1 Qarasha, 12:30 886 0 Aımaq "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

10 general shyqqan ólke

Qazaqstannyń qaı aımaǵy da ekono­mı­kalyq, týrıstik, geografııalyq t.b turǵyda elimizdiń damýyna úles qosýda. Ár óńir bir-birine uqsamaıtyn keremetterimen erekshe­le­nedi. Sonyń biri – Jambyl oblysy qura­myn­daǵy Jýaly aýdany. Aýdan halqynyń kóbi mal jáne egin sharýashylyǵymen aınalysady.

«Bizdiń aýdan 10 generaldy, Sheraǵań men Batyr Baý­keń­di dúnıege ákelgen qasıetti ólke. Sondyqtan bolar, árdaıym kósh basynda bolýdy qalaımyz. Máselen, bilim salasynda jyl saıyn oqýshylardyń bilim sapasy aıqyndalatyn UBT da aýdan, oblysta aldyńǵy saptan kórinedi. Balamaly elektr kózin óndirýde de sý jáne kún elektr stansalary alǵashqylardyń biri bolyp bizde boı kóterdi. Sharýalarymyz da jyl saıyn jańa tehnolo­gııa­lardy meńgerip, óz isterinde sátti paıdalanýda. Týrızmde oblysymyzda alǵashqy bolyp «Qaralma» taý-shańǵy kesheni paıdalanýǵa berilmek. Aıta bersek, mundaı jetistikter jeterlik. Bul birinshi kezekte – jýalylyqtardyń eńbek­súı­gishtiginen dep bilemin», – deıdi aýdan ákimi Narbaı Ábil­qa­symuly.

