqtaý sózderimiz ben qur­metimizdi «Farıza apaı – siz qazaqtyń rý­hanı anasysyz. Biz ony moıyndaımyz» dep tiri kezinde aıtyp úlgergenim.

Farıza Ońǵarsynovanyń poezııasy sýy móldir, tunyp turǵan syrly qudyq tá­rizdi. Farıza – árbir qazaqtyń júre­gin­degi sezim janartaýyn oıata alǵan, oıata be­re­tin qasterli aqyn.

Buıyǵy ómir tilemen ǵasyrdan men.

Meıli, jurtym tentek der, asyl jan der.

Bul tirlikte jarq etken jaqsylyqtyń

Barlyǵyn da qushamyn ǵashyq janmen.

Qyńyr ketsem keshir dep ótinbeımin.

Shaqyr, ómir, ádilet sotyn meıliń!

Men áıteýir jaltańdap, jalbarynyp

Ózim qylǵan isime ókinbeımin.

Farıza Ońǵarsynova óziniń biregeı tul­ǵasymen ult shamshyraǵyndaı urpaǵyn adas­tyrmaı, ádilet pen aqıqattyń túzý, shyn­­dyqtyń haq jolyna úndegen isimen de qas­terli. Aqyn Farıza osylaısha rýha­nııat­tyń kókjıegin keńeıtip, máńgiliktiń dá­nin bolashaqqa seýip ótken:

Jaıbaraqat kún keshý buıyrmaǵan,

Qııal qýǵan men boldym «qıyn» balań.

Salqyn dúnıe meni ábden qaltyratty –

Sábıińe qoıynyńdy ash, úıim-dalam!

Qushaǵyńnyń jylýyn berseń boldy –

Men áli de talaı shyń, qıyrdy alam!

Farıza Ońǵarsynovanyń 10 tomdy­ǵy­nyń 4-kitabyna 2004 jyly jazǵan al­ǵy ­sózin danyshpan Ábish aǵa Kekilbaev by­laı dep túıindegen eken: «Dúnıe sheksiz. Ómir shekti. Bul túp qııanattyń túbegeıli esesin kelte dáýren súrip, keskekti ǵumyr ke­shetin tek osyndaı eresen talantpen, eren ónermen ǵana qaıtara almaqshymyz. Endeshe, Farıza eriksiz bas ıdiredi. Bar bol, bahadúr sóz!». Qazaqtyń rýhanı tórine qosh kel­dińiz, Farıza aqyn!

P.S.

Maqala jazylyp bolǵan soń eki apta ótkende Farıza Ońǵarsynovanyń on tomdyq shyǵar­malar jınaǵyn paraqtap otyryp myna joldardy kezdestirdim:

«...tabıǵatynda sáýle joq adamdy aqyn nemese kompozıtor jasaý múmkin emes. Mundaı sáýleni Jaratylys qana beredi. Sol Jaratylys ber­gen sáýleniń úlken alaýǵa aınalýy úshin aldyn­da teńizdegi maıaktaı alystan bolsa da jar­qyraǵan bir úlgiler bolýy qajet-aq. Ónerdegi ustazdyq degen sol.

Ónerdiń kıesi áıel zatyna qonsa, el-jurtyna jaqsy. Biraq óner ıesi úshin úlken júk. Ol júktiń salmaǵyn kez kelgen er kótere almaýy múmkin».

Ulbosyn ESENBEKOVA,

«Daryn» memlekettik jastar

syılyǵynyń ıegeri

Sońǵy jańalyqtar