8 Qarasha, 10:41 411 0 Qoǵam Anar LEPESOVA

Qaırat Isaǵalıev: Dıplomattar eń áýeli qazaq tilin jetik bilýi kerek

«Eldestirmek – elshiden» deıdi qazaq. Qazaqstannyń alys-jaqyn kórshisimen baıypty baılanysynyń tuǵyry – tatýlyq desek, sol tatýlyqtyń dánekeri – dıplomattar.  El men eldiń arasynda altyn kópir bolyp júrgen mamandarǵa júkteler jaýapkershilik eren. Óıtkeni ishki-syrtqy mádenıeti úılesken, birneshe tildi qatar meńgerip, san salany saýatty ıgergen bul jandarǵa qarap, bógde jurt qazaq týraly oı túıedi, Qazaqstan jaıly paıym jasaıdy. Sóılegen sózi, júrgen júrisi, istegen isinen asqan mádenıettilik menmundalap turatyn Qazaqstan dıplomatııasynyń ardageri, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Qaırat Isaǵalıevti kórgen sheteldikter halqymyz jaıly joǵary pikirde bolǵany anyq. Óıtkeni ol qysqa ýaqyt tildesken adamnyń ózin boıyndaǵy bıik parasatymen baýraıdy.

– Qaırat Isaǵalıuly, ómirderegińizge kóz júgirtsek, mektep bitirgen soń dáriger bolýǵa talaptanypsyz. Alaıda sanaly ǵumyryńyzdy medıınamen qabyspaıtyn múldem basqa salaǵa – dıplomatııaǵa arnadyńyz. Shalǵaıdaǵy aýylda ósken balyqshynyń uly shekara asyp, el men eldiń arasynda dáneker bolý týraly oılap kórip pe edi? 

– Bala kúnimde ondaı oı basyma kirip shyqqan emes. Ómirde ózim istegen eki-aq iske tańǵalam. Birinshisi – shet tilderdiń ıisi murnyma barmasa da, mektep bitirgen soń franýz tiliniń mamany bolýǵa bel býǵanym. Ekinshisi – qaladaǵy orystyń balalarymen oınap, oryssha sóılep júrgen balamnyń tilin syndyryp, taza qazaqqa aınaldyrýym.

Alǵashqysyn surap otyrsyń ǵoı, soǵan toqtalaıyn. 1956 jyly 10-synypty bitirgen soń qalaǵa baryp bilim alǵym keldi. Alaıda joqshylyq qolbaılaý boldy. Ákem sonyń aldynda ǵana ómirden ozǵan. Anam Ýtera (Birlik) selosyndaǵy naýbaıhanada ot jaǵýshy bolyp jumys isteıtin. Jumysy óte aýyr. Qamysty aýyldan 4-5 shaqyrym jerdegi teńiz óresinen ózi shabady, daıyndaıdy, jaıaýlap tasıdy. Peshtiń otyn ózi jaǵady, kúlin shyǵarady. Sondaǵy alatyn aılyǵy – 5 som. Tigerge tuıaqtan – qoradaǵy jalǵyz-aq sıyr. Soǵan qaramastan anam baıǵus qaryzdanyp-qaýǵalanyp, qolyma 400 som ustatyp, oqýǵa jiberdi. Qujattarymdy tez jınastyryp, Gýrevke júrip kettim. Medıınalyq oqý ornyna túsip, otashy bolǵym keldi. Alaıda Gýrevke men qalaǵan medıına ınstıtýtynan qabyldaý komıssııasy kelmeı qalǵan eken. Ári oılanyp, beri oılanyp, shet tilin meńgersem de jaman bolmaspyn dep sheshtim. Franýz tilin 8-synyptan bastap eki-aq jyl oqytty mektepte. Az da bolsa habarym bar ǵoı dep, franýz tili bólimine qujat tapsyryp, synaqtan oıdaǵydaı óttim. Sóıtip Almaty shet tilderi ınstıtýtyna tústim. Bes jyldan keıin týǵan ólkeme franýz tiliniń mamany bolyp oraldym. Aýyldaǵy mektep-ınternatta ustazdyqtan bastalǵan eńbek jolym keıinnen meni dıploma­tııaǵa jeteledi.