Jýaly aýdany negizinde tehnıkalyq daqyldardy ósirý­men  daǵdylanǵan, onyń ishinde halyqqa qajetti «ekinshi nan» – kartop daqyly. Jambyl oblysy ákimdiginiń aýyl sharýa­shylyǵy basqarmasy arasyndaǵy memorandýmǵa sáıkes, ındıkatorlyq kórsetkish boıynsha 2500 ga astam alqapqa kartop egilgen. Osy jyly kóktem aıynyń jaýyn shashyndy bolýyna baılanysty kóp sharýalar daqyldy  kesh ekken. Onymen qoımaı jaz aıynda Alataýda qardyń az mólsheri bolǵandyqtan, naýqandyq sýarý kezinde sýdyń tapshylyǵy sezilgen. Aqsaı sý sharýashylyǵy mekemesi tarapynan sýarý kestesi jasalynyp, barlyq sharýa­shy­lyqtar sýmen tolyǵymen qamtamasyz etilgen. Jalpy aýdan boıynsha Nurlykent – 302, Aqtóbe – 333, Qyzylaryq – 533, Kókbastaý – 320, Myńbulaq – 232 gektar alqapqa kortop egilip, kartop jınaý jumystary barlyq aýyldyq okrýgterde qarqyndy júrgizilýde. Aýdan basshylyǵynyń málimetinshe ónimniń 80 paıyzy jınalyp bitti. 2050 gektar alqaptan alynǵan ortasha ónimdilik 235 /ga, ıaǵnı 48 175 tonna. Sońǵy jyldary sharýa qojalyqtary kóbeıip, kartop ósirýdi jaqsy jolǵa qoıǵan aýdan júıeli damyp keledi. Agrotehnologııalardy saqtaı otyryp, mol ónimge qol jetkizip jatqandar kóp. Onan bólek, «Býrnyı sút kompanııasy» JShS erekshe aıtyp ótýge bolady. 1951 jyly irgesi qalanǵan áıgili irimshik zaýyty osydan birer jyl buryn qarjy tapshylyǵyna baılanysty jumysyn toqtatqan-dy. Turalap qalǵan zaýyt jumysyn kásipker Ábdibek Poshqaev qolǵa alyp, «Taraz» áleýmettik-kásip­ker­lik korporaııasynyń» qatysýymen kásiporyn tamyryna qaıtadan qan júgire bastady. Búginde Jýalynyń dámi til úıirer erekshe súti men irimshigine otandyq tutynýshylardan suranys joǵary. Taǵy bir aıta keterligi, kásiporynda óndiriletin sút ónimderiniń 70 paıyzy respýblıkanyń túkpir-túkpirine jóneltilse, qalǵanyn Reseıdiń Samara qalasyna eksporttap jatqan kórinedi.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jo­mart Toqaev «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaq­stan­nyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» atty joldaýynda týrızmdi, ásirese ekotýrızm men etnotýrızmdi damytýǵa basa mán berýdi tapsyrǵan-dy. Ekologııalyq hám geogra­fııa­lyq turǵyda Jýaly aýdanynyń áleýeti joǵary. Atalǵan baǵyt ta aýdan basshysy Narbaı Ábilqasymulynyń nazarynan tys qalmaǵan. Máselen, Batys Tıan-Shannyń Talas Alataýynda, «Qaralma» shatqalynda, teńiz deńgeıinen 3200 metr bıiktikte ornalasqan «Qaralma» taý-shańǵy bazasy basty týrıstik keshenge aınalmaq. Onyń birneshe artyqshylyǵy bar. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyq­aralyq tranzıttik dálizinen 8 shaqyrym, aýdanynyń ob­lystyq ortalyǵy B.Momyshuly aýylynan 20 km, Taraz qala­synan 70 km jáne Shymkent qalasynan 90 km, «Teris-Ay­bulaq» sý qoımasynan 30 km qashyqtyqta ornalasqan keshen qys aılarynda qardyń jetkilikti bolýyn qamta­ma­syz etedi jáne kýrortty týrıster, demalýshylarmen qam­ta­masyz etedi. Sonymen qatar, keshenniń aýmaǵynda barlyq maýsymdyq kýrorttyq júktemeni qamtamasyz etetin jazǵy demalys túrlerin uıymdastyrýǵa da bolady. Endi bir aıta keterligi, jobalyq quny 4 mlrd. 867 mln. teńgeni quraıdy. Qazirde jobanyń iske asyrylý orny anyqtalyp, qurylysqa 274 ga jer telimi bólingen. Elektr qýatymen jabdyqtaý, gazofıkaııa men sý qubyryn júrgizý jumystary bastalyp ketipti. Keshenniń quramyna: 20 kottedj, 100 oryndyq qonaq úı, 70 oryndyq 2 meıramhana, 30 oryndy kafe, baqy­laý alańy, servıs ortalyq, velojoly bar sport mek­tebi, 100 avtokólikke arnalǵan 2 avtoturaq, basseın jáne basqa da saýda jáne oıyn-saýyq oryndary kiredi. Sonyń arqasynda 120 adam turaqty jumyspen qamtylmaq. Jobany iske asyrýdyń arqasynda ishki jáne kirý týrızminiń týrıstik aǵyndarynyń ósýi orta eseppen 45 myń adamǵa jetedi dep kútilýde.

Jýaly aýdanynyń taǵy bir keremeti qyzǵaldaqtar otany atanǵan Berikqara shatqaly. Álem nazary aýǵan aımaqqa keletin týrıster de barshylyq eken. Óıtkeni Berik­qara resmı túrde qyzǵaldaqtar otany. Tipti, Gol­lan­dııaǵa qyzǵaldaqtar osy jerden barýy múmkin degen derekter de bar. Búginde ol aımaqta Berikqara teregi, Qarataý arqarlary, úndi dıkobrazdary meken etedi. Onan bólek bul ólkeniń tarıhı mańyzy bar. Munda bizdiń dáýirimizge deıingi VI ǵasyrǵa jatatyn 500 den astam saq qor­ǵandary ornalasqan. Taǵy bir aıta keterligi, Jýa­lyda Ortalyq Azııadaǵy eń úlken Kún elektr stanııasy or­na­lasqan. 224 gektar alqapty alyp jatqan «Býrnoe Solar» saǵatyna 100 MVt energııa óndiredi. Bul 70 000 úıge qajetti qýat kózi. Qarqyndy damý úderisin bastan ótkerip jatqan aýdan osylaısha kópke úlgi bolýǵa jarap tur.

B. Balyqbaı

Sońǵy jańalyqtar