17 Qazan, 10:02 386 0 Jahan Dınara MYŃJASARQYZY

Túgel túrkiniń birligi – tutastyq negizi

Qaı zamanda da túrkitildes memleketterdiń birligi bekem boldy. Bul myzǵymas tatýlyqqa syzat túspeýi úshin árkez aýyzbirliktiń bolýy mańyzdy. Ázirbaıjannyń astanasy Bakýde ótken túrkitildes elderdiń sammıtiniń de kózdegeni osy. Sharaǵa TMYK elderiniń basshylary – Túrkııa Prezıdenti Rejep Erdoǵan, Ázirbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev, Qyr­ǵyz­stan Prezıdenti Sooronbaı Jeenbekov, Ózbekstan Prezıdenti  Shavkat Mırzıeev, sondaı-aq Qazaqstannyń Tuńǵysh  Prezı­denti – Elbasy Nursultan Nazarbaev qatysty.

Bıyl Qazaqstan, Túrkııa, Ázir­baıjan jáne Qyrǵyzstan prezıdentteri qol qoıǵan tarıhı qujat – Nahchyvan deklaraııasyna týra 10 jyl tolyp otyr. 2009 jyly Ázirbaı­jannyń Nahchyvan qalasynda ótken Túr­ki­tildes memleketter basshy­la­rynyń IX sammıtinde Nahchyvan deklaraııasyna qol qoıyldy. Osylaısha, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Túrki keńe­­sin qurý ıdeıasy iske asqan edi. Baýyrlas elderdiń bul jolǵy basqosýy túrki áleminiń tutastyǵyn, jaras­ty­ǵyn murat etken Túrki keńesiniń mereıli 10 jyldyǵymen tuspatus kelip tur.

Sammıtte alǵash ret Túrki keńe­si­niń Qurmetti Tóraǵasy mártebesi belgilenip, Keńeske múshe memleketter bul qurmetke biraýyzdan Nursultan Nazarbaevty laıyq dep tanydy. Bas­qo­sýda Túrkitildes memleketterdiń yn­ty­maqtastyq keńesine tóraǵalyq etken Qyrǵyzstan Prezıdenti Sooronbaı Jeenbekov óz jumysyn qory­tyn­dylady.

Onyń aıtýynsha, Túrki keńesi qu­ryl­ǵaly beri aýqymdy 55 is-shara uıym­dastyrylsa, sonyń 15-si Qyr­ǵyz­stannyń tóraǵalyǵy kezinde ót­ti. Bul kezeńde Majarstan ba­qy­laýshy mártebesine ıe bolyp, Býdapesht qalasynda Túrki keńesiniń eýropalyq ókildigi ashyldy jáne Ózbekstan uıymnyń tolyqqandy múshesi atandy.

– Qyrǵyz tarapy arab elderimen birge Islam Yntymaqtastyǵy Uıy­myn­da Túrki keńesine baqylaýshy már­tebesin berý boıynsha jemisti jumys júrgizdi. Endi bul baǵyttaǵy jumysty Túrki keńesiniń hatshylyǵy jalǵas­ty­rýy tıis. Sondaı-aq, Osh qalasy túrki áleminiń mádenı astanasy dep jarııalandy. Osy bas­tama aıasynda «Túrki áleminiń et­nomádenı festıvali», «Baıyrǵy Osh – ór­kenıet ortalyǵy» sııaqty halyqaralyq is-sharalar ótti, – dedi Sooronbaı Jeenbekov.

«Túrki keńesi» atalatyn túrki­tildes memleketterdiń ynty­maq­tas­­ty­ǵy keńesi­niń 7-otyrysynda Nur­sul­tan Nazarbaev Ózbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzıeevti jáne bú­kil ózbek halqyn osy keńeske tolyq­qan­dy múshe bolýymen quttyqtady. – Keńestiń quramyna Ózbekstannyń mú­she bolýy – búkil túrkitildes qaýym­dastyq úshin tarıhı ári kópten kút­ken oqıǵa, – dep baǵalady Qazaq­stan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti. Sonymen qatar ol Býdapeshtte Túrki keńe­si­niń ókildigin ashý – yn­ty­maqtas­tyq­tyń Eýropa vektoryn damytýda erek­she mańyzdy ekenin atap ótti. Sondaı-aq, Elbasy Qyrǵyzstannyń Túrki ke­ńe­sine tóraǵa qyzmetindegi ju­my­syn joǵary baǵalady. – Maǵan «Túrki keńe­siniń Qurmetti tóraǵasy» már­te­besin berý týraly usynysy úshin Túr­kııa Prezıdenti Rejep Taıyp Erdo­ǵan­ǵa alǵys bildiremin. Osy bastamany qoldaǵan­daryńyz úshin barsha­ńyzǵa rızamyn. Bul joǵary mártebe maǵan ortaq uıymymyzdyń ju­my­syna odan ári belsendi qatysýǵa múm­kindik beredi, – dedi N.Nazarbaev.