Qazir oılap qarasam, búgingi jetistigim anamnyń jankeshtiliginiń arqasy eken. Eger sheshem oqýǵa múmkindik berip, jaǵdaı jasamaǵanda, ákemniń kásibin jalǵastyryp, aýylda balyqshy bolyp júrer me edim, kim bilsin? Sondyqtan anama myń márte alǵys aıtamyn. Áke-sheshemniń aldyndaǵy perzenttik paryzymdy oryndasam degen arman osy kúnge jetkizdi.

– Bolashaǵyńyzdy túbegeıli dıplomatııaǵa arnaǵyńyz keletinin qaı kezde uqtyńyz?

– Dıplomatııanyń mánin bertin kele túsindim. Dala danalyǵy ústemdik quryp turǵan zamanda bıler úkim aıtyp, el ishindegi daý-damaıdy sheship otyrdy. Úsh bıimiz joǵarǵy sottyń qyzmetin atqardy. Bul – halyqtyq dıplomatııa. Al qazir dıplomatııa jeke ǵylym bolyp qalyptasty.

Alǵash ret 29 jasymda shetelge shyqtym. Oqý bitirgen soń Aljır halyq demokratııalyq respýblıkasyna Keńes Odaǵy atynan tilmash bop bardym. Ol kezde dıplomatııadan habarym bolmaǵan. Biraq tildiń mańyzyn túsindim. Aýdandyq komsomol uıymynda hatshy bop júrip, tildi azdap umyta bastaǵan kezim bolatyn. Sol jerde jattyǵyp, bilimimdi qaıta jandandyrýǵa týra keldi.

Dıplomatııanyń qyr-syryn uǵyp, osy salanyń kásibı mamanyna aınalý jolynda kóp adamnyń shapaǵatyn kórdim. Sonyń biri de biregeıi – Músilim Bazarbaev. Kezinde Mádenıet mınıstri, odan keıin Syrtqy ister mınıstri boldy. Sol kisi meniń qarym-qabiletimdi baıqap, adamdarmen til tabysa alatynymdy ańǵarǵan bolýy kerek, 1976 jyly Syrtqy ister mınıstrligine qyzmetke shaqyrdy. Halyqaralyq qatynastar salasyndaǵy uzaq jylǵy jemisti eńbegim sol ýaqyttan bastaldy. Ol kezde mınıstrlikte 19-20 adam jumys isteıdi. Men hattama bólimin basqardym. Jumys babynda kózge tústim-aý shamasy, Ortalyq komıtetke usynyldym. Ol ýaqytta usynys jasaı alatyn úsh adam boldy: Fazılıa Qonaeva, Músilim Bazarbaev jáne Salamat Muqashev. Osy úsh azamattyń kepildemesimen Ortalyq komıtetke bardym. Sodan bastap ómirim dıplomatııamen bite qaınasyp ketti.

Naǵyz dıplomatııanyń nárimen sýsyndaǵan kezim – Táýelsizdik ornaǵan tus. Egemendik alar jyldyń aldynda shetelde jumys istegen qazaqtyń ul-qyzdarynyń basyn qosý kerek boldy. Keńes Odaǵy ydyraıtyny belgili bolyp, derbes el bolýǵa daıyndalyp jatqan kezeńde til biletin, halyqaralyq qatynastar salasynda saýaty bar jastardyń tizimi jasaldy. Sol tizimge meniń de atym enip, Syrtqy ister mınıstrliginde mádenıet bólimin basqardym.

Odaq qulap, kópten kútken Táýelsizdikke qol jetkizgende, jan-jaqtan shetelde qyzmette bolǵan jastar jınala bastady. Solardyń aldyńǵy shebinde Qasym-Jomart Toqaev, Tóleýtaı Súleımenov, Bolat Nurǵalıev syndy jigitter boldy. Qazaqstandyq dıplomatııanyń ozyq úlgisin qalyptastyra bilgen osyndaı azamattardyń dánekerliginiń arqasynda búginde kórshilerimizdiń elimizge kózqarasy oń, alys-jaqyn memlekettermen terezemiz teń. BUU-nyń, kóptegen halyqaralyq uıymdardyń múshesimiz.

