1 Qarasha, 12:23 352 0 Rýhanııat "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Hamzanyń azapty joly

Aýyldaǵy qarııalar aq qyraý shalǵan saqalyn eti qashqan aryq saý­saqtarymen salalaı tarap qoıyp: «Adamnyń basyAllanyń do­by», – dep ótken kúnderin eske alǵanda máteldeı sóılep otyratyn. Jazǵy demalysymyzda eki-úsh aýylda bolamyz. Kolhozdyń ınternatynda qys boıy bor iship, júdep-jadap jaılaýda otyr­ǵan ákemniń tórtqanat kıiz úıine jetkenshe asyǵamyn.              

Ol kúnde ózimniń on jyldyq oqýymdy bitirip, QazMÝ-diń fı­lo­lo­gııa fa­­kýl­tetine túsetinim, búkil ǵumyrynyń kóbi túrmede ótken: Ómi­riniń kóbi, nemis túrmesinde, orys abaqtysynda, faıstik kon­lagerler men keńes úkimetiniń Sibirdiń ıt tumsyǵy batpaıtyn orma­nyn­da, búkil jas ǵu­myry Kolymanyń jerinde ıt qorlyqta ótken Ham­za marqumnyń dosy bolamyn degen oı úsh uıyqtasam túsime kirgen joq.

 Hamza Jarmuhanbetuly Ab­dýl­­lın 1919 jylǵy 10 aq­pan­da Soltústik Qazaqstan (Qy­zyl­jar) oblysynyń Maǵjan Ju­mabaev (burynǵy Býlaev) aýda­nyn­da dúnıege kelgen. 1940 jyly  H.Ab­dýllın Almatydaǵy Jýr­na­lıs­ter ınstıtýtyn bitiredi. 1941 jyly Uly Otan soǵysy bastalyp, Hamza ásker qataryna shaqy­ry­la­dy.

Tarıhta «Harkovskıı kotlo­vı­na» – dep atalyp ketken Kıev tú­bin­degi qorshaýda 300000 Keńes áskeri nemis armııasynyń qolyna túsedi.

Sol kezde shyqqan bir gazette: «Keńes úkimeti qolbasshylary – álemdegi eń talantsyz, eń bilimsiz qolbasshylar», – dep jazǵan. Ol tý­raly Jýkovtyń ózi: «Jeńiske jetýdiń jalǵyz joly – jaýyn­ger­lerdi oqqa aıamaı aıdap salý», – dep moıyndaǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys­ta nemis áskerleriniń bes mıllıon soldaty o dúnıelik bolsa, Reseıden barlyq beıbit turǵyndy qosqanda 48 mıllıon (orys, ózge ulttardy qosa eseptegende) adam­nyń qurban bolýy az shyǵyn emes sııaqty.

Bul jaıynda Hamzekeń kúlip otyryp, saǵattar boıyna áńgime aıtýdan jalyqpaıtyn. «300000 degen beri aıtqandaǵy jalǵan ıfr», – deıtin. Shyndyǵynda 600000  myńǵa jýyq bolatyn. At­ty ásker qolbasshysy Býdennyı jańa zaman soǵysynan beıhabar bolatyn.

Nemister Keńes áskerine eki qabat qorshaý salyp tastady. Jo­ǵar­ǵy shtabtaǵylar sasqalaqtap, Býdennyı men onyń mańyndaǵy generaldardy kýkýrýznık ushaǵy­men (AN-2) tún ishinde alyp qash­ty. Jerge taıaý ushatyn osy ushaqty ne­mis zenıtkasy atyp úlgere al­maıtyn. Bassyz qalǵan áldeneshe ar­mııa qyrylmaǵanda qaıtsyn, syrt­tan keler kómek joq. Sol­dattar eki qabat qorshaýdy buzyp shyǵa almaı túgeldeı qolǵa túsedi.

* * *

Oqyrmandar meniń Ham­za­men tanystyǵym jaıly bilmeýi múmkin. Onysy zańdy.

Men, osy joldardyń avtory – aqyn Zeınolla Tileýjanuly Ham­za soǵysqa attanyp, qyzyl qyr­­ǵyn­nyń ishine engende týǵan sábımin.

1968 jyly QazMÝ-dyń fılo­lo­gııa fakýltetin bitirip, qalada qalý qamyna kiristim. Kiristim degen jaı sóz. Toǵyz sharshy metr jer tabý múmkin emes. Ólseń, eki metrdi de bermeıdi-aý dep shama­laı­myn. Qalada ólip kór­me­gen­dikten aıtqanym ǵoı. Áıteýir, ash ıtterge tastamasa boldy!..

