19 Qyrkúıek, 12:01 1018 0 Rýhanııat "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Altyn ordany zertteıtin arnaıy ortalyq ashý qajet

Elbasy Nursultan Nazarbaev bekitip bergen «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­la­ma­synyń aýqymy keń, shyn mánindegi ta­myry tereńde jatyr. Ýaqyttyń qatpar-qat­par qyrtysynda umyt qalǵan nemese eskir­gen rýhanı murany qaıta jań­ǵyr­typ, ult esine salý baǵdarlamanyń basty muraty-tyn. Bıyl Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ult uıasy Uly­taýǵa arnaıy baryp, Joshy han basyna zııarat etip, Altyn Ordanyń 750 jyl­dy­ǵyn atap ótý jaıly usynys jasaýy rý­hanı-tarıhı jadymyzdy qaıta jań­ǵyrtar aıtýly bastamanyń biri boldy.

«Túrkistan»  gazeti qurylǵan kúni­nen bastap, ulttyń joǵyn joqtap, rý­hyn serpip kele jatqan basylym.  Jýyr­da gazetimizdiń janynan «Túrkis­tan» ın­telek­týaldyq oı-pikir klýbyn qurdyq.

 Klýbtyń maqsaty – qazirgi qoǵamdaǵy eń ózekti máselelerdi klýb otyrystarynda talqylap, arnaıy mamandar men zertteý­shi­lerdiń qundy pikirlerin gazet betinde jarııalap otyrý. Bul jolǵy otyrys tarıhshylarmen boldy. Altyn Ordanyń 750 jyldyǵy qarsańynda tarıhqa kóz júgirtip, alda atqarylýǵa tıisti isterdi talqylady.  Klýb otyrysyna tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Bereket Káribaev, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıteti Tarıh fakýl­tetiniń dekany Meńdigúl Noǵaı­baeva, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Álimǵazy Dáýlethan, A.Iassaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıver­sı­tetiniń, Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Ómirbek Qanaı qatysty.

«Túrkistan»:  Ózderińiz bilesizder, Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qa­sym-Jomart Toqaev Ulytaý óńirine saparynda Altyn Ordanyń 750 jyl­dy­ǵy aıasynda Joshy hannyń esimin ulyqtaý má­selesin kóterdi. Búgin biz osy taqyryp jaıynda talqylaý úshin «Túrkistannyń» ıntelektýaldyq oı-pikir klýbyna tarıh­shy­lardy arnaıy shaqyryp otyrmyz. Tarıhshylarymyzdyń ózderi de aıtyp júr, «Tatarlar Altyn Ordany basybaıly  ıemdenip aldy» dep. Keıbir tatar tarıh­shy­lary «Altyn Ordaǵa qazaqtyń qatysy joq» degen pikir bildirýde. Biz bul baǵytta da jaıbasarlyǵymyzdan óz úlesimizdi ala almaı, qur qalaıyq dep turǵan joqpyz ba? Altyn Ordanyń murageri ekendigimizdi ǵylymı túrde dáleldeıtin múmkindigimiz bar ma?

Bereket Káribaev: Lev Gýmılevtiń pi­kiri boıynsha, tarıhta eýrazııalyq sı­pat­taǵy birneshe ımperııa bolǵan. Túrki taıpalary negizinde qurylǵan Túrki qaǵandyqtary, Mońǵol ımperııasy, onyń jalǵasy retinde paıda bolǵan Altyn Orda –  álem tarıhynda óz ornyn oıyp alǵan ımperııa. Altyn Ordadan keıin tarıhtyń aýmaly-tókpeli kezeńderinde keıbir halyqtar quryp ketti, keıbiri búgingi kúnge jetti.

Altyn Ordanyń tikeleı muragerimiz dep búginde úsh halyq aıta alady. Birin­shisi – etnos bar, biraq memleket bola almaǵan Qyrym tatarlary. Ekinshisi – tolyq egemendi emes, Máskeýge baǵynyshty Qazan tatarlary. Úshinshisi – Táýelsiz Qazaq eli.

