19 Qyrkúıek, 12:20 882 0 Tulǵa Anar LEPESOVA

Dıplomatııa, zııalylyq, tektilik – Qasym-Jomart TOQAEV

«Túrkistan» gazeti men QR Syrtqy ister mınıstrliginiń arnaıy jobasy jalǵasyn tabýda. Bul jolǵy shyǵarylymda kásibı dıplomat  Qasym-Jomart Kemeluly jaıly materıal onyń Prezıdent laýazymyna kiriskenine 100 kún tolýymen tuspa-tus kelip otyr.

Eńbek joly dıplomatııalyq qyzmetten bastalyp, Syrtqy ister mınıstri, Úkimet basshysy, Senat spıkeri búginde Qazaqstan Respýb­­lı­kasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń san qıly ómir joly ózgelerden erek edi. Erteńi jarqyn, eliniń tutqasyn ustar azamat 1953 jyly Almaty qalasynda dúnıege kel­gen. Ákesi Uly Otan soǵysynyń ardageri, tanymal qazaq jazýshysy Kemel Toqaev, anasy Turar Shaba­r­baeva Alma­tydaǵy shet til­der pedagogıkalyq ınstıtýtynda qyzmet istegen.

Qasym-Jomart Kemeluly 1970 jyly Más­keýdegi halyqaralyq qatynastar ıns­tıtýtyna oqýǵa túsip, besinshi kýrsta KSRO-nyń Qytaıdaǵy elshiligine dıplomaldy praktıkaǵa jarty jylǵa jiberiledi. 1979 jyly KSRO SIM apparatyna qaıtyp oralady. 1983 jyly Beıjiń lıngvıstik ınstıtýtyna on aılyq is-tájirıbege attanady. 1984-1985 jyldary KSRO SIM-de qyzmet istep, keıinnen 1991 jylǵa deıin KSRO-nyń Beıjińdegi elshiliginde ekinshi hatshy, birinshi hatshy jáne keńesshi laýazymyn atqarady.

Qasym-Jomart Toqaevtyń eńbek jolyndaǵy ómiriniń kóp bóligi Máskeýde ótti. Ásirese KSRO Syrtqy ister mınıstrliginde jáne Keńes Oda­ǵynyń Qytaı men Sıngapýrdaǵy elshiliginde jaýapty qyzmetter atqarǵan kezeńderinde. Sol tustaǵy KSRO Syrtqy ister mınıstrliginiń jaýapty qyzmetkerleriniń biri bolǵan Vıacheslav Ǵızatov óz áriptesi Q.Toqaevtyń aspazdyq óneri týraly óziniń estelikterinde bylaı dep baıandaıdy: «Men tipti onyń úıinde qonǵan edim. Jalǵyz bolǵan edi. Biz qas qaraıǵanǵa deıin jumys istedik. Ol: «al, Vıacheslav Hamenovıch, úıge jú­rińiz, qonyńyz. Siz de, men de ash qur­saq­pyz. Qazir men siz eshýaqytta jemegen, dámi til úıirer et asyp jibereıin» dedi. Tońa­zyt­qyshynda jaqsy súrlengen qazy bar eken. Ras nan ılemedik, alaıda qazy men kartop, pııaz­dy qosyp jegen óte dámdi boldy».

Bul Q.Kemelulynyń aspazdyq óneriniń bir syryn ashqandaı bolsa, dıplomatııalyq qyzmeti boıynsha áriptesteriniń biri bolǵan Qaırat Isa­ǵalıev Q.Toqaevtyń óte baıqampaz adam ekenin aıtady. Q.Isaǵalıev Q.Kemelulynyń adamnyń qandaı ekenin bilgiń kelse, onymen is saparǵa shyq dep jıi aıtatynyn eske alady. «Biz birge Franııaǵa bardyq. Bul IýNESKO-ǵa ený bolatyn. Baspasóz konferenııasyn jo­ǵa­ry deńgeıde ótkizip, keshke qaraı Parıjdi araladyq. Ári sol tusta onyń baı­qam­paz­dyǵyna tań qal­dym. Q.Ke­meluly «Qaı­rat Isa­ǵalıuly, bilesiz be, Parıjde átirdiń ıisi bar, Rımde talshynnyń, al Sıngapýrde balyqtyń» deıdi. Qandaı baı­qampazdyq, men tań qaldym. Men Parıjde birneshe ret bolǵan adammyn ǵoı, al bul onyń qalaǵa jasaǵan alǵashqy sapary edi», – dep bólisedi óz estelikterin bilikti dıplomat Q.Isaǵalıev.

Keıinnen osy baıqampazdyq qasıeti Qasym-Jomart Toqaevqa Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstri bolǵanda kóp kómek kórsetti. 1992 jyly Toqaev mı­nıs­trdiń orynbasary, al 1994 jyly QR Syrtqy ister mınıstri laýazymyna taǵaıyn­da­lady. Osy tusta onyń Reseı tarapynan Vet­nam­nyń Haıfon qalasyna Bas konsýl bolýǵa usynys túske­nin, alaıda Qasym-Jomart Kemelulynyń jańa­dan qurylyp jatqan Táýelsiz Qazaqstannyń syrtqy vedomstvosyn nyǵaıtýǵa sheshim qabyl­da­ǵanyn bireý bilse, bireý bilmes. QR dıplo­ma­tııalyq qyzmetiniń eńbek sińirgen qyzmetkeri Sovetqalı Qartbaev joǵary dıplomatııalyq qyzmetke taǵaıyndamaı turyp, Q.Kemelulynyń ár úmitkermen jeke-jeke tildesetinin aıtady. «Ári oǵan adamnyń mádenıeti, oı-órisi, bilim deńgeıin baıqaýǵa bar-joǵy birneshe mınýttar ǵana jetetin. Sol jyldary Qazaq­stan­da kásibı dıp­lomattar az boldy. Sol sebepten bizge laıyq­ty adamdardy JOO-daǵy oqytýshylar quramy­nan izdeýge týra keldi», – dep estelikterimen bólisedi.

