7 Qarasha, 10:34 375 0 Ishki saıasat Túrkistan Gazeti

Balyǵy taıdaı týlaǵan ólke

Teńiz tóskeıinen oryn tepken aıdyndy Aral óńiri – qazaqylyqtyń qaımaǵy buzylmaǵan tarıhı meken, jyr ólkesi. Kıeli topyraǵynda talaı syndarly kezeńderdi bas­tan ótkergen Aral búginde teńizi men sý marjany, aq al­tyny – as tuzymen álemge áıgili. Aralda negizinen ata ká­sip sanalatyn balyq jáne mal sharýashylyǵy keńinen qa­nat jaıǵan.

– Negizgi maqsatym – týǵan je­rim­di, elimdi kór­keıtý. Bir tal ek­seń de Aral aýdanyn kór­keı­tý. Art­ta ónegeli, jaqsy iz qalsa deımin, – deı­di aýdan ákimi Muhtar Oraz­baev. Halyq sh­a­rýa­shyly­ǵy­nyń negizgi salalary – balyq aýlaý, ba­lyq, tuz óńdeý jáne mal sharýa­­­shylyǵy. Aý­dan­­da as tuzy­nyń, tevardıt, merabılıt jáne shy­­­ny óndirisine qajetti kvar to­pyraǵynyń mol qory bar.

Búgingi kúni aýdanda balyq sharýa­shylyǵy sa­­lasy aýyl sharýa­shy­lyǵy salalarynyń biri bo­­lyp qa­lyptasqan deýge bolady. Balyq sha­rýa­shy­lyǵy, óńirdiń ekonomı­ka­synyń damýyna jáne halyqtyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaq­sarýy­na, olardy jumyspen qam­ta­ma­syz etýde mańyzdy bolyp otyr. Se­bebi Aral teńizi men Syrdarııa óze­niniń jaǵasynda turatyn jer­gi­likti halyqtyń ómiri men tur­my­sy balyq aý­laý­men tyǵyz baılanysty. Bárimizge belgili, ótken ǵa­­syr­dyń 60-jyldary Syr óńiri ba­lyq sharýa­shylyǵynyń damýy boıynsha respýblıkada al­dyńǵy qatarda boldy. Jylyna 55-60 myń ton­naǵa deıin balyq aýlandy. Alaı­da Aral teńi­ziniń tartylýy, 80-jyldardan bastap ba­lyq sharýa­shylyǵy salasyn toqyraýǵa ushy­ratty. Ondaǵan balyq óńdeı­tin kásiporyndar men balyq aýlaıtyn sharýashylyqtar jabyldy. Balyqshylar basqa óńirlerge kóshýge máj­búr boldy. Teńiz sýynyń tuzdylyǵy 30 mgr/l deıin ósip, balyq aýlaý múldem toqtaı­tyn deńgeıge jetti. Salystyrmaly túrde aıtatyn bol­saq, 2000 jy­ly Soltústik Aral teńizinen bar-joǵy 400 tonna balyqtyń bir-aq túri, kambala glossa balyǵy aý­­lanǵan.

Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen júzege asyp, ǵasyr jobasy atanǵan «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń sol­tústik bóligin saqtaý» joba­sy­nyń birinshi kezeńiniń júzege asyrylýy nátıjesinde aýdannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna, onyń ishinde balyq sharýa­shy­lyǵynyń damýyna úlken múm­kindikter berdi. Joba sheńberinde Sol­tústik Aral teńizindegi Kóka­ral sý tospasy, Aıtek sý qury­lysy kesheni jáne Syrdarııa ózenindegi qorǵanys bógetteri salyndy. Teńiz­degi balyq qory molaıyp, tur­ǵylyqty halyqtyń ıgiligine aı­naldy. Nátıjesinde, teńiz deń­geıi Aral qalasyna 17 shaqyrymǵa deıin jaqyndaǵan. Syrdarııa ózeninen Soltústik Aral teńizine quıylatyn sýdyń kólemi kóbeıip, óńirdegi kóptegen bıologııalyq túr­ler qalpyna kele bastady. Kó­lemi 20-30 myń gektardan asatyn ondaǵan iri kólder qalpyna kelip, balyq sharýa­shylyǵynyń damýyna múmkindik jasady. Teńiz­de bu­ryn joıylyp ketken balyqtyń 14 túri qaıta paıda boldy. Qazir onda balyqtyń 22 túri kezdesedi.

