4 Qazan, 16:54 529 0 Bilgenge marjan Túrkistan International Political Weekly

«SENTOB» ETNO-QYSTAǴY TASTAN ÓRILGEN TAMAShA TÝYNDYLARDAN TURADY

Ózbek eli – Ortalyq Azııadaǵy tarıhı eskertkishterge baı el. Soǵan oraı eldiń ishki týrızmi jaqsy damyǵan. Sońǵy jyldary bul salaǵa memleket alys-jaqynnan týrısterdi tartý isin burynǵydan da kúsheıtip jatyr.
Týrızmdi damytýdyń bir tetigi jarnama desek, ózbek eliniń tamasha jerlerin jarnamalaý úshin, aldymen buqaralyq aqparat quraldary ókilderiniń eldegi keremet demalys oryndaryn, etnoortalyqtardy jaqsy bilýi tıis. Osyǵan oraı Ózbeksten týrızmdi damytý memlekettik komıteti respýblıkalyq basylymdarǵa arnap press-týrlar uıymdastyryp otyrady. Jaqynda joǵaryda atalǵan memlekettik mekeme Ózbekstannyń Naýaı oblysynda jýrnalıster men týrızm salasy mamandaryna arnap press-týr ótkizgen edi.
Ózbekstan respýblıkasynyń ózge óńirleri sııaqty Naýaı oblysynda da týrızm salasy qarqyndy damýda. Ásirese, mundaǵy «Sentob» atty etno-qystaq búgingi tańda eýropalyq týrısterdiń nazaryna túsken. Aldaǵy 2020-2021 jyldary Prezıdent qaýlysy negizinde etno-týrıstik zonasyna aınaldyrý kózdelip otyrǵan, Naýaı qalasynan shamamen 200 kılometr alysta Qarataý taý tizbekteri baýraıynda ornalasqan shaǵyn qystaqtyń erekshelikteri óte kóp. Munda, negizinen, tájik ultynyń ókilderi ǵasyrlar boıy turaqtaǵan, ıaǵnı olardyń ata qonysy.
Etno-aýylǵa baryp, taýly aımaqta jasaıtyn halyqtyń turmys-tirshiligimen jaqyn tanysqan mamandar bul aradaǵy ómir súrý erekshelikterin zerttep, qystaqtaǵy kórikti jerlerdi aralady.
Aýyldan qonaqjaılylyq pen keńpeıildiktiń jyly lebi esip tur. Ǵasyrlar boıy osy aımaqty mekendegen qarapaıym jandardyń taýdyń qıyrshyq tastarynan qurǵan ǵımarattaryna eriksiz nazar aýdarasyz. Kóne sáýletkerlik úlgisi negizinde salynǵan turǵyn úıler, taýdyń qalyńdyǵy 3-4 santımetr bolǵan qıyrshyq tastary saz-balshyqpen sheberlikpen órilgen. Aýyl tynysymen tanysý barysynda úı salyp jatqan ustalardyń sheberlikterine tań qaldyq. Olardyń aıtýynsha, jergilikti taza tabıǵı ónimderden qurylǵan ǵımarat óte shydamdy, ǵasyrlar boıy mekendeıtin oryn bolady eken. Taý tasynan órilgeni bolmasa, úılerdiń pishini zamanaýı. Jergilikti turǵyndar úıdiń aınalasyndaǵy qorǵandaryn da shamamen bir metrdeı etip qorashalanǵan. Tipti, zırattar da taý tastarynan salynǵan.
Saıahatshylardyń munda kelýine sebep bolatyn faktorlar kóp. Otbasy sharýashylyǵyn júrgizýde kóne ádis-tásilderden álige deıin tolyq paıdalanady. Máselen, nan daıyndaǵanda qamyrdy jasandy ashytqymen emes, tabıǵı qamyrashytqymen ashytady.
Tutynatyn ónimderiniń barlyǵyn ózderi ósiredi. Mundaǵy árbir úıdiń baý-baqshasynda kókónis pen jemis-jıdek bar. Qora-qora qoı-eshki, iri qara baǵyp, sút ónimderin, sondaı-aq, jemis-jıdekterden keptirilgen qaq, tildi úıiretin alma talqanyn daıyndaıdy.
Aýyl adamdarynyń dastarqanynyń kól-kósirligi olardyń óte eńbeksúıgish ekeninen derek beredi.

 

Jergilikti saıahatshylarǵa da, sheteldikterge de jyly shyraı kórsetýden tanbaıtyn bul aýylǵa eýropalyqtar kóp qonaq bolady eken. Kelgen árbir azamat mundaǵy eńbeksúıgish jandardyń daıyndaǵan tabıǵı ónimderin satyp alýǵa tyrysady. Ol saýda – aýyl úshin tabys kózine aınalǵan deýge bolady.

Taýly aımaqta ornalasqan atalmysh qystaqtyń tarıhy da kez-kelgen jandy qyzyqtyrady. Qystaqtan 3-4 kılometr alysta tórt jaǵy taýmen qorshalǵan 40-qa jýyq úıdiń orny bar. Qorǵannyń orta tusynda tórtburyshty, tekshe tárizdi syıynatyn oryn bar. Munda ekspedıııa jasaǵan ǵalymdardyń aıtýynsha, syıynatyn oryn - Zoroastrızm mádenıetiniń úlgisi eken. Sonymen qatar, qystaqtan 10-12 kılometr syrtta kóne qala bar. Mundaǵy kórinis Franııanyń Monpele taýly aımaǵyn eske salady. Bul tarıhı oryndaǵy tastarda petroglıfter men arap grafıkasyndaǵy kóne jazýlardy kóptep keziktiresiz.
«Sentob» qystaǵynda teńiz deńgeıinen 1650 metr bıiktikte «Fozılmon» kóli bar. Kólge tek bulaqtar jylǵalarmen aǵyp keledi. Sý munda kemimeıdi de, kóbeımeıdi de. Qysy-jazy bir qalypta.
Aýyl turǵyndarynyń aıtýynsha, tup-tunyq kólde shomylý múmkin emes. (Jergilikti halyqtyń arasynda taraǵan ańyz boıynsha kóldiń ıesi – «qanatty tulpar». Bul «qanatty tulpar» tún ortasynda ushyp kelip, kólde shomylatyn óte ádemi qanatty jylqy eken). Munda shomylǵan adamdar ústine túrli jara shyǵyp, aýyryp qalady eken.
Kóldi tek tamashalaýǵa ǵana bolady. Óıtkeni kóldiń aınalasy kóktemde óte ádemi túske enedi. Taý tabıǵaty men kóldiń sulýlyǵyn kórem degen saıahatshylar oǵan at nemese esekpen barýy múmkin. Aýyl turǵyndary at pen esekti kólik retinde paıdalanady.
Tabıǵaty erekshe etno-qystaqta ań aýlaýǵa zańmen tyıym salynǵan. Óıtkeni «Sentobta» «Qyzyl kitapqa» engizilgen janýarlar tirshilik etedi. Olardyń arasynda taý-tasty mekendeıtin  arqarlar da bar. Sonymen qatar, munda dárilik shóptiń sanalýany ósedi.

Aıgúl ERKINQYZY
Tashkent qalasy,
«Nurly jol» gazetiniń tilshisi

Sońǵy jańalyqtar