Q.Kemeluly týrasynda áriptesteri ustamdy, je­ke ómiri týraly syr ashqandy unatpaıtyn ıntellıgent saıasatker retinde aıtady. N.Nazarbaev pen D.Býshtyń ótken kelissózderi týraly jazǵan kitaptarynyń birinde Q.Toqaev «Belgili bir sebepterge baılanysty men bolǵan kelis­sózder men pikirtalastardyń jaı-japsaryn jaza almaımyn, ony jarııalaýǵa bolmaıdy. Bul turǵyda meniń Qytaıdaǵy is saparymnyń aıaq­ta­lýyndaǵy qyzmettik minezdeme esime túsip otyr, ol meniń keńes elshiliginiń qyzmetkeri re­tindegi abyroıymdy arttyryp «memlekettik qupııany saqtaı alady» dep jazylǵan edi. Sol se­bepti osynaý mánge ıe sózdiń avtorynyń kóńi­lin qaldyrǵym kelmeıdi», – dep jazǵan edi.

1999 jyly QR Premer-mınıstriniń orynba­sary bolady, dál sol jyly qazanda QR Prezı­dentiniń jarlyǵyna sáıkes jáne Parlamenttiń maquldaýymen Premer-mınıstr laýazymyna taǵaıyndalady. Degenmen 2002 jyly ol qyzmetinen ketip, Memlekettik hatshy-Syrtqy ister mınıstri bolady. Q.Toqaev Syrtqy ister mınıstri laýazymyn 2007 jylǵa deıin jalpy esepte on jyl atqarady, keıinnen QR Parlamenti Senaty­nyń tóraǵasy bolady.

Qasym-Jomart Toqaev Syrtqy ister mınıstri laýazymynda bolǵan sátte ıadrolyq qarýdy taratpaý máselesi boıynsha belsendi eńbek sińir­di. 1996 jyly Nıý-Iorkte Iadrolyq synaqtarǵa jalpyǵa birdeı tyıym salý týraly shartqa, al 2005 jyly Semeıde Ortalyq Azııadaǵy ıadrolyq qa­rýdan azat aımaq qurý týraly shartqa qol qoıady.

Q.Kemeluly BUU Bas assambleıasynyń on ses­sııasynyń jumysyna belsendi qatysyp, TMD jáne ShYU Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń Tóraǵasy bolyp ta saılandy. Tótenshe jáne Ókiletti elshi rangine ıe. Ana tilinen ózge orys, aǵylshyn, qytaı tilderin erkin meńgergen, franýz tilin biledi.

Óziniń dıplomatııalyq qyzmetke qurylǵan ómir jolynda Qasym-Jomart Toqaev halyq­ara­lyq qatynastar boıynsha toǵyz kitap pen kóp­te­gen maqala avtory atandy. Búkilálemdik gýma­nı­tarlyq jáne jaratylys ǵylymdary akade­mııa­synyń múshesi, Mıýnhen qaýipsizdik «Danalar» keńesiniń múshesi, Shenchjen ýnıversı­te­tiniń qurmetti professory, saıasattaný ǵylym­dary­nyń doktory, RF SIM Dıp­lo­matııalyq aka­de­mııasynyń qurmetti professory jáne doktory, Halyqaralyq qatynastar jónindegi Qazaq­stan Keńesiniń qurmetti prezıdenti.

2019 jylǵy 19 naýryzda Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaev óziniń Prezıdent retindegi óki­lettigin toqtatatynyn habarlap, tarıhı sheshimin jarııalap, Prezıdent ókilettigi Konstıtýııa boıynsha Senat tóraǵasy Q.Toqaevqa berildi. Osyndaı el úshin mańyzdy sátte Elbasy N.Nazarbaev Q.Kemelulyna senetinin aıtyp, ony jaýapkershiligi mol, adal tulǵa retinde baǵa­laı­tynyn málimdedi. Al osy jyldyń 9 maýsymynda Qazaqstan Respýblıkasynyń kezekten tys saılaýy ótip, Qasym-Jomart Kemeluly Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti laýazymyna saılandy. Kóregen dıplomat ár qyzmetinde úlken jaýapkershilik kórsetip, tabysty da tabandy eńbek ete bilgen Qasym-Jomart Toqaevqa eń mańyzdy mindet QR Prezıdenti laýazymy berildi. Osynaý júgi aýyr qyzmetti búginde Q.Kemeluly jemisti atqaryp keledi.

Prezıdent bolsa da, belsendi ómir súrý saltyn qalyptastyrǵan. Óziniń Twitter-degi paraq­shasyn 2011 jyldan úsh tilde júrgizip keledi. Salaýatty ómir saltyn ustanyp, 13 jyl qa­tarynan Qazaqstannyń ústel tennısi boıynsha Federaııasynyń prezıdenti. Kórkem, saıası ádebıetterdi oqyǵandy unatady.

Bilikti dıplomat, óz salasynyń mamany, bú­gin­de el basshysy atanǵan Qasym-Jomart Ke­mel­ulynyń jarqyn ómir belesteri barshaǵa úlgi.

 

Oljas BERKINBAEV,

saıası ǵylymdar magıstri

Sońǵy jańalyqtar