3 Qazan, 11:33 443 0 Tehnologııalar Dınara MYŃJASARQYZY

Reıtıng: jel sóz ben tól sózdi ajyrata aldyq pa?

Qazir qaısybir telearnany qossańyz da, ınternet saıtyn ashsańyz da, tek reıtıng úshin jumys isteıtin boldy. Sebebi, talap solaı. Memlekettik tap­syrys ta, jarnama da reıtıngi joǵary aqparat kóziniń enshi­sin­de. Al olar reıtıngi qalaı jáne qandaı jolmen kóterip otyr? Bul jaǵyna mán berip jatqandar joqtyń qasy. Kezin­de aǵartýshylyq, tárbıelik, ıdeologııalyq qyzmetti atqara­tyn aqparat quraldarynyń búgingi nasıhattaǵany ne sonda?

 Sensaııa qýǵan oza ma, álde...

«Aqparat kimniń qolynda bolsa, sol álemdi bıleıdi» degen támsil bar. Sol aıtqandaı, búgingi BAQ-tyń tara­typ otyrǵan aqparaty da kádimgi juqpaly vırýs sııaqty.

Biriniń jel sózin ekinshisi kóshirip álek. Reıtıng boıynsha aldyńǵy qatarda turǵan birqatar ınternet saıttarynyń usta­ny­my – sensaııa qýyp, reıtıng kó­terý. Sony jeleý etken jýrnalıster xalyqty «tań qaldyratyn» jańa­lyqtardy terip ketti.

Buǵan deıingiler aqparat taratýdy kózdese, qazirgiler eldi tańqaldy­rýǵa tyrysyp baǵýda. Osy jolda kez kel­gen nársege barady, adamnyń jeke ómirine ara­lasady, ataq-abyroıyna nuqsan kelti­re­di. Al onyń arǵy jaǵynda ulttyń tutas­ty­ǵy, rýlyq alaýyzdyq jáne taǵy bas­­qa máselelerdi qaperge almaıdy. Qys­qasy, ınternet engeli beri súzgisiz qabyl­daý men toqtaýsyz urandaý ádeti paıda boldy. Osydan onshaqty jyl buryn aqparat áleminde salıqalylyq, salqyn­qan­dylyq, saraptamaǵa júginý tán bolsa, búginde tek reıtıng qýalaý, sensaııa jasaý, eldi tań­ǵal­dyrý, arsyzdyqpen bol­sa da atyn shyǵarý etek aldy. Shyn má­nin­de, reıtıng qalaı kóterilýde? Tańnan keshke deıin eldi bir-birine aıdap salý, rýshyl­dyq­ty qozdyrý, moraldyq qundy­lyq­tardy taptaý arqy­ly jınalǵan reıtıng kimge qajet?

Aqparat – ıdeologııanyń quraly bol­ǵan. Qazir aqshanyń kózine aınalypty. Al BAQ ónimin – taýar desek, oqyrmanǵa ne usynyp otyrmyz?  Memlekettik tapsyrys saıasaty tárbıe, taǵlym, moraldyq qundylyqtar degen máselege kóńil bólmeı me? Biz memlekettiń qarjysyna qandaı ıdeologııa  júrgizip otyrmyz? «Qoǵam bizden sony talap etedi» degenshe, oqyrmannyń suranysyn qalyp­tas­tyrý jaǵyn nege oılamaımyz?

Saýatty, taǵylymy mol saraptamany ysyryp qoıyp, eldi «tań qaldyrýmen» aı­nalysa beremiz be? Ózderin aqylman, oqyrmandy tobyr dep oılaıtyn mundaı saıttar álgindeı «jep ketti», «to­nap ketti», «zorlap ketti» degen sa­ryndaǵy aq­parattardy bir-birinen ja­pa-tarmaǵaı kóshirýmen álek. Eger qazaq saıttary kóshirgish bolsa, jibi túzý, búgin­gi qoǵamnyń jandy jarasyn anyqtaýǵa umtylatyn, oıly da tuymdy dúnıeler barshylyq. Tipti bolmasa, gazettegi oqyla­tyn maqala­lar­dy bersin. Eshkim qarsy bola qoımas, sirá. Shyn máninde, qoǵamdy alapeske aınal­dyrar aqparat­tar­ǵa jumsaǵan kúshin sana súzgisinen ót­kizip, paıdaly, maǵynaly, oı salarlyq maqalalar men ózekti aqparat­tar­ǵa jum­saǵan bolsa, onda bizdiń oqyr­man­dardyń da turaqty kontenti paıda bolar edi.