– Álemniń 54 elinde túrli dıplomatııalyq qyzmette bolypsyz. Sheteldikter dıplomattarǵa qarap, onyń eli týraly, memlekettiń bilim jáne mádenı deńgeıi, tipti ekonomıkalyq áleýeti týraly oı túıetini belgili. Jat jurt qazaqty qaı qyrynan tanıdy, Qazaqstan jaıly ne biledi?

– Keńes úkimeti kezinde bógde jurttyń kóbi Qazaqstannyń qaı jerde orna­las­qanyn da bile bermeıtin. Qazir álemniń túkpir-túkpirinen ashylǵan elshilikterimizdiń arqasynda kóp elmen arada kópir ornap, qazaqty tanıtyn, Qazaqstandy biletin jurttyń qatary ósti.

Dıplomattyń eń birinshi mindeti – óz halqyn tanystyrý, elin dáripteý. Eger elshi óziniń sóılegen sózi, júris-turysy arqyly sheteldikterdiń «Apyr-aı, mynaý qaı eldiń azamaty?» degen tańdanysyn týdyra alsa, maqsatyna jetkeni, qyzmetin adal atqarǵany.

Egemendik alǵannan keıingi eń birinshi maqsatymyz – BUU-ǵa kirý boldy. 1992 jyldyń 2 naýryzynda sol muratymyzǵa jetip, Elbasymyz Qazaqstannyń qandaı el ekenin, halqy qandaı, salty qandaı ekenin álemge tanystyrdy. Ekinshi úlken jetistigimiz – sol jyldyń 22 sáýirinde IýNESKO-ǵa múshe bolýymyz. Ol kezde Syrtqy ister mınıstrliginde IýNESKO isteri jónindegi komıssııanyń bas hatshysy edim. Halyqaralyq uıymnyń Parıjdegi shtab-páterine Qasym-Jomart Toqaev ekeýimiz bardyq. Baspasóz máslıhaty kezinde dúnıejúziniń kóptegen elinen qatysyp otyrǵan jýrnalıster: «Sizderge qaı tilde jaýap bergen yńǵaıly?» dep surady. Sonda Qasym-Jomart Kemeluly: «Qaı tilde surasańyzdar, sol tilde jaýap beremiz» dedi. Ol kisi qytaı jáne aǵylshyn tilderinde erkin jaýap berdi. Men franýzsha til qattym. Jýrnalıster qaýymy jańa qalyptasyp jatqan memlekettiń azamattarynyń osyndaı bilimderi bolsa, eldiń bolashaǵy jarqyn bolatynyna senimdi ekenin aıtyp tańdanyp jatty.

– «Adamnyń qandaı ekenin bilgiń kelse, onymen saparǵa shyq» degen sóz bar. Saparlas bolǵanda Prezıdentimizdiń dıplomat retinde, azamat retinde qandaı qasıetteri erekshe esińizde qaldy?

– Franııaǵa saparymyz kezinde Qasym-Jomart Kemelulynyń búkil bolmys-bitiminen tekti azamat ekenin ańǵardym. Joǵaryda atap óttim ǵoı, bul sapardyń negizgi maqsaty – elimizdi IýNESKO músheligine engizý bolatyn. El júk­tegen mindetti abyroımen atqaryp, baspasóz konferenııasyn joǵary deńgeıde ótkizgennen keıin Qasym-Jomart Toqaev ekeýimiz keshki Parıjdi araladyq. Sol ýaqytta onyń baıqampazdyǵyna tánti boldym. Serýendep kele jatqanda Qasym-Jomart Kemeluly júrisin báseńdetip: «Qaırat Isaǵalıuly, bilesiz be, Parıjde átirdiń ıisi bar», – dedi. «Al Rımde talshynnyń, Sıngapýrde balyqtyń ıisi ańqyp turady» dep jalǵady sózin. Qandaı ańǵarympazdyq deseńizshi, qatty tańǵaldym. Men Parıj­de birneshe ret bolǵan adammyn ǵoı, al bul onyń qalaǵa jasaǵan alǵashqy sapary edi. Qansha ret kelsem de, ózim baıqamaǵan dúnıelerdi onyń aýzynan estip, áserli áńgimesin qysyla da qyzyǵa tyńdadym.

