26 Qyrkúıek, 10:18 468 0 Saıasat Anar LEPESOVA

Alashtyń joly – jahanǵa úlgi

Apta basynda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev  jumys saparymen Amerıka Qurama shtattaryna bar­dy.  5 kúnge sozylatyn sapardyń basynda Birikken Ult­tar uıymy Bas Assambleıasynyń 74-sessııasyna qaty­syp, álemniń turaqty damýyna qaýip keltirip otyrǵan birqatar jahandyq tendenııalarǵa alańdaýshylyq tanytty.

Rasynda da, álemdegi qaty­gez­dik pen berekesizdiktiń tetigi – joıqyn qarýdan túbegeıli bas tartyp, ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurǵan Qazaqstannyń tá­ji­rıbesi kópke úlgi. Soǵysta jap­paı qyryp-joıatyn qarýlar – ıadrolyq, hımııalyq, bıolo­gııa­lyq jáne ǵylym jetistigi ne­gi­zinde oılap tabylatyn basqa da kez kelgen qarý túrlerin qol­da­ný­dan qashyp qutylý múmkin bolmaıdy. Bul búkil adamzattyń qyrylýyna alyp keledi. Jappaı qyryp-joıatyn jańa qarý túr­le­rin jasaý úshin ǵylymı jańa­lyq­tardy paı­da­lanýǵa tyıym sala­tyn ha­lyq­aralyq qujat ázirlep, ony oryndaýdy mindetteý mańyz­dy.

Shyndyǵynda, álem elderi jeke múddesi úshin jantalasa qarýlanyp, adamzatqa ortaq múddeni nazardan tys qaldyryp otyrǵan sekildi. Mundaıda bir eldiń táýekelge baryp, ózgelerge úlgi usynýy, jalpy adamzattyq múdde úshin áreket etýi kez kel­genniń qolynan kele bermeıtin kó­­regendik. Jeri ıadrolyq qarý synaý úshin polıgon retinde paı­da­lanylǵan, 500 ıadrolyq synaq­tyń nátıjesinde bir jarym mıllıonnan astam azamaty men aýqymdy terrıtorııasy radıa­ııa­ǵa ushyraǵan elimizdiń tarıhı tájirıbesi bizdi qaýipsizdikti basqasha túsinýge alyp keldi. Qarý jáne ıadrolyq materıaldar qo­ryn joıý óńirimizge qaýipsizdik pen turaqtylyq ákeldi. Alaıda, ál­deqaıda berik qaýipsizdik bar­lyq taraptyń ózara qaýipsizdigine baǵyttalǵan qurylymdar arqyly ǵana qamtamasyz etilýi múmkin. Iadrolyq qarý budan bylaı Or­ta­lyq Azııada ulttyq qaýip­siz­dikti qamtamasyz etý faktory bo­lyp sanalmaıdy.

Condyqtan Qasym-Jomart Toqaevtyń BUU Bas Assam­bleıa­sy­nyń 74-sessııasynda jasa­ǵan málimdemesine osy máseleni ózek etýi beker emes.

«Iadrolyq qarýsyz álem qurý – bul elimniń uly basym baǵyty. Osy umtylys qazaq halqynyń jal­py­ulttyq biregeıliginiń ajy­ra­mas bóligine aınaldy. Ol bizge ıadrolyq qarýdy joıýǵa qatysty jahandyq qozǵalystyń alǵy she­bin­de bolýǵa moraldyq quqyq ber­di. Biz ıadrolyq qarýdyń ıgilik emes, jahandyq turaqtylyq pen beıbitshilikke tóngen qaýip eken­digine nyq senimdimiz. Óki­nish­tisi, birqatar elder buryn­ǵy­synsha stra­tegııalyq qorǵanys kúsh­te­rin­de ıadrolyq arsenalǵa arqa sú­­ı­e­ı­­di, bul olardyń qarsylas­ta­ry­na assımetrııalyq jaýap berý úshin ony ıemdený máselesin qa­raý­ǵa májbúr etedi. Bul qarym­ta jaýap­tyń ózi – jappaı qy­ryp-joıý qarýy sekildi qyrǵynǵa apa­ra­tyn jol», – dedi Qazaqstan Pre­zıdenti BUU minberinde sóı­legen sózinde.

Ol sondaı-aq, «Búgingi geosa­ıa­sı jáne geoekonomıkalyq óz­geris­terge alańdaýshylyq tany­týǵa tolyq negiz bar. 2030 jylǵa deıingi kún tártibindegi birlesken mindetterdi júzege asyrýda mun­daı jaǵdaı biz úshin synaq bol­maq. Jańa jahandyq tenden­ııa­larda basty alańdaýshylyq týdy­ryp otyrǵan jaıttar ol – she­shil­meı jatqan kıkiljińderdiń ar­týy men álemniń ár túkpirindegi aımaqtardaǵy basqyndyq. Ja­han­dyq derjavalar tolyq­qandy áskerı qaqtyǵys aldynda tur», – dedi.