Elbasy Túrki keńesiniń qurylý tarıhyna jáne osy jyldardaǵy je­tistikterine toqtala ketti. – Mereı­toı­lyq mejege biz jaqsy jetistiktermen jettik. Birinshiden, jahandyq tur­ǵyda da, óz ishimizde de uıymǵa su­ra­nys bar ekenin ári onyń ózek­tiligin dáleldeı aldyq. Ekinshiden, keńestiń qatary Ózbekstan jáne Vengrııa esebinen tolyqty. Bul – bizdiń birlesken jylnamamyzdyń jańa paraǵy. Úshin­shiden, elderimiz salmaq­ty ınstıtýttyq arhı­tektýra qalyp­tas­tyrdy. Tórtin­shi­den, keńestiń óńirlik jáne halyqaralyq deń­geıdegi saıası jáne ekonomıkalyq bedeli ósip keledi. Besinshiden, «Túrki álemi ın­teg­raııasynyń tujyrymdamasy» qa­byl­dandy, – dedi Tuńǵysh Prezıdent. Ol Túrki ıntegraııasy proe­sin jal­ǵas­tyrýdyń mańyzyna ekpin túsire kele, Túrki keńesin odan ary damytý boıynsha eki usynys aıtty. – Birinshiden, «Túrki keleshegi – 2040» baǵdarlamasyn ázirleý. Bul qujatqa túrkitildes qoǵamdastyqtyń uzaqmer­zim­di maqsattary men oǵan qol jetkizý joldary engizilýi tıis. Osylaısha, biz memleketterimiz úshin syrtqy saıasat pen «jumsaq kúsh» saıasaty, saýda jáne tranzıt, týrızm jáne ınvestıııa, energetıka men jasyl ekonomıka, shaǵyn jáne orta bıznes sııaqty basym baǵyt­tar­daǵy ynty­maq­tastyqty nyǵaıtýǵa aıtarlyqtaı serpin beremiz, – dedi Nur­sul­tan Nazarbaev. Sonymen qatar ol is-sharalar baǵdarlamasyna mádenıet jáne bilim berý, jastar saıasaty men densaýlyq saqtaý, ıfrlandyrý jáne jasandy ın­tel­lekt salalaryn engizý qajetin nyq­tady. Sondaı-aq, Elbasy «túrki áleminiń besigi» sanalatyn Túrkistan qa­lasyn birlese damytýdyń mańy­zyna nazar aýdardy. – Ekinshiden, bolashaqta keńesimizdiń ataýyn qaıta qaraýdy usy­namyn. Túrkitildes memleketter yn­tymaq­tas­tyǵy keńesin (TMYK) uıym deńgeıine deıin kó­terýge bolady dep sanaımyn. Osylaısha, bizdiń qu­ry­lymdy «Túrki­tek­tes memleketter uıymy» (TMU) dep ataý­ǵa bolady, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Endi bıyl mereıli jyldyń qar­sa­ń­ynda Túrki tildes memleketterdiń ynty­maq­tastyq keńesiniń keregesi keńeıip, Óz­bekstan qatarǵa qosyldy. Byltyr ba­qy­laýshy el retinde Keńe­s­tiń ortasynan tabylǵan Ózbekstan bıyl onyń tolyq­qandy múshesi bolyp, baýyrlas eldermen ıyq teńes­tirdi. Sammıt aıasynda Qazaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti Ózbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzıeevpen kez­desip: «Qazaqstan men Ózbekstan – óte jaqyn jáne mańyzdy seriktes. Ózara taýar aınalymy 2,5 mıllıard dol­larǵa jetti. Buǵan deıin mundaı kór­setkish  bolǵan emes, – dedi Elbasy. Al Ózbekstan prezıdenti Sh.Mırzıeev óz eliniń Túrki keńesine qosylýyn barlyq jaǵynan zańdylyq ekenin aıtyp, sondaı-aq, «Túrki mádenıetiniń jaýharlary» ataýymen 100 tomdyq basyp shyǵarýǵa usynys jasady.

Sońǵy jańalyqtar