Osydan biraz jyl buryn gazetimizge pikir bergen belgili jýrnalıst Nurtóre Júsip: «Saıttyń jyl sanap, aı sanap emes, saǵat sanap, sát sanap jetile berýi kúmán týdyrmaıdy. Qazaqtyń aqparat keńistigi aldaǵy ýaqytta da jańa saıt­tar­men tolyǵady. Odan úrkip, qorqýdyń qajeti shamaly. Bir kezde kommerııalyq vıdeony búkil halyqtyń jappaı, talasa, tarmasa kór­geni esterińizde bolar. Qaıda sol kı­nolar? Saıt ta sol sekildi kúı keshýi yqtı­mal. Ozyǵy qalady, tozyǵy ke­tedi. Inter­net basylymdar ne jazsa da, qandaı ótkir másele qozǵasa da, qalyń qa­zaq ondaǵy jarııalanymdarǵa 100 paıyz senimmen qaraı almaıdy. Bul qalyp­­tasqan menta­lı­tet. Ony ózgertýge talpyný opynýdan óz­ge eshteńe de bermeıdi» degen oıyn aıt­qan.

Osy maqalany jazý barysynda Face­bo­ok áleýmettik jelisinde saýalnama júr­gizdim. «Gazet tıimdi me, álde saıt pa?» degen suraqqa tilshi qaýymy ár túrli jaýap qatty. Máselen, jýrnalıst Márııam Ábsat­tardyń pikiri oıǵa qonymdy. «Adam jáne kóleńke: qaısysy naqty? Árıne, adam! Beı­nelep aıtqanda, gazet – adam, saıt – onyń kóleńkesi sekildi. Kún bult arasyna sińgen sátte kóleńkeniń ózi túgili, izin de tap­­paı qalamyz. Iaǵnı, qan­sha jerden shuǵyl aqparat taratady, oqý­ǵa ıkemdi de­sek te, biraq kenet ınternet jo­ǵalyp ket­se she? Saıtyńyz da bir, saıtan da bir sııaq­ty zym-zııa joǵalady. Al gazet tasqa ba­syl­ǵan tańbadaı bop ǵasyrlarǵa qalady. Nelik­ten Batys elderi gazetti jaýyp tas­tamaı otyr? Olar bizden áldeneshe ǵasyrǵa ozyp ketkenin moıyn­daı­myz, solar gazetti kerisinshe tańerteń-keshke shyǵaryp otyr ǵoı?.. Áıtpese, saıt jetedi dese solardyń aıtar jóni bar: tehnologııasy da tehnı­ka­sy da jeterlik. Demek, gazet kerek. Ol – qu­jat, ol – jazbasha tarıh, ol – til... Ár nár­seniń óz orny bar. «Adamǵa kóz kerek pe, qulaq pa?» dep suraı almaısyz ǵoı?! Ekeýi de kerek, óıtkeni. Saýalnamaǵa qaty­syp, pikir bil­dirgenderdiń 60 paıyzy gazet­ti, 40 paıy­zy ınternet saıttaryn, al 20 paıyzy gazet pen saıttyń birin-biri to­lyqtyryp otyrǵany durys dep sa­naıdy.  Iaǵnı, saıt – «dám tattyratyn», al gazet – «qaryn toıǵyzatyn» qyzmetti atqarýy qajet desek, jón bolar.

Sol sııaqty qazirgi kezde eń kóp oqy­la­tyn saıttardyń da reıtıngin anyqtaý maqsatynda saýalnama júrgizip kórdik. Áleýmettik jeli qoldanýshylarynyń deni sol kúndelikti ósek-aıań, ánshilerdiń ómiri­­nen qulaǵdar etip otyrǵan saıt­tar­dy tizip ketti. Máselen, jýrnalıst Gúl­vıra Bıǵalı: «Aqparat jedel shyǵady. Já­ne kez kelgen ósek te osynda bar. So­syn dızaıny jaqsy. Aqparat jalǵan bo­lyp shyqsa, birer saǵat­tan soń jalǵan aq­parat bolyp shyqty dep teris­teı sala­dy. Aqparattyń tili – jeńil. Mıǵa kúsh sal­maısyń. Bir sóılemin oqısyń da, ary qaraı túsinip alasyń» dese, taǵy bir saıt tilshisi: «Ókinishke qaraı, «zorlap ketti», «ógeı sheshe qyzdaryn qorlady» degen sııaqty aqparattar rezonans týǵy­zady. Mysaly, ótkendegi alpystaǵy er kisiniń 12 jasar qyzdy zorlaǵany sumdyq oqyl­dy» dedi. Nege bulaı? Qoǵam izdep oqıtyn, suranystaǵy dúnıeler osy ma? Nege jurt izdenip, ózin-ózi damytatyn aqparattardy oqymaıdy?