Dıplom alǵan soń, sol kezdegi Ortalyq komıtettiń bólim bas­ty­ǵyna, Shlıahov degenge áreń kirgenim esimde. Bir myń bolǵyr eken, erin­beı bir saǵattaı telefon soǵyp, sonyń arqasynda oblystyq «Je­tisý» gazetine korrektor bolyp or­na­lastym. Redaktorymyz – Ol­jas Sú­leımenovtiń ógeı ákesi Qa­ra­­­ǵ­u­l­ov.

Endi aqyn Hamza Abdýllınmen qalaı kezdeskenimdi aıtaıyn dep otyrmyn...

Alatynym – 60 som. Tólesem pá­teraqyǵa, ishsem tamaqqa ja­ry­maımyn. Jumysy-tozaq. Gazet tańǵy bes-altyda baspaǵa ket­ken­she uıqy joq. Tórt qabat úıden lıf­timen bir túsip, bir shyǵasyń. Gestaponyń túrmesi odan jaqsy ma dep qaldym. Soryma qaraı qarap júrmeı birinshi kýrstyń stýdentine úılendim. Qaraǵulov meni bólimge almady.

Óz erkimmen ketýge aryz jazýǵa tý­ra keldi. Alla bereıin dese, shańy­raǵyńnan tastaıdy. Maǵan da sóıtti. «Qazaqfılmniń» ja­ny­nan ashylǵan «Jańa fılm» – «Novyı fılm» jýrnalyna kishi re­daktor bop ornalastym. Aılyǵy sol kezdegimen alǵanda ortasha deńgeıde. Júz jıyrma som. Aıyna eki ret beretin qalamaqysy taǵy bar.

Bul 1969 jyldyń mamyry bo­latyn. Men Hamza Abdýllındi sol jýr­naldan ushyrattym. Ol sonda bólim bastyǵy bolyp, men ba­rar­dyń aldynda ornalasypty. Bas re­dak­torymyz aqyn Myńbaı Rá­shev.

Onyń bul jumysqa ornalasýy úshin, sol zamanda sırek te bolsa da janashyr adamdardyń kóme­gi­men Kompartııanyń Ortalyq Ko­mı­tetine hat jazady jáne ol hat tikeleı Dinmuhamed Ahmetuly Qo­na­evtyń qolyna túsedi jáne Dı­mekeń «jumysqa ornalas­ty­ryl­syn jáne páter berilsin» degen buryshtama qoıady.

Keıbir qyzmetkerler: «Ol – ha­lyq jaýy. Bizdiń ákelerimizdi ól­tir­­gen» – dep oǵan jyly shyraı ber­medi. Alaıda «jaladan aq­tal­ǵan» degen tabaqtaı qaǵazy bar Ham­zekeńe atarǵa oqtary bolmaı, reti kelse shalyp qalýǵa tyry­sa­tyn.

Hamza orta boıly, tolyqtaý kel­gen, etjeńdi adam eken. Ózi áń­gimeshil. Basynda minezimiz shálkem-shalys kelgenmen, artynsha kóp uzamaı dostasyp kettik. Ózi ta­masha aqyn eken. Jaratylysynan eptegen traıbalıstigi bar. Men de oqý bitirgen eki jyldyń ishinde traıbalızmnen (rýshyldyq) eptep sabaq alyp qalǵam. Qalada qalatyn stýdentterdi qolynda mansaby bar «shaldar» oqýdy bitirer-bitirmeste bólip alyp, qyzmetke ornalas­ty­ryp, tipti, keıbireýine páter de áperetin. Basynda «kryshasy» joq, qorǵany joq men sııaqtylar dalada qalǵanbyz.

* * *

Bastaǵan áńgimeme qaıta ora­laı­yn. 1941 jylǵy 18-qyrkúıekte Kıev qalasynyń túbinde nemis­ter­diń qolyna Keńes armııasynyń qatarynda qolǵa túsken Hamzany 1943 jyly mamyr aıynda Ber­lınge shaqyrtyp alady.

Oǵan sebep bolǵan marqum Mus­­­tafa Shoqaı qurǵan Túrki ha­lyq­tarynyń legıony edi. Bylaı­sha aıtqanda «Vermahtyń musyl­man sarbazdary» dese de bolady. Jýr­nalıstik joǵary bilimi bar Hamza Túrkistan ulttyq komı­te­tinen shyǵatyn «Jas Túrkistan» ba, álde «Jańa Túrkistan» gazetiniń bas redaktory bolyp qyzmet at­qarǵan. Tárizi, tatardyń Musa Jalıl degen aqynynyń uıymyna kirse kerek.