Qazaq memleketi ar jaǵynda Aq Orda arqyly Altyn Ordanyń zańdy murageri. Tarıhta sabaqtastyq prınıpi degen bar. Iaǵnı, basqarý júıesi –bılik,  bıliktegi áýlet –  barlyǵy aınalyp kelgende Shyń­ǵys hannan, Joshydan taraıdy. Demek, bos­tan halyq retinde Altyn Ordanyń tikeleı murageri – Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy.

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnı­versıtetinde dástúrli túrde jylyna bir ret ǵylymı semınar ótkiziledi. Ár ǵalym óziniń úzdik eńbegin jarııalaıdy. 2001 ýnıversıtettiń «Habarshy» jýrna­ly­na  «Talas quryltaıy» atty maqalam jarııalanǵan. Onda áıgili 1269 jylǵy quryltaı sóz bolǵan. Anyǵyraq aıtsam, quryltaıǵa deıin Qubylaı men Aryqbuǵa arasynda bılikke talasqan úlken soǵys boldy. Oǵan Shaǵataı urpaqtary ara­las­ty. Soǵysty toqtatý úshin Altyn Ordadan (ol kezde bul termın joq) Berkeniń inisi Berkejar dáneker bolyp, uıymdastyryp, Talasta quryltaı ótkizdi. Jınalǵandar: «Atamyz uly Shyńǵys qaǵan bizge qan­shama jerdi alapat soǵyspen alyp berdi. Ákelerimiz onyń isin jalǵastyrdy. Al ne­mereleri (Qubylaı, Hýlaǵý, Haıdý) ózara qyrqysýdamyz. Endi soǵysty toqta­typ, árkim óziniń tıesili jerin ıemdensin» degen qorytyndyǵa keldi. Sóıtip, bes bir­deı memleket paıda boldy. Atap aıtsaq, Qytaıda Qubylaı (Iýan) áýleti, Iranda Hýlaǵý áýleti, Maýren­nahr­da Shaǵataı áýleti, Úgedeıdiń nemeresi Haıdýdyń ıeligi, Deshti Qypshaqta Altyn Orda atal­ǵan bes memleket quryltaı qorytyn­dy­synda zańdastyryldy.   Biz sóz etip otyr­ǵan tatar tarıhshylary osy oqıǵany ne­gizge alyp otyr.

Biraq, Altyn Orda oǵan deıin-aq qu­rylǵan bolatyn. Batyı óziniń jeti jyl­dyq joryǵynan qaıtar jolda, qazirgi Edildiń tómen jaǵyndaǵy Aqtó­bede qys­tap qalady. Saraı saldyrady. Sol kezden bastap Batyı men Qaraqorym arasynda qaıshylyq beleń alǵan. Bul 1241 jyldyń jeltoqsany, 1242 jyldyń basy. Sol jyldardan bastap Batyı, odan keıin Berke birde bir ret Qaraqorymǵa baryp, ant bermegen. Keńestik jáne orys tarıhshylary Altyn Orda 1241-1242 jyldardan jeke memleket mártebesine ıe degen tujyrymǵa kelgen.

Endi suraǵyńyzǵa kelsem, biz tatar­lar­ǵa qaraǵanda kóp artta kelemiz. Toq­sa­nynshy jyldardyń basynda Tatar­stan­nyń tuńǵysh prezıdenti Mintemir Sháımıev óz bastamasymen be, joq tarıh­shy­lar qozǵaý saldy ma, táýelsizdikten úmitti bolǵandyqtan, halqynyń rýhyn kóterý maqsatynda ma, Marjanı atyn­da­ǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty ja­nynan Altyn Orda órkenıetin, tarıhyn zert­teıtin ortalyq ashtyrdy. Sodan beri otyz jyldaı ýaqyt bolyp qaldy, memleket qoldaýymen tatarlar tom-tom eńbek jazyp tastady. Al Qazaqstanda jekelegen ta­rıh­shylar óz eńbekterinde Altyn Or­da­ǵa toqtalǵanymen, arnaıy zert­teý­ler júrgizgen joq.