Biz budan keıin ınternet statıs­tı­ka­syn júrgizetin «Zero» saıtyna úńildik. Árı­ne, munda elimizdegi aqparat taratyp otyrǵan barlyq ınternet resýrsy tir­kel­­me­gen. Degenmen, 2749 saıttyń reı­tın­gi kóz aldymyzǵa shyǵa keldi. Sony­men, al­ǵashqy otyzdyqqa engen ınternet por­­tal­daryna sholý jasadyq. Aıtalyq, tuymdy dúnıe jarııalaıtyn saıt­tar­dyń kóbi tizimniń sońynan tabylady. Bizge ushyras­qany, qoǵamdaǵy ózekti másele­ler­di sarap­tap beretin «Abaı.kz» por­taly 32-orynda, al sońǵy kezde negatıv, anaıy máselelerdi qaýzaıtyn aqparattary ar­qyly tanymal «Alash aınasy» portaly 23-orynda. «Qan­daı ónimi arqyly kósh basynda tur?» degen saýalǵa áp-sátte jaýap aldyq ta. Sebebin bilý úshin osy ınternet saıttarynyń ıelerine habarlastyq.

Dáýren Qýat, «Abaı-aqparat» qazaq ınternet keńistigin damytý qory QQ prezıdenti:

 Deńgeı túsip ketti

– Reıtıng degen pále bar. Oqylymyn, kó­rilimin arttyrý úshin keıde saıt­tar­dyń jeńil-jelpi ta­qy­ryptarǵa bara­ty­ny bar. Ánshilerdiń ómiri, ózderine jasa­ǵan jarnamasyn jıi beredi. Sol sııaqty qo­ǵam­daǵy negatıvti nár­selerdi kóbirek berý­ge qumar. Aıtýǵa aýyz bar­maıtyn oqı­ǵalardy jarııalap otyratyndardy joqqa shyǵara almaımyn. Bi­raq munyń bári solaı eken degen kóz­qaras týmaý kerek. Ásirese, qazaq jýr­nalıs­tıkasy bir-birimizge qol­daý kórset­ken durys. Qoǵamdyq pikir týǵy­zyp, yqpal etý jaǵyn ınternet keńistik alyp ketkeni ras. 2009 jyly «Abaı.kz» ashyl­ǵanda gazet ma­terıaldaryn da berip otyrdyq. Sol kez­de oqyrmanmen keri baı­lanys ornat­tyq. Qysqasy, oqyrman seni­mi­ne ıe bol­dyq. Ýaqyt óte kele bizge mem­le­kettik tapsyrys berýge usynys tústi. Qa­zir saýatty saıt­tar­dyń qatary kóbeıdi. Bir jaǵynan ınter­­net qazaq jýrnalıs­tı­kasynyń múm­kin­digin ashty. Áleýmettik jeli azamattyq jýrnalıstıkany arttyr­sa, ınternet saıt­tary – kásibı jýrnalıs­ter­diń tyny­syn ashty. Jalpy, bul saıt basshylary men tilshileriniń tarazy-talǵamyna da baı­lanysty. Mysaly, bizde jeńil-jelpi, adam janyn túrshiktiretin aqparat beril­meı­di. Aqparattyq keńis­tik­te yqpa­ly­myz­dy arttyryp, dástúrli bas­pa­­sóz­diń múm­kin­digin damyttyq dep oılaı­myn. Jańa medıanyń múmkindigin paıda­la­nýymyz kerek. «Saıt – búgin bar, erteń joq» deı­tin­der bar. Kerisinshe, bir-birimizdi tolyq­tyryp, birimizde bardy ekin­shimiz baǵalap úırený kerek. Sonda ǵa­na naǵyz kásibı básekelestik orta qalyp­tasady.

Keıbir saıtty aıyptaı almaımyn. Jar­­­nama tartýdyń, reıtıng kóterýdiń jo­ly shyǵar. Bálkim, ol saıttyń da óz oqyr­many bar bolar. «Oqyrmannyń suranysy osy» dep sol suranysty ármen qaraı damy­typ jiberýge atsalysyp ja­tyr­myz. Reıtıng degendi toqtatyp, yq­pal­dylyǵyn, salmaqtylyǵyn arttyrý kerek. Negizi suranysqa jumys istemeý kerek, sura­nys­ty qalyptastyrý kerek. Áıtpese, kóp­shi­liktiń suranysy desek, halyqtyń deńgeıi túsip ketedi. Máselen, qazir úlken kisiler Tursynbek Qaba­tovtyń jyrtyń dúnıe­sine kúletin bol­dy, burynǵy qarııa­lar «Mynaý ne aıtyp tur?!» deıtin. Deńgeı soǵan túsip ketti.