1945 jylǵy sáýirdiń sońyna qaraı Hamza Abdýllındi Gıtlerge qarsy uıymdastyrylǵan jasyryn uıymǵa qatysqany úshin gestapo tutqynǵa alady. Ólim jazasyna buıyrady.

Ol týraly túrik-qazaq jazý­shysy, «Azattyq» radıosynyń qazaq bóliminiń bas redaktory Ha­san Oraltaı óziniń 1973 jyly Stam­býl qalasynda shyqqan «Alash-Túrkistan túrkileri azat­ty­ǵynyń eń basty ulttyq urany» atty kitabynda: «Esestikter atyp óltirgen Hamza (Búrkenshik aty Saıran) óte talantty aqyn bolǵan, qazaq halqynyń uly aqyny Maǵ­jan Jumabaevtyń stılinde óleń jazǵan», – dep atap ótedi. Sondaı-aq, Hasan Oraltaı óziniń atalmysh kitabynda «Saırannyń» ómirden erte ozǵanyna ókinish bildire oty­ryp: «Topyraǵyń torqa bolsyn», – dep, kóńil aıtýdy da umytpaıdy.

Biraq, Qudaı saqtap, Hamza gıt­ler­shilder oǵynan aman qalady. Ol gestaponyń qolyna legıonnyń polki Polsha jerinde turǵanda túsedi. Sol Polshada bolǵan kezin­de Iadvıga atty polıak qyzyna úılenedi. Tutqyn bolǵannan keıin onyń baqytsyz mahabbatynyń taǵdyry bizge beımálim.

Redakııada ońasha otyrǵanda aqkóńil Hamza óziniń bastan ótker­gen taǵdyr-taýqymetin kúle oty­ryp, jyrdaı qylyp áńgimeleıtin: «Kesh­kisin maǵan jáne kameralas Juma­baev degen qyrǵyzǵa shyǵa­ryl­ǵan atý jazasyn gestapo ofı­eri oqyp berip, tańǵy saǵat 8-de atylatynymyzdy habarlady», – dep jaıbaraqat aıtatyn.

Men aýzymdy ashyp, tańdanyp tyńdaı berem. «Sodan keıin... Sodan ne boldy?» – dep suraımyn tyqyr­shyp. Ne bolýshy edi, – deıtin Ham­za kúlip. Ajal kútý azaby degenniń qan­daı bolatynyn sen bilmeısiń, balasyń, men bilem, dóńbekship uıyq­taı almadyq. Shir­keýdiń qa­byr­ǵa saǵaty segizdi soqty. Elegizip es­tip jatyrmyz... Esik ashylǵan joq. Bir, eki... úsh mınýt ótti. Bir­tindep boıymyzǵa jan kireıin de­di. Endi bizdi atpaıdy, – dedi ka­me­ra­las qyrǵyz jigiti. – Aýzyńa maı! – dedim qýanyp. – Nemister óte dál júretin halyq. Ýaqyttan qateles­peı­di. Jarty saǵattan soń, kame­ra­nyń esigi ashylyp, kirgen kúzet­shi: «Senderdi Berlın túrmesine aýys­tyratyn boldy», – dep ha­bar­lady. Biz «Berlın túrmesine» emes, elge qaıtardaı qýandyq.

Artynan bildik, bizge aýdar­ma­shy bolǵan bashqurt jigiti Túrkis­tan legıonynyń ofıeri eken. Sol nemister tarabynan qoıylǵan bas­shy­myz Olege telefon soǵyp: «Ham­zany atqaly jatyr», – dep ha­barlaıdy. Ole soǵys mınıstri Ro­zen­býrgke kirip, Hamzanyń taǵ­dy­ryna arasha túsedi. Sóıtip, qyr­ǵyz jigiti ekeýin shanaǵa salyp, myqty kúzetpen Berlınniń túrmesine attandyrady. Jumabaev jolda nemisterden qashyp ketedi.

Bul kezde Qyzyl Armııa Berlın ir­gesine kelip qalǵan. 1945 jylǵy 23-sáýirde túrme bastyǵy, nemis maıo­ry kameranyń esigin ashyp tas­tap: «Bastaryń aýǵan jaqqa qa­sha berińder! Men de qashamyn!» – dep taıyp turady. Sóıtip, ǵaıyp­tyń kúshimen Hamza týra kelgen ajal­dan aman qalady.