Memleket basshysy sonymen qatar, QR Tuńǵysh Prezıdenti – El­basy Nursultan Nazarbaevtyń osy baǵyttaǵy jetistikterin eske saldy. «Biz úlgi kórsetkimiz keledi. QR Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń basshy­ly­ǵymen Qazaqstan Semeı ıadro­lyq polıgonyn jaýyp, erikti túrde álemdegi tórtinshi oryn­da­ǵy ıadrolyq arsenaldan bas tartty. Bul sheshim – ıadrolyq qa­rýdan bas tartý jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý salasyndaǵy ja­han­dyq kóshbasshylyq baǵyt­ta­ǵy sátti ári uzaq joldaǵy al­ǵashqy qadamymyz boldy. Osy asyl muratymyzǵa jetý jolynda ıadrolyq qarýdan azat Ortalyq Azııanyń aıryqsha aımaq bolyp qurylǵanyn atap ótkim keledi», – degen Prezıdent álem elderin osyndaı jańa aımaqtardy qurý­ǵa shaqyrdy.

Ortalyq Azııa aımaǵynyń ró­li men áleýeti týraly aıtqan Pre­­zı­dent: «Ondaǵan jyldar boıy Ortalyq Azııa memleketteri eko­­nomıkalyq baılanysynyń ál­siz bolýy olardyń turaqty ósýi­ne kedergi keltirdi. Búgingi tań­da or­taq múddeler men má­seleler týyndaǵan soń aımaq damýdyń jańa kezeńine aıaq basty. Osyǵan baılanysty aı­maq­taǵy barlyq 5 el arasyndaǵy konstrýktıvti saıa­sı dıalog saý­da-ekonomıkalyq, ın­ves­tı­ııa­lyq qatynastar men adamdar arasyndaǵy qarym-qa­tynas úshin óte mańyzdy bolady», – deı kele, Qazaqstannyń Orta­lyq Azııa­daǵy eń iri ekonomıka bola oty­ryp, barlyq memleket ara­syn­daǵy ózara tıimdi ynty­maq­tastyqty odan ári nyǵaıtýǵa múddeli ekenin atap ótti.

Budan bólek, Qasym-Jomart Toqaev BUU Bas assambleıasynyń 74-sessııasynda alańdaýshylyq týǵyzatyn jahandyq 4 úrdiske toqtaldy. Birinshiden,  álemniń ártúrli aımaqtarynda sheshil­megen qaqtyǵystar men shıe­le­nisterdiń kóbeıýi, ekinshiden, ja­han­­dyq jáne aımaqtyq sýbek­tiler arasynda senimniń joǵalýy, úshinshiden,  soltústik pen ońtús­tik arasyndaǵy teńsizdiktiń kú­sheıýi, tórtinshiden, qorshaǵan or­tanyń quldyraýy sekildi tórt qa­terdiń jahandy berekesizdik pen turaqsyzdyqqa ákelip tireı­tinin aıtyp, áriptesterin jan-jaq­ty dıalog ornatýǵa, beı­bit­shilik úshin kúsh biriktirýge úndedi.

Prezıdenttiń Nıý-Iorkqa sa­paryndaǵy aıryqsha mańyzǵa ıe taǵy bir oqıǵa – BUU Bas hat­shysy Antonıý Gýterrıshtiń qa­byldaýy. BUU-nyń Turaqty damý maq­sattaryn iske asyrýdaǵy Qazaq­stannyń belsendiligin atap ót­ken Bas hatshy elimizdiń jumy­syna oń baǵa berdi. Sondaı-aq, kezdesýde memleketimizdiń óńir­lik qaqtyǵystardy retteý isin­de halyqaralyq kúsh ju­myl­dyrýy, sonyń ishinde Sırııa máselesi boıynsha ótken Astana proesi aıasyndaǵy qomaqty úlesi aıtyl­dy. Antonıý Gýter­rısh jahandyq ıadrolyq qarýǵa qarsy kún tárti­binde Qazaq­stan­nyń jetekshi ról atqaratynyn aıryqsha atap ótti.

P.S.

Sapar barysynda Mem­leket basshysy AQSh Prezıdenti  Donald Tramp, Shveı­a­rııa Konfederaııasynyń Prezıdenti Ýlı Maýrer, Bolga­rııa basshysy Rýmen Radev, Polsha Prezıdenti And­jeı Dýda, Grýzııa Prezıdenti Salome Zýrabısh­vı­lı, Ior­da­nııa Koroli II Abdalla jáne Ýkraına Prez­ıdenti Vla­dımır Zelenskıımen kezdesip, memleket­ter ara­syn­­­da­ǵy yntymaqtastyqty damytý baǵyttaryn tal­qylady.

Bul Qasym-Jomart Toqaevtyń Prezıdent retinde AQSh-qa jasap otyrǵan alǵashqy sapary. Qazaqstan­nyń iri ınvestorlarynyń biri sanalatyn alpaýyt el memleketimizdiń basshysyn zor qurmetpen qarsy aldy. Eki el arasyndaǵy yntymaqtastyq deńgeıin joǵary baǵalaǵan amerıkalyq áriptester ózara tıimdi stra­tegııa­lyq áriptestikti odan ári nyǵaıtýǵa múddeli eken­derin jetkizdi. Búginge deıin amerıkalyq seriktester qazaqstandyq naryqqa 45 mlrd dollardan astam qarjy salǵan. Memleket basshysynan elimizdegi jańa ınvestı­ııa­lyq múmkindikter jaıly estigen iri kompanııa ókil­deri birqatar jobalar boıynsha birlesip jumys isteý­ge ynta bildirdi. Qyzyǵa qulaq túrgenderdiń qata­rynda AQSh-tyń «Royal Dutch Shell», «JPMorgan Chase & Co.», «Amazon Web Services» sekildi alpaýyt kompa­nııalar bar

 

Sońǵy jańalyqtar