Serik Janbolat,  «Alash aınasy» ınternet-portalynyń bas redaktory:

Salmaqty dúnıe jarııalasań, eshkim oqymaıdy

– Jalpy, reı­tıng­­­tik júıe qansha­lyq­ty durys, qansha­lyq­ty burys? Ony júrgizýdiń álemde bir­neshe ádis-tásili bar. Bizde ómirde bar dú­nıe jarııalanady. Arnaıy tósek qaty­nasyna arnalǵan ma­qala joq. Reıtıngtiń kósh basynda tur­ǵan saıttarǵa qarasańyz, túbegeıli osy taqyrypqa kóship ketken. Qazir «Alash aınasy» kádimgi saıt qoı, al alǵashqy ondyqqa kiretin saıttardy oqysam, jaǵamdy ustaımyn. Al biz kúnine ár taqyrypta 70 materıal beremiz. Biraq qoǵamnyń suranysy, oqyrmannyń tal­ǵamy sondaı. Biz de sol taqyrypta ma­te­rıal berýge májbúrmiz. Sebebi bizge oqyr­man kerek. Árkim ne oqıtynyn ózi biledi. Biraq biz ekonomıka, saıasat, áleýmet, mıs­tı­kany, dindi, bárin qamtýǵa tyrysamyz. Biz bastapqyda salmaq­ty dúnıelerdi ber­dik. Jazǵan eńbegiń esh ketedi. Eshkim oqy­maı­tyn boldy. Sóıtip, kezinde Shymkent­ten shyqqan gazettiń taqyrybyna kóshtik. Munda árkim óz taǵdyryn baıandaıdy.

Serikqazy Kákibala,  Ulttyq ınternet qaýymdastyǵynyń prezıdenti:

Reıtıngti qoldan kóterý úshin trafık satyp alady

– Qazir bizde ın­ternet resýrs­ta­ry­nyń naqty sany joq. Bir jerde 8 myń, endi bir derekte 20 myń delinip júr. «Zero» ınternet statıstıkasyn júrgize­tin saıt­ta 8 myń saıt bolǵan. Qazir kóbi shyǵyp ketti. Mysaly, saıttyń reıtıngi oqyr­man sanyna baılanysty. Biraq keıbir saıt sheteldik oqyrmandardy tirkep alady. «Zero» muny eseptemeıtin­dik­ten, kóp saıt bul júıeden shyǵyp ketti. Sóıtedi de, reı­tıngti qoldan kóterý úshin trafık satyp alady. Bul ádis sol saıttyń áleý­met­tik jelidegi paraqshasyn da kóterip be­redi. Munyń bári jalǵan statıstıkany alǵa tartady. Al qandaı dúnıe jazsa da, eńbegi arqyly reıtıngin joǵa­rylatyp júrgen portaldardy túsiný­ge bolady. Qoǵamnyń ózi negatıv dú­nıe­lerdi kóp qaraıdy. Eger oqyrman­nyń tárbıelik, moraldyq jaǵy­na kóńil bólsek, reıtıng degenge qara­maý kerek. Salmaqty dúnıeler jazatyn saıt­tarǵa memlekettik tapsyrysty grant esebinde berý qajet. Áıtpese, reıtıngti satyp alyp, memlekettiń aqshasyn jep otyra beretinder azaımaıdy. Olardyń isin na­ǵyz qastandyq der edim. Muny mınıstrlik te kórip otyr. Tań qalatynym, mem­le­ket­tik tapsyrys alyp, bılikti sy­naıtyn saıttar bar. «Nur.kz», «Stan.kz», «Tengri­news.kz» ınternet saıttaryna tıis­peıdi. Al biz synasaq, kórip qoıady. Osyn­daı qupııa jaıttardy túsinbeımin.

 «Egemen Qazaqstan» gazetiniń basqarma tóraǵasy Darhan Qydyr­áli bir pikirinde: «Internettegi 7 jańalyqtyń altaýy negatıvke toly. Munyń ózi quqyq buzýshylyq. Óıtkeni, áleýmet­taný ǵyly­myn­da jaman aqparattardyń kóp bolýy adam júıkesine keri áserin tıgizetini málim» degen edi. Alaıda, taıaqtyń ekinshi ushyna mán be­rip jatqan eshkim joq. Telearnany qosyp, ınternet saıttaryn ashyp qalsańyz, álgindeı jaǵymsyz dúnıelerden kóz súrinedi. Eger qo­ǵam, árbir azamat sondaı aqparatqa sýsap otyrsa, jetisken eken­biz. Álde, oqyrman  talǵam men tarazy máselesin esten shyǵaryp aldy ma?

 

 

Sońǵy jańalyqtar