7 Qarasha, 10:57 244 0 Nur Otan Ásel ÁNÝARBEK

Záýresh AMANJOLOVA, Parlament Májilisiniń depýtaty:   Jastardyń densaýlyǵy alańdatarlyq jaǵdaıda

Halyqtyń densaýlyǵyn saqtaý – árbir memleket úshin asa mańyzdy mindet ekeni aıtpasa da túsinikti. Bul máselege Nur Otan partııasynyń «Qazaqstan – 2021: Birlik. Turaqtylyq. Jasampazdyq» atty saılaýaldy baǵdarlamasynda da nazar aýdaryldy. Osy rette Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń depýtaty Záýresh Amanjolovamen jas urpaqtyń densaýlyǵyn saqtaý boıynsha az-kem tildesken edik.

– Záýresh Jumanáliqyzy, kez kelgen ult úshin urpaq saýlyǵy – birinshi orynda. Nur Otan partııasynyń saılaýaldy baǵdarlamasynda da jas urpaqtyń densaýlyǵyn ulǵaıtýǵa baǵyttalǵan jumystar júkteldi. Bul rette jastar men jasóspirimderdiń densaýlyǵyn saqtaýda sizdi alańdatatyn máselelerge toqtalyp ótseńiz...

– Ras, deni saý urpaq – ult bolashaǵy. Elbasy halyqqa joldaýlarynda urpaq densaýlyǵyn nyǵaıtýǵa erekshe kóńil bóldi. Memleket basshysy Q.Toqaev ta bul máselege erekshe mán berýde. Halyq sanasynyń ósýi men sapasy onyń densaýlyǵyna baılanysty. El damýynyń «Qazaqstan-2030» strategııasynyń uzaq merzimdi  basymdyq baǵyttarynyń biri retinde – aýrýdyń aldyn alý jáne salaýatty ómir súrý saltyn  yntalandyrý mańyzdy komponent bolyp tabylatyn «Densaýlyq, bilim jáne azamattardyń amandyǵy» dep atap kórsetti.

Qazirgi tańda elimizde balalar men jasóspirimderdiń densaýlyǵyna erekshe kóńil bólinip, densaýlyq saqtaý salasy tarapynan kóptegen is-sharalar atqarylýda. Jyl saıyn aýrýdyń aldyn alý maqsatynda 18 jasqa tolmaǵan balalarǵa  profılaktıkalyq medıınalyq tekserýler júrgiziledi. 2018 jyldyń qortyndysy boıynsha  tekserýden ótken jasóspirimderdiń 10,6 paıyzynyń aýrýy anyqtalyp, onyń 3,1 paıyzy dıspanserlik esepke alyndy.

Sońǵy úsh jylda  15-29 jas aralyǵyndaǵy onkologııalyq aýrýlar 9,2 paıyz, psıhıkalyq aýrýlar 6,4 paıyz, týberkýlez 22 paıyzǵa azaısa da, búgingi kúni jastardyń densaýlyǵy alańdatyp otyr. Atap aıtsaq, tynys alý júıeleri 28 paıyz, zár shyǵarý jynystyq aýrýlary 8,5 paıyz, nevrologııalyq jáne kóz aýrýlary da azaıar emes.

Sondaı-aq 2018 jyldyń qortyndysy boıynsha  ásker qataryna qabyldaý úshin medıınalyq komıssııa tekserýinen ótken jastardyń 72  paıyzy  áskerge jaramdy. Áskerge jaramsyzdar qatarynan anyqtalyp otyrǵan aýrýlar qatarynda ish-qurylys aýrýlary (28,4 paıyz) kósh bastap tur. Odan keıin hırýrgııalyq (25,7 paıyz) jáne nevrologııa aýrýlary (16,4 paıyz) da  jıi tirkelgen.  Jasyratyny joq, sońǵy jyldary baıqalyp otyrǵan balalar men jasóspirimderdiń densaýlyǵy jaǵdaıyndaǵy jaǵymsyz kórinister memleketke úlken áleýmettik jáne ekonomıkalyq shyǵyn ákeledi.

Búgingi kúni jastardyń psıhıkalyq jáne minez-qulyq aýytqýlarynyń ósý qaýpi zor. Jastardyń psıhıkalyq minez-qulqy ózgerýiniń negizgi  faktorlary retinde neni atap aıtar edińiz?

– Jaǵymsyz otbasylyq orta, ata-ana tarapynan qamqorlyqtyń bolmaýy, tárbıe berýdegi kemshilikter,  kúızelister men qysymǵa qarsy kúreske qabiletsizdigi, psıhologııalyq kómek qyzmetiniń jetkiliksizdigi, óz betimen sheshim qabyldaı almaýy, agressııalyq jarnamalardyń bolýy.

Erekshe nazar aýdaratyn jaǵdaı qazirgi kezde eresekterdi eskermegende jasóspirimder arasynda kalıan men elektrondy temeki paıdalaný keń taralýda. Ǵalamtor betin ashsań elektrondy temekiniń túr-túri bar. Bul jastardyń nazaryn eriksiz aýdartady. Ásirese, mektep qabyrǵasynda balalardyń, onyń ishinde qyz balalarynyń paıdalanýy úlken alańdatýshylyq týǵyzýda. Bul jaǵdaı jastardyń densaýlyǵyna, onyń ishinde reprodýktıvtik fýnkııasyna zııanyn tıgizetini sózsiz.

Qoǵamnyń eń osal toptarynyń biri – balalar men jasóspirimder bolyp tabylatyndyqtan, olardyń temeki, alkogoldi, esirtki jáne psıhotroptyq zattardy paıdalanyp densaýlyǵyna qaýip-qater tóndirý  faktorlary alańdatady. Ásirese, jastar sany eń az óńir – Soltústik Qazaqstan oblysynda narkologııa dıspanserinde tirkeýde turatyn jastar sany óte joǵary, odan keıingi kezekte Almaty oblysy men Almaty qalasy tur.

Jastar men jasóspirimder arasyndaǵy osyndaı ahýaldy baǵamdaı otyryp, óz tarapyńyzdan qandaı usynystar aıtasyz?

– Jas urpaqtyń densaýlyǵyn saqtaý – memlekettiń mańyzdy strategııalyq mindeti, ıaǵnı eldiń eresekter densaýlyǵynyń irgetasy bala jastan qalanady. Sondyqtan men jastardyń densaýlyǵyn nyǵaıtýǵa beıjaı qaraýǵa bolmaıtyndyǵyn basa aıtqym keledi. Eń aldymen, jastardyń der kezinde profılaktıkalyq skrınıngterden ótýin qamtamasyz etý qajet. Odan bólek jasóspirimder men jastardyń salaýatty ómir saltyn qalyptastyrýda  ata-analarmen maqsatty jumystar júrgizý, kúızelister men qysymǵa qarsy kúreske qabiletsiz balalarǵa psıhologııalyq kómek kórsetý qyzmetiniń qol jetimdiligin arttyrý, temeki, alkogol jáne basqa da psıhotroptyq zattardyń balalarǵa satylýyna qatań baqylaý jasaý, dástúrli otbasynyń ózegin nyǵaıtý, onyń psıhologııalyq-pedagogıkalyq mádenıetin kóterýge kóńil bólgen abzal. Atalǵan faktorlardyń oń sheshimin tabýyna medıına salasymen qosa sektoraralyq jáne vedomstvoaralyq júıeler yntymaqtastyǵynyń da  úles qosatyny anyq.

– Áńgimeńizge raqmet!

 

Suhbattasqan Ásel ÁNÝARBEK

 

 

 

 

Sońǵy jańalyqtar