Meńdigúl Noǵaıbaeva: Tatar ta­rıh­­shy­lary  nege ozyp ketti degenge kel­sek, eli­mizde tarıhı sananyń qalyptasýy jańa dáýirden kónege qaraı júrgizildi. Toq­sa­nyn­shy jyldardan bastap, tyń jáne tyńaı­ǵan jerlerdi ıgerý, topy­raq­tyń ero­­zııaǵa ushyraýy, 20-30 jyl­dar­daǵy baılardy tárkileý, oǵan qarsy kóte­ri­lis­ter, alapat asharshylyq, qazaq hal­qynyń teń jartysynan kóbi qyr­ǵynǵa ushyraýy,  Alash qozǵalysy taqy­ryp­tary dáýirledi. Sosyn XIX ǵasyrdaǵy otarlaý taqyryby ultymyzdyń dini, dili, rýhy azyp-tozýy máseleleri qosa qabat qozǵaldy. Araǵa biraz ýaqyt salyp, qazaq memlekettiliginiń bastaý-kózi qaıda, degen saýalǵa kele bastadyq. Úısinnen be, saqtan ba qaıdan taradyq? Qazaq ataýy, etnonımi qaıdan shyqty? Fırdoýsıdiń «Shahnamesinde», Bagrıano­ro­d­nyıdyń eńbeginde kezdesedi eken, biz IX ǵasyrdan el ekenbiz destik. Altyn Orda taqyryby qalyp qoıdy. Reseı ta­rı­hshylary «mońǵol-tatar ezgisi boldy ma, joq pa?» degen taqyrypty kóterdi. Bizde ol jazýshylardyń eńbegine arqaý bolǵanmen, kásibı tarıhshylardyń zert­teý nysanyna aınalmady.

«Túrkistan»: Qazaq handyǵynyń 550 jyl­dyǵy toılandy. Jalpy sol qazaq kúni keshe XV ǵasyrda el boldy degen bizdi otarlaýshylardyń baılamy, solardyń tarıhshylarynyń tujyrymy emes pe? Oǵan qalaı qaraısyzdar?

Bereket Káribaev: «Memleket», «mem­le­kettilik» degen uǵym bar. Memleket – júıe, memlekettilik sonyń kórinisi. Qa­zaq jerindegi memlekettilik tarıhy bas­talǵanyna úsh myń jyl. Qazaq han­dyǵyna deıin bizdińshe 20 memlekettik qury­lym­dar boldy. Aq Orda, Ábilqaıyr handyǵy, Moǵolstan, Noǵaı ordasy, Qypshaq handyǵy, Túrki memleketteri. Bulardyń barlyǵy Qazaqstan aýmaǵyndaǵy memle­ket­tilik kórinisteri. Biri – qaǵandyq, biri – handyq, biri – sultandyq. Qazaq han­dyǵy sol jıyrma tamyrdan nár alyp shyqqandaı.

«Túrkistan»:  Kereı men Jánibek qur­ǵan handyqqa deıin de qazaq handyqtary quryldy emes pe? Orys han urpaqtary qurǵan qazaq handyǵy bolsa, sol Orys hannyń handyǵyn Qazaq handyǵy deı almaımyz ba? Nemese Shyńǵys hanǵa deıin de bárimiz biletin Kereı, Naıman handyqtary boldy. Olardy da han bas­qar­dy. Barlyǵy birdeı qurylym emes pe?

Bereket Káribaev: Árıne, qazaq han­dy­ǵyna deıin memleketter boldy. Biraq, aıtylǵan handyq qurylymdar jalpy ulttyq sıpat alǵan joq. Másele sonda.

«Shaıbanılyq tarıhnama qazaq han­da­­rynyń shyǵý tegin nege burmalaǵan?» degen maqala jazǵanym bar. Sebebi, Ábilqaıyr áýleti Deshti Qypshaqta qurylǵan bizden basqa áýlet, dáliregi – Joshynyń besinshi ulynan taraıdy. Kereı men Jánibek birinshi ulynan.

Shyńǵys áýletinde jasyna, jolyna qaraı bılikke kelý  dástúri bar.  Shyńǵys hannyń úlken uly – Joshy, Joshynyń úlken uly – Orda-Ejen, odan Sartaqtaı – Qonsha – Baıan – Sasyqbuqa – Erden – Shyntaı – Orys – Taqtaqııa – Bolat – Kereı.  Al jańaǵy Shaıbanı tarıh­na­masynyń shejiresinde: Shyńǵys, Joshy, Tuqatemir, Óztemir, Orys dep bes-aq ata kórsetiledi. Eki júz jylda bes-aq ata aýysýy múmkin be? Árıne, olaı emes. Bastysy olar – Tuqatemir dep ótirik Joshynyń kenjesin kórsetedi. Ata dástúr boıynsha kenje balalarǵa eń joǵarǵy bılik berilmeıdi. Iaǵnı, kenjeniń urpaǵy Deshti Qypshaqty bıleýge quqy joq degen ańyz taratady. (Ábilqaıyrdyń nemeresi Muhammed Shaıbanı han). Shyndyǵynda – qazaq handyǵynyń taǵyna birinshi otyrǵan Kereı han Tuqatemirdiń emes, Orys hannyń, týrasy –  úlken uldyń urpaǵy. Mundaı burmalaýdan ada Rashıd-ad-dınniń eńbeginde, eki júz jylda on býyn aýysady, ol qısyndy.

Shyńǵys áýletinde shyǵysqa tán sı­pat­pen bılik kıeli sanalady. Olarǵa bılik kúrespen kelmeıdi, kókten beriledi. Shyńǵys hannyń arǵy ájeleriniń biri Alanhýa óte sulý áıel bolǵan desedi. Eki bala tapqasyn kúıeýi qaıtys bolady. Sodan keıin de úsh balany dúnıege ákeledi. Bulardy qaıdan taptyń degende: «Túnde shańyraqtan aı sáýlesi túsedi. Ol saqaldy qarııaǵa aınalady. Qarııa meniń ishimdi sıpaıdy, sodan júkti bolamyn» depti. Bul ańyzǵa eldi sendiredi, halyqtyń mıyna sińiredi. Sóıtip, áýlet Kókpen baılanysty bolyp shyǵady. Qasıetti bolǵasyn da Shyńǵys han urpaǵynan basqalar han taǵyna otyra almaıdy. Qansha myqty bolsa da, ataqty Temir ámir, al Edige bı deńgeıinde qaldy. Sol dárejeniń ózine olar Shyńǵys áýletine jaqyndyǵynyń arqasynda jetti.

Álimǵazy Dáýlethan: Tarıhty tanýda basqalar arydan beri qaraı júrse, bizde kerisinshe, búginnen ótkenge qaraı. Sebep: úsh júz jyldyq otarlyq qamyt, tarıhymyzdy basqalar jazǵany, bılikti basqalar júrgizgeniniń zardaby. Ekinshi kóshpeli ómirdiń kesiri. Asylhan Ospan­uly degen jetekshim bolǵan, sol kisi aıtý­shy edi «Ata-babamyz bizge bolmasa eki bet jazýly  qaǵaz, eki bólmeli úı de qal­dyr­mady ǵoı» dep. Sosyn da dastarqan ba­syn­da otyryp alyp, ata-babam sondaı-mundaı bolǵan dep balanyń áńgimesin aıtamyz.

Keńes dáýirinde bir top bilimdi aza­mat­tar shyǵyp edi, olardy sottady, atty, sóıtip tarıhsyz halyqqa aınaldyq. Búgingi áńgimemiz – Shyńǵys han. Áı, aınalaıyndar-aý,  700-800 jyldan beri ony álem monǵol dep tanydy. Shyqqan rý-taıpasy, qaıda ne istedi, jatqany-turǵany bári hatqa tústi emes pe? Osyn­daıda aıtqany zań bolatyn tarıh­shy­lardyń arasynda da aıtýly tulǵa joq. Quzyrly oryndar eki bastan únsiz.

«Túrkistan»:  Tarıhshylarda aýyz