3 Qazan, 11:02 634 0 Rýhanııat Túrkistan Gazeti

Dúısenáli Byqybaev: Kıeli topyraqta baba óneri kenjelemeıdi

Qazir Qazaqstannyń  ár óńirinde «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy negizinde kóptegen ıgilikti ister qolǵa alynyp, jergilikti óńirlerde bul rýhanı-mádenı shara jaqsy jalǵasyn taýyp otyr. 2000  jyldyq tarıhy bar Taraz ólkesinde de bul jobanyń aıasynda naqty jumystar atqarylýda. Osy oraıda Jambyl oblysy ákimdiginiń mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Dúısenáli Byqybaevpen bolǵan tilshimizdiń shaǵyn suhbatyn  nazarlaryńyzǵa usynamyz.

– Suhbatymyzdy Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı basta­masymen qolǵa alyn­ǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda qııýyn tapqan tirlikterden bastasaq. Óńirde ólkemizdiń baı tarıhy men mádenıetin dáripteý baǵytynda jańa iri jobalar josparlanyp, iske asyrylyp jatqanynan habardarmyz. Solardyń bir sypyrasynan habar bere ketseńiz...

– Durys aıtasyz. Rýhanı jań­ǵyrýdyń ráýishindeı bolǵan baǵdarlamany bas qylyp, ilkimdi isterdiń ilgerileýine sep bolyp jatqan jaıymyz bar. Máselen, bıyl respýblıkalyq deńgeıde «Jambyl – meniń jaı atym, halyq – meniń shyn atym» atty aqyndar aıtysyn uıym­das­tyrdyq. Aýyldyq okrýgterden bastaý alǵan bul shara eldimekenderdiń, aýdandardyń ózinen aıtys ónerine beıimi bar 90-ǵa jýyq jastardy iriktep aldy. Al úzdik dep tanylǵan 31 aqyn 15 aqpanda ótken oblystyq aqyndar aıtysyna qatysty. Júldeli oryndar men yntalandyrý syılyǵyn ıelengen 8 aqyn respýblıkalyq dodada básekege túsip, kórermen aldynda baq synasqanyna kýásizder. Bas júldeni jambyldyq aqyn Qanat Myrzaxannyń ıelenýi de beker emes. Bul kıeli topyraqta baba saltyndaı bolǵan ónerdiń kenjelemegenin aıǵaqtady. El aıtysynyń alǵa basýyna tamshydaı bolsa da úles qosty dep aıta alamyn.

Baǵdarlama aıasyndaǵy atqarylǵan jumystar ishinde taǵy da aýdannan bastaý alǵan «Áýlıeata boıaýlary» atty birinshi halyq shyǵarmashylyǵy festıvalin aýyz toltyryp aıtatyn jańalyq boldy deýge negiz bar. Oǵan óńirden 300 úmitker qatysyp, 134 qylqalam sheberi oblystyq kezeńge joldama aldy. Festıval aıasyndaǵy plenerge jer­gi­lik­ti sýretshilermen qatar, respýb­lıkaǵa tanymal 20 sýretshi qatysty. Aqtyq kezeńde arnaıy kórme uıymdastyrylyp, «Shahrıstan» etno-tarıhı ortalyǵynan ashylatyn galereıa, kórme zaly jańa 60 kartınamen, 100 fotosýretpen jáne 15 qolóner buıymdarymen tolyqtyrylatyn bolady. Munyń ózin úlken jetistikke balaýǵa ábden laıyq. Bul Jambyl jerinde beıneleý óneriniń de bir izge túsip, damý dańǵylyn tapqanyn aıǵaqtaıdy.

«Qazaqstannyń sakraldy geo­­­grafııasy» arnaıy jobasy da kópshilikke tanymal. Bul jobaǵa biz de atsalysyp, Áýlıeatanyń qasıetti jerleriniń tizimine engen nysandardy nasıhattaý boıynsha «Áýlıeatanyń qasıetti oryndary» atty kitap-albomy men kartasyn jaryqqa shyǵardyq. Ondaǵy 53 qasıetti orynnyń 3D modeli jasalyp, maqalalar «Qasıetti Taraz» saıtyna jarııalandy. Jambyl oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıindegi gologrammaǵa óńirlik deńgeıdegi 15 nysannyń 3D modeli engizildi.

– «Shahrıstan» degenińizden shyǵady, ol etno-tarıhı ortalyq óńirdiń seksen jyldyq mereıtoıyna oraı, týrızm salasyn damytý baǵytynda qolǵa alynyp otyrǵan úlken jobalardyń biri ekeni anyq. Sol seksen jyldyq mereıtoı aıasynda Áýlıeata tarıhyn baıandaıtyn seksen tomdyq kitap jaryq kóredi degen aqparatty kózimiz shalyp qalǵany bar edi...

– Iá, Uly Jibek jolynyń boıyn­da ornalasqan oblys ortaly­ǵyn Tuńǵysh Prezıdent Nur­sultan Nazarbaevtyń «Taraz – tarıhymyzdyń temirqazyǵy... Rýhanı baılyǵymyzdyń altyn dińgegi» degen sózin naqty kóri­nis­termen aıǵaqtaý baǵytynda kóne qalanyń tarıhı keskinin qaıta jańǵyrtyp, týrısterdiń na­zaryn aýdarý maqsatynda shyǵystyq úlgide «Shahrıstan» etno-tarıhı kesheniniń qurylysy qar­qyndy júrgizilýde. Onda «Rýha­nııat jáne tarıhtaný» ortalyǵy, tarıhı-ólketaný mýzeıi, kórme ortalyǵy, kórkemsýret gale­reıasy, amfıteatr, jergilikti qolónershilerdiń sheberhanasy syndy ózge de nysandar ornalasatyn bolady. Sondaı-aq, «Tek­turmas» tarıhı-etnografııalyq kesheni salynyp, onda ortaǵasyrlyq úl­gi­degi qorǵanys beki­ni­si turǵyzylyp, ótken ǵasyrlarda oblys aý­­maǵynda bolǵan iri tarıhı oqı­ǵalardyń panoramasy kórinis tappaq. Atap aıtqanda, ıslam dininiń Ortalyq Azııaǵa taraýynda sheshýshi ról atqarǵan Atlah shaıqasynyń, táýelsizdigimizdi saq­tap qalýda erekshe orny bar Ańyraqaı shaıqasynyń jáne Qa­zaq handyǵynyń alǵash týy tigil­gen Qozybasydaǵy saltanatty sátterdiń kórinisteri de aıshyqtalady.

El aýzynda óńirimiz «Áýlıeata» dep atalatyndyǵy belgili. Ǵasyrlardan altyn arqaý bolyp, erekshe tanylǵan osy uly tulǵaǵa Tekturmastyń eń bıik shoqysynan eskertkish ornatý – barshamyzǵa ortaq paryz. Eskertkishke aparar baspaldaqtyń eki jaǵynda Túrik qaǵandarynyń aty-jóni jazylǵan tas tuǵyrlar ornatylady.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ulytaý-2019» ha­­lyq­aralyq týrıstik forýmynda «Biz, qazaq halqy, uly tarıhı tulǵalardyń izbasar urpaǵy ekenimizdi eshqashan umytpaýymyz qajet. Ata-babalarymyzdyń rýhyn týrızmniń ozyq úlgileri arqyly dáripteýimiz ke­rek» dep atap kórsetkendeı,  Áýlıe­atanyń tulǵalyq eskertkishi – uly babalarǵa taǵzym etý ortalyǵyna aı­n­almaq.

– Osy aıdyń basynda oblys ortalyǵynda oryn tepken tarıhı-ólketaný mýzeıinde Elbasy qorynyń «N. Nazarbaev: dáýir, tulǵa, qoǵam» kóshpeli kórmesi ashylǵanyn bilemiz. Bul shara óńir turǵyndaryn qanshalyqty qyzyqtyrýda? Jalpy kórmeniń taǵylymdyq máni jaıynda da bilgimiz keledi.

–Táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasý tarıhyndaǵy Tuńǵysh Prezıdenttiń rólin júıeli baıandaıtyn kórmede Elbasynyń arhıv, kitaphana, mýzeı qorlarynan alynǵan biregeı materıaldar qoıyldy. Taraz qalasynyń qalyń jurty Nursultan Nazarbaevtyń joǵarǵy memlekettik marapattar kollekııasymen, memleket basshylary men bedeldi jazýshylardyń qoltańbasy bar tartýlyq basylymdar jáne Elbasynyń shet tilde jaryq kórgen eńbekterimen alǵash ret tanysty.

Kórmeniń tórt bólimnen quralǵanyn da aıta keteıin. «Elbasy joly» dep atalatyn alǵashqy bólimi Tuńǵysh Prezıdenttiń ómir kezeńderinen syr shertedi. Elbasynyń joly rýhanı jańǵyrý dáýiriniń bastalýyna túrtki bolǵan tarıhı oqıǵalardy sıpattaý arqyly kórsetiledi. «Elbasy fenomeni» degen ekinshi bólimi el tizginin ustap, jahandyq keńistikke turaqtylyq pen qaýipsizdiktiń jańa ıdeıalaryn taratqan N.Nazarbaevtyń memleket qurýdaǵy basty tujyrymdamasyn baıandaıdy. Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylýynan bastap, memleket astanasynyń kóshirilýine deıin tarıhqa izi basylǵan mańyzdy oqıǵalardan, atap aıtqanda Tuńǵysh Prezıdenttiń batyl sheshimderi men bastamalarynan Elbasy fenomeni aıqyn kórinis tabady.

«Álem tanyǵan Elbasy» bó­li­minde Qazaqstan Respýblıkasynyń qarqyndy syrtqy saıasaty kórsetiledi. Bul – álemdik deńgeıdegi saıasatker, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaevtyń bıik bedeli men asqaq abyroıynyń jemisi. Elimizdiń kópvektorly syrtqy saıasaty dıplomatııalyq tartý-taralǵylar, jeke jazbalar, arhıvtik materıaldar arqyly kórsetilgen. Árbir syı-sııapattan kez kelgen qaýip-qater men túsinbeýshilikten azat beıbit álemdi qalyptastyrýdaǵy Elbasynyń eren eńbegin tanyǵan sheteldik memleket jáne úkimet basshylarynyń jeke qurmeti aıqyn ańǵarylady. Sońǵy «Elbasy mártebesi – el mártebesi» bó­liminde Tuńǵysh Prezıdent pen Qazaqstan halqyna jahandyq damý men turaqtylyqqa qos­qan úlesi úshin tabys etilgen joǵary memlekettik marapattar usynylǵan. Ekspozıııa negizinde sholý ekskýrsııalarynan bólek «Tarıhı tańdaý», «Atameken», «Prezıdent mártebesi – el mártebesi», «Bir eksponattyń tarıhy» taqyryptyq ekskýrsııalar ótkizilýde.

– Qazirgi tańda sandyq tehnologııa barlyq salaǵa dendep enýde. Óıtkeni, ýaqyttyń talaby sol. Bilýimizshe, jambyldyq kitaphanalar da bul úderisten shet qalyp jatqan joq. Jalpy, «ıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda qandaı sharýalar atqarylýda?

– Iá, zamannyń kóshine ilespeseń, ne nárseniń de quny kók tıyn bolyp tur ǵoı. Qazirgi tańda oblystaǵy kitaphanalar janynan 130 ıfrlandyrylǵan aq­parattyq jáne kovorkıng ortalyqtary ashylyp, halyqqa qyzmet kórsetýde. Aqparattyq ortalyqtarda «cao-zhambyl» saıty arqyly aýyl turǵyndarynyń kúndelikti turmysyna qajetti 13 sala boıynsha aqparattar (bilim berý, aýyl sharýashylyǵy, densaýlyq saqtaý, sport, mádenıet, jer máselesi, qurylys, energetıka, veterınarııa, týrızm, jumyspen qamtý, málimetter bazasy jáne aýyl jańalyqtary) berilip, 2500 suranys qanaǵattandyryldy.

Elimizdegi biregeı joba sanalatyn egov.kz portaly arqyly bizdiń salaǵa qatysty 13 qyzmet túri kórsetilýde. Búgingi kúnge deıin portal arqyly 9100 anyqtama berildi. Al bıylǵy jyldyń aıaǵyna deıin aýyldyq aımaqtardan 20 ıfrlyq aqparattyq ortalyq ashylady dep josparlanyp otyr. Olardyń ishinde shalǵaı eldimekender de bar. Budan bólek, 19 kitaphanadan ıfrlandyrylǵan aqparattyq ortalyq ashý múmkindigi týyp tur. Sondaı-aq, «ıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde QR-kod arqyly qundy jádigerler  týraly aqparattyń qoljetimdiligi men onlaın aýdarmashy qyzmeti qosylǵan.

– Áńgimeńizge rahmet!

 

Suhbatty júrgizgen

A. Qoıshyǵarauly

 

 

Sońǵy jańalyqtar