Aýdanda balyq aýlaý kólemi jyl sanap artýda. Máselen, balyq aý­laý kólemi 2000 jylmen sa­lys­tyrǵanda 20 esege ósip, qazirgi tań­da 400-den 8000 tonnaǵa jetti. Aýdan aýmaǵynda balyq sharýashy­ly­ǵy mańyzy bar Kishi Aral teńi­ziniń 18 ýchaskesi, Syrdarııa ózeni jáne 20 kól bar.

Aral óńirindegi «Araltuz» AQ – respýblıka­daǵy tuz qazý men ony óndeý boıynsha eń iri ká­si­po­ryn. Bıyl mekemeniń qurylǵanyna 92 jyl toldy. Iodtalǵan as tuzyn shy­ǵarady jáne onyń negizgi ón­dirý­shisi. Akıonerlik qoǵam sapaly taýar shyǵarý boıynsha kóp­te­gen halyqaralyq jáne res­pýb­lı­ka­lyq kórme dıplomdarynyń ıegeri. 2001-2003 jyldary «Aral­tuz» AQ-da zaýyt tarıhynda birinshi ret qaıta qurý jumystary atqa­ry­lyp, óndiriske «tuz­dy ekinshi ret baıytý» tehnologııasy engi­zil­gen. Iaǵnı tuzdy jýý, maıdalaý, ıod­taý jáne keptirý jumystary qa­zirgi zaman talabyna saı oryn­da­lýda. 2012 jyldan bastap «Aral­tuzǵa» jańa ınvestordyń kelýine oraı, kóptegen ıgi­likti sharalar jú­zege asty.

Elbasynyń qoldaýymen júzege as­qan ın­dýstrıaldy-ınnovaııa­lyq damýdyń memlekettik baǵ­dar­la­masy – bıznesti damytýǵa jáne jańa bastamalardy iske asyrýǵa keń óris alǵan.  Sonyń arqasynda «Araltuz» AQ as jáne tehnıkalyq tuz óndirisin ulǵaıtý» jobasyn is­ke qosqan. Jobaǵa eki jarym mıl­­­lıard teńgeniń ústinde ınvestıııa salyndy. dúnıejúzi boıyn­sha tuz óndirýge arnalǵan qural-jab­dyq­tyń kóshbasshysy Ispanııa (Construcciones Mecanicas J.SERRA, S.A.) kompanııasynyń qu­ral-jabdyqtary alynǵan. Buǵan deıin zaýyt ónimdiligi jylyna 120 myń tonna bolsa, jańa zaýytty iske qosý arqyly ónimdilikti 1,7 esege ulǵaıtýǵa múmkindik alǵan. Jy­lyna 400 myń tonna tuz ón­diriledi. Reseıdiń 10-15 paıyz na­ry­ǵyn ıelenip otyr. Buryn «Aral­tuz» AQ-na ishki naryqtaǵy as tu­zy­nyń 70 paıyzy tıesili bolsa, jańa zaýytty iske qosý arqyly ishki na­ryq­taǵy úles 90 paıyzǵa deıin jet­ken. Sáı­kesinshe syrtqy na­ryq­taǵy úlesi de ulǵaıǵan.

Halqynyń 99,9 paıyzy qazaq ulty­nan qu­ral­ǵan ólkede demografııa oń kórsetkishke ıe.  5 jylda adam sany 7 myńǵa ósken. Elden esh­kim kósh­peıdi, qaıta kóship kelý­­shiler kóp. Aral aýda­ny ákim­di­ginde kóptegen jastar jumys is­teı­di.

 

B.BALYQBAI

Sońǵy jańalyqtar