– Qazaqstandyq dıplomatııanyń qalyptasý kezeńinde IýNESKO-men baılanys komıssııasynda belsendi qyzmet etip, osy qurylymnyń qalyptasýyna ólsheýsiz úles qostyńyz. Búginde elimizdiń IýNESKO-men qarym-qatynasy qanaǵattanarlyq deńgeıde me?

– Bul suraǵyń erterektegi bir erek oqıǵany eske túsirip otyr. 1993 jyly biz IýNESKO-nyń mereıli datalar tizimine Abaıdyń 150 jyldyǵyn engizýdi qolǵa aldyq. Alaıda halyqaralyq uıymnyń jarǵysy boıynsha sońy qos nólmen aıaqtalatyn mereıtoılar ǵana atalyp ótiletin. Máselen, 100, 200, 1000 jyldyq sekildi iri datalar. 50, 150, 250 jyldyq syndy mereıtoılar IýNESKO josparyna enbeıtin. Soǵan qaramastan biz Abaıdyń 150 jyldyǵyn halyqaralyq uıym sheńberinde atap ótýge kúsh saldyq. Bul iske sol kezde premer-mınıstrdiń orynbasary bolǵan Qýanysh Sultanovtyń eńbegi aıryqsha sińdi.

Elimiz áli esin jıyp úlgermegen, ekonomıkamyz qalt-qult kúı keship jatqan kezeń bolatyn. Saparymyzǵa bólingen qarjynyń mardymsyzdyǵyna qaramastan Qýanysh Sultanov Franııaǵa bir jylqy soıyp apardy. Qazaqty bilmeıtin jurtqa halqymyzdyń asy mynaý dep dám tatqyzýymyz kerek emes pe? Bir jylqynyń etimen Qazaqstannyń shekarasynan ótýin óttik, alaıda Franııanyń keden beketine kelgende kedergige tap boldyq. Veterınarlyq qyzmet ókilderi etti bir táýlik tekserýge alyp qalatyndaryn aıtty. Eger quramynda qaýipti eshteńe bolmasa, erteńine qaıtaryp beremiz dedi. Amal joq, kúttik. Kelesi kúni etimizdi alyp, qonaqúıdiń tońazytqyshyna saldyq ta, Parıjge kelgendegi basty mıssııamyzdy oryndaýǵa kiristik. Bizge IýNESKO-nyń bas dırektory Federıko Maıordyń kóp kómegi tıdi. Abaıdyń kim ekenin túsindirip, uly aqynnyń 150 jyldyǵyn IýNESKO kóleminde atap ótkimiz keletinin aıtqanda, ol bul ótinishimizdi uıym músheleriniń nazaryna usynýǵa birden kelisti. Alaıda sheshim uıymǵa múshe memleketterdiń daýys berýinen keıin qabyldanatynyn eskertti.

Sheshýshi sát kelip jetti. Qýanysh Sultanov minberge kóterilip, Qazaqstandy tanystyrdy, qazaqtyń dana aqynyn dáriptedi. Ol sózin aıaqtaǵan soń IýNESKO-nyń mereıli datalary jónindegi komıtettiń tóraǵasy múshe memleketterdiń ókilderine qarap: «Al ne aıtasyzdar? Qazaq halqy uly aqynynyń 150 jyldyǵy arqyly dúnıejúzine óziniń mádenıetin, ádebıetin tanystyrmaqshy eken. Qoldaımyz ba?», – dedi daýystap. Barlyǵy bir aýyzdan maquldap, balǵalaryn tarsyldata jóneldi. Tóbemiz kókke jetkendeı boldy.