NKVD jendetteri olaı jasamas edi. Máselen, KSRO-nyń batys ob­lys­tarynan 1941jyly Keńes ás­keri shyǵysqa shegingen kezde NKVD jendetteri arttaryna aıǵaq qaldyrmaý úshin túrmedegilerdi túgeldeı atyp ketken. Bul týraly Roı Medvedev: «Soǵys aldynda: Lvov, Kıshınev, Rıga, Tallın, Vılnıýs, Kaýnas taǵy basqa batys qalalarynda kóshirilip úlgermegen saıası tutqyndar óte kóp bolatyn. Soǵystyń alǵashqy kúnderinde NKVD jendetteri solardy qyryp saldy», – dep jazady.

Túrmeden shyqqan Hamza Ab­dýl­lın Sovet Armııasynyń 36-at­qyshtar dvızııasynyń 110 atqysh­tar polkine qosylady. 1946 jylǵy sáýirge deıin sonda qyzmet etedi. Polk ol kezde shyǵys Prýssııa aımaǵynda turatyn. Sol jyldyń 9-sáýirinde «Smerch» arnaıy jasaǵy Hamzany Otanyn satqan satqyn re­tinde tutqyndap, etappen Alma­ty­ǵa attandyrady. Almatyǵa ákelin­gen Hamza NKVD-nyń Dzer­jın­skıı kóshesindegi ishki túr­mesine qamalady. Buǵan deıin ishki túrmede Hamzamen birge Túrkistan legıonynda birge bolǵan 48 adam qamaqta otyrǵan. Túrkistan legıo­ner­lerin tergeý isi bir jylǵa deıin sozylyp, 1947 jyldyń 18 sáýirde aıaqtaldy. Túrkistan áskerı okrý­gi­niń trıbýnaly barlyq 49 adamǵa sot úkimin shyǵaryp, 11-ine atý jazasyn kesedi (keıinnen 25 jyl túr­mede otyrý úkimimen aýys­ty­rady). Qalǵandaryna – 15 jyldan 20 jylǵa deıin merzim berdi. Hamza Abdýllınge on jyl berildi.

Nege az merzimge sottalǵanyn Hamzekeń bizge bylaısha túsin­di­retin. Sol kezdegi kýálardyń biri bolyp, Qyrǵyz NKVD-synyń pol­kov­nıgi tutqynnan qashqan baıa­ǵy Hamzanyń kameralas serigi Ju­ma­baev kýálik beredi. Sirá, KGB onyń Gıtlerge qarsy astyrtyn uıymǵa qatysqanyn eskerse kerek.

Ómirden joly bolmaǵan Ham­za­nyń fashızmniń konla­gerin­degi kórgen ıt qorlyǵy 1947 jyly aıaqtalyp, kókjıekten ekinshi bir konlagerdiń, Stalın túrmesiniń tóbesi kórindi. Sibirdiń ıt tumsyǵy batpaıtyn «Kolyma» kon­la­ge­rinde on jylǵa jýyq jas ómirin aýyr azappen ótkergen Hamza 1955 jyly «Kún kósem» o dúnıelik bol­ǵan­nan keıin eki jyl ótkende bos­tandyqqa shyqty.

Júregi alyp ushyp týǵan eline oralǵan aqyndy otandastary sal­qyn, yzǵarly qabaqpen qarsy al­dy. Atyshýly 58 bappen sottalǵan aqyn­dy ary qaraı qýǵyndaý jal­ǵa­syn tapty...

Sol kezdegi Qazaqstannyń asta­nasy bolǵan Almatynyń baspa oryndarynyń, gazet-jýrnal­da­rynyń esigin qaǵyp jumys suraý­men biraz ómirin ótkerdi. Aýyzdary kúıip qalǵan qart kommýnıster, «Halyq jaýlarymen» jasyryn kú­resin bastap ketken jas kom­mý­nıster atyshýly 58-bappen sot­tal­ǵan Hamzany aqtalǵannan keıin, 1956 jyldan soń da qýǵyndaýyn qoı­mady.