Alǵysymyzdy aıtý úshin keshkisin qoldaýshylarymyzdyń barlyǵyn qonaq qylmaqshy boldyq. Qaltamyzda kók tıyn joq. Taǵy da Federıko Maıordyń aldyna baryp, mán-jaıdy aıttyq. «Etti, araq-sharapty ózimizben birge alyp keldik. Joǵarydaǵy ashanańyzdy paıdalanýǵa ruqsat etińiz!», – dedik. Esh qarsylyq bildirmedi. Qazaqtyń berekeli dastarqanynda qonaqtarymyzdy kúttik. Et ataýlyǵa kirpııazdyqpen qaraıtyn eýropalyqtardyń jylqy etin súısine jegenin kórseńiz.

Mine, osy oqıǵadan keıin IýNESKO-men baılanysymyz jandanyp, elimizdiń birneshe mańyzdy oqıǵalary álemdik deńgeıde atalyp ótti. Atap aıtqanda, «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasynyń tusaýkeseri, Mahambet Ótemisulynyń 200 jyldyǵy, Abaıdyń 150 jyldyǵy, Muhtar Áýezov, Qanysh Sátpaev, Ábilhan Qasteev, Álkeı Marǵulan men Ahmet Jubanovtyń 100 jyldyqtaryna arnalǵan birqatar is-shara uıymdastyryldy. Qanshama tarıhı muralarymyz IýNESKO­nyń qundy jádigerler tizimine endi. Búginde Qazaqstanda, Qyrǵyzstanda, Tájikstanda jáne Ózbekstanda óz qyzmetin óristetken IýNESKO-nyń Almatydaǵy Klasterlik bıýrosy bul halyqaralyq uıymmen tabysty yntymaqtastyqty damyta túsetinine senimim mol.

– 2003 jyldan beri ustazdyq qyzmettesiz. Halyqaralyq qatynastar teorııasynda bir adamnyń dıplomat ári teoretık bolýy óte qıyn dep jatady. Rasynda da solaı ma?

– Qıyn ekeni ras. Biz stýdentterdiń praktıkalyq bilimin shyńdaý úshin Syrtqy ister mınıstrliginiń qaramaǵynda qyzmet etip júrgen dıplomattardy dáris oqýǵa shaqyramyz. Alaıda olar kelise bermeıdi. Óıtkeni ǵylymı dárejesi bolmaǵandyqtan alatyn jalaqysy mardymsyz. Azyn-aýlaq aqsha úshin ýaqyttaryn óltirgisi kelmeıdi. Ekinshiden, halyqaralyq qatynastar salasynda bilim berý úshin dıplomatııanyń uńǵyl-shuńǵylynyń bárin bilýiń kerek. Teorııany tolyq bilý shart, alaıda ol praktıkamen ushtaspasa, mańyzyn joǵaltady. Onyń ústine, qazirgi stýdentterdi qurǵaq sózben aldarqata almaısyń. Óz tájirıbeńnen mysal keltirip, jandandyryp aıtpasań, tez jalyǵady.

– Halyqaralyq qatynastar salasynyń bolashaq mamandaryn daıarlaý isinde sheshimin tappaǵan qandaı máseleler bar?

– Elbasymyz bir jıynynda ekonomıster men zańgerlerdiń tym kóp ekenin aıtyp edi. Sany kóbeıgen taǵy bir maman dıplomattar der edim. Qazaqstanda Syrtqy ister mınıstrliginiń apparatynda 800-ge jýyq adam qyzmet atqarady. Sheteldegi elshilikterde 1 000 adamdaı qyzmet etedi. Jylyna 15-20 adam zeınetke shyǵady. Al jyl saıyn oqý bitiretin jas dıplomattardyń sany 2 myńǵa jetip jyǵylady. Olardyń bári qaıda barady?

Osydan birneshe jyl buryn bul máseleni Qasym-Jomart Kemelulyna aıtqanmyn. Ol kisi de bul máselege qanyq ekenin jetkizip, dıplomattardy daıyndaýdy shekteý keregin aıtty. Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde oqytaıyq, qalǵan oqý oryndaryndaǵy halyqaralyq qatynastar fakýltetterin jabý kerek. Qazir oblys ortalyqtaryn bylaı qoıǵanda, aýdandarda da halyqaralyq qatynastardy oqyta beredi. Saryaǵashta dıplomattardy daıyndap jatyr degendi estip, jaǵamdy ustadym. Máskeýde biraq oqý orny – MGIMO-da ǵana halyqaralyq qatynastar fakýlteti bar. Tashkentte de dıplomattardy jalǵyz ýnıversıtet daıyndaıdy. Biz de osyndaı júıege kóshýimiz kerek.

Jastardan «Dıplomatııany ne úshin tańdadyń?» dep surasań, «sándi» mamandyq ekenin alǵa tartady. «Dıplomat bolsań, el men jer kóresiń, aqshany kúrep tabasyń» degendi ata-analar balanyń qulaǵyna quıyp qoıady. Ondaı dárejege talmaı oqyp, birneshe tildi meńgergender, aıanbaı eńbek etkender ǵana jetetinin eskere bermeıdi.

Elimizde bir dıplomattyń jyldyq shyǵyny orta eseppen 100 myń AQSh dollaryna jýyq. Qazir Qazaqstannyń shetelde 70-ten astam ókildikteri bar. Elshilikterde keminde 15-20 adamnan qyzmet etedi. Eldiń bıýdjetine qanshama salmaq túsip jatqanyn esepteı berińiz. Sondyqtan dıplomattar ózderine artylǵan jaýapkershilikti túsinýi kerek. Olardyń atyna aıtylǵan maqtaý da, dattaý da tikeleı eldiń atyna baǵyttalatynyn uǵýy qajet.

– Qazirgi zamanda til bilgen adamǵa barlyq esik ashyq. Alaıda jastardyń kóbi qansha jyl boıy til oqytý kýrstaryna barsa da, maqsattaryna jete almaı júrgenderin alǵa tartady. Birneshe tildi jetik biletin polıglot retinde ózińizden shet tilderdi saýatty meńgerýdiń tıimdi jolyn bilgimiz keledi...

– Kez kelgen tildi jetik meńgerý úshin oǵan kúnine kem degende alty saǵat ýaqytyńdy arnaýyń kerek. Sonda ǵana tildi úırený ádetke aınalyp, eńbegińnen nátıje shyǵady.

Búginde álemde alty til ústemdik etedi: aǵylshyn, franýz, orys, ıspan, qytaı jáne arab tilderi. Aǵylshyn tiliniń qoldaný aıasy ózgelerinen áldeqaıda keń, alaıda sońǵy jyldary oǵan qarsylyq kóbeıip keledi. Fýtýrologtardyń boljamynsha, bolashaqtyń tili – ıspan tili. Ár tildiń óz dáýiri bolady. 17-18 ǵasyrlarda franýz tiliniń mártebesi joǵary bolsa, 19 ǵasyrdan bastap aǵylshyn tiliniń ústemdigi kúsheıdi. Alaıda Donald Tramptyń júrgizip otyrǵan saıasaty álemde aǵylshyn tiline qarsylardyń sanyn kóbeıtti. Búginde AQSh halqynyń 60 paıyzy – ıspan tildiler. Demek, ǵalymdardyń boljamy negizsiz emes. Osy ǵasyrda ma, kelesi ǵasyrda ma, áıteýir bir kezeńde ıspan tiliniń yqpaly kúsheıedi.

Men QazUÝ-da jumys istep júrgen kezde Qasym-Jomart Qemeluly ıspan tilin oqytýdy qolǵa alý keregin eskertken. Sebebi Qazaqstan ıspan tilinde sóıleıtin Latyn Amerıkasy elderinde óz elshilikterin asha almaı otyr. Sol kisiniń usynysy boıynsha QazUÝ rektorymen aqyldasyp, 15 shaqty maman daıyndadyq. Qazir ıspan tilin jetik meńgergen sol kadrlar Brazılııa, Kýba, Meksıka elderinde qyzmet etýde. Maman tapshy bolǵandyqtan ózge memlekettermen baılanys ornata almaı otyrmyz. Ýrýgvaı, Chılı, Perý, Argentına sııaqty Latyn Amerıkasy elderi – ozyq nanotehnologııalardyń otany. Eger tilin bilsek, olardan úırenerimiz kóp. Bolashaqta qazba baılyqtar sarqylǵanda, kúlli adamzat nanotehnologııalarǵa telmiretini anyq. Sony qazirden bastap ıgerip, ıgiligin kórý úshin damyǵan eldermen erkin tildese alatyn deńgeıge jetýimiz kerek.

– «Áke kórgen oq jonar» deıdi qazaq. Búginde ulyńyz Arman izińizdi jalǵap, elshilik qyzmette júr. Ol osy salaǵa alǵash qadam basqanda ustaz retinde ne eskerttińiz, áke retinde neden saqtandyrdyńyz?

– Arman – eki qyzdan keıingi ańsap jetken ulym. Kishkentaı kúninen zerek bolyp ósti. Alty jastaǵy kezi bolatyn, úıde bárimiz teledıdar kórip otyrmyz. Arab tiliniń mamany, shyǵystanýshy Farıd Seıfýl-Mýlıýkov degen kisi suhbat berip jatqan. Sony kórip bolǵannan keıin «Áke, men de myna kisi sııaqty arab tilin jetik meńgergim keledi» dedi ulym. Shyny kerek, alty jastaǵy balanyń sózine asa mán bermedim. Ortalyq komıtette júrgen kezim edi. Bir jyldan keıin elimizde Azııa-Afrıka konferenııasy ótti. Sol jıynnan keıin arab tiliniń mártebesin kóterý úshin Qonaevtyń sheshimimen Almatyda №9 mektep-ınternat ashyldy. Oryssha oınap, oryssha saırap júrgen balamnyń tilin buzyp, arab tilin tereńdetip oqytatyn qazaq mektebine berdim. Altynshy synypta oqyp júrgeninde №136 mektepte arab tilinen sabaq berdi. Mektepti úzdik bitirgennen keıin ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń shyǵystaný fakýltetine túsip, oqýyn bitirgen soń Marokko Koroldiginiń Fes qalasyndaǵy Sıdı Muhammed ben Abdalla ýnıversıtetine eki jyldyq arab tilin jetildirý kýrsyna ketti. Odan keıin Mysyr Arab Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń dıplomatııalyq ınstıtýtynda dáris aldy. Onyń Qazaqstanda, Marokkoda, Mysyrda alǵan bilimi dıplomatııa salasynyń baspaldaqtarynan erkin kóterilýine múmkindik berdi. Búginde Arman Qazaqstannyń Mysyr Arab Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi qyzmetin abyroımen atqaryp júr. Orta ǵasyrda Mysyr men Sham memleketterin 17 jyl bılegen dańqty babamyz Sultan Beıbarystyń izderi jatqan elmen Qazaqstannyń qarym-qatynasy erekshe. Buǵan Armannyń úlken úles qosyp júrgenin áke retinde, ustaz retinde maqtan tutamyn.

Baıqasam, qazir dıplomattardyń kóbi qazaq tilinde jazyp-syzýǵa shorqaq, óz ana tilderinde erkin sóıleı almaıtyndaryn da kóp kórem. Óziń ana tilińdi, onymen birge sińetin dástúr-saltyńdy bilmeseń, bógde jurtqa baryp, eliń, jeriń týraly ne aıtpaqshysyń? Jat jerde týǵan tilin saǵynyp júrgen qandastaryńmen qalaı tildesesiń? Mine, osyny eskerip, ulymnyń eń áýeli qazaq tilin jetik bilýin qadaǵaladym. Abaıdy, Áýezovti oqyttym. Qazir sonyń jemisin jep júr.

– Áńgimeńizge raqmet!

 

Suhbattasqan

Anar LEPESOVA

Sońǵy jańalyqtar