Qaıda barsa, mańdaıy tasqa tı­gen Hamza, óziniń týǵan qalasy Petropavlǵa (Qyzyljar) qaıtyp ketedi. Sol kezde ataqty ádebıet synshysy, tamasha pýblııst Ilııas Omarov oblystyq partııa komı­te­tiniń birinshi hatshysy qyzmetin at­qaratyn. Sol kisiniń kómegimen oblystyq «Lenın týy» gazetine qyzmetke ornalasady. Baqytjan degen qyzǵa úılenip, shańyraq kó­teredi.

Ilııas Omarov qyzmeti joǵa­ry­lap, mádenıet mınıstri bolyp Al­ma­tyǵa aýysqan soń, Hamzany qý­ǵyn­daý qaıta bastalady. Jas ju­baıyn qasyna ertken aqyn Pet­ro­pavldyń alys aımaǵyndaǵy óz aýlyna qonys aýdaryp, bastaýysh mektepke sabaq berip júredi.

Oǵan Almatyda Jazýshylar Oda­ǵynda qyzmet isteıtin jaý­la­ry bul jerden tynyshtyq bermeı qýǵyndaıdy.

Tabıǵatynan týa bitken aqyn­dyq­ty Hamza túrmelerde de, kon­lagerlerde de tastaǵan joq. Grý­zın­niń Uly aqyny Shota Rýsta­ve­lıdiń «Jolbarys tondy jıhangez» das­tanyn aýdarady.

Keńes ókimeti jyldarynda osy das­tannyń úzindisin elýge tarta aqyn qazaqshaǵa tárjimalaǵany esim­de. Jańadan qalam tartyp, mek­tep partasynda óleń jazyp júrgen men de oqyp kórip, túk túsinbegem.

Mine, osynaý ushan-teńiz das­tan­dy uzaq jyldardan keıin qa­zaq­tyń zańǵar jazýshysy Ǵabıt Músirepov alǵy sóz jazyp bas­pa­dan shyǵartty. Umytpasam, jet­pi­sinshi jyldardyń orta kezi-aý deımin. Hamzanyń birdi-ekili óleń kitaby jáne «Mustafa men Maǵ­jan turan eliniń danalary» atty estelikter jınaǵy jaryq kórdi.

Jýrnalıster ınstıtýtynda oqyp júrgende «Shoıyn jol» atty poemasy jyr músháırasynda bi­rin­shi oryn alǵan Hamza sol kezdegi jas aqyndardan shoqtyǵy bıik tur­ǵan edi. Soǵystan soń onyń sońy­na túskender aqynnyń baq­ta­lastary edi. Men onyń óz aýzy­nan estigenimdi jazyp otyrmyn.

Joǵaryda aıtyp ótkendeı, Petropavldan Almatyǵa qaıta oral­ǵan Hamza jary Baqytjan ekeýi shóppen emdeıtin ataqty halyq emshisi Kádirqoja Aman­kel­dıevtiń jertólesinde páterde tu­rady. Baqytjan kókirek aýrýyna ushyrap, eki-úsh jyldan keıin qaı­tys bolady. Aqynnyń baqytsyz ma­habbaty osylaısha sátsiz aıaq­talady.

Hamzanyń joǵaryda atalǵan «Qazaqfılmniń» janynan shy­ǵa­tyn «Jańa fılm» jýrnalyna ornalasýy da óz aldyna bir áńgime. «Jańa fılm» jýrnalyna D.A.Qo­naev­tyń ózi aralasyp ornalas­ty­rady.

Ómirdiń ay-tuysyn bir adam­daı tatqan Hamzamen ómir boıy dos bolyp óttim. Birde Ham­ze­keń: «Zeınolla seniń júz jaýyń bar shyǵar... Meniń myń jaýym bar. Men ólgen soń, bir myń bir júz jaýmen kúresý qıyn bolar...», – dedi. Kúres jolyn sizden úırendim ǵoı, dáneme etpeıdi, – dedim kúlip. Keıinnen baıqadym, Hamzanyń sol sózi shyndyqqa shyqty.

Hamzanyń ekinshi nekesi de baqytsyz boldy. Artynda bir ul, bir qyz qaldy.

Olardyń kórgen kúnin aıtýǵa aýyz barmaıdy. Jazýshylar Oda­ǵy­nan kómek joq...

Osymen ómiri óksýmen ótken meniń dosym Hamza 2001 jylǵy 10 aqpanda, óziniń týǵan kúninde dúnıeden ótti.

Týǵan jeri Petropavlda kóshe berip, aýylyna eskertkish orna­tyl­sa ǵoı, shirkin!

 

Zeınolla Tileýjanuly

Halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń ıegeri

Sońǵy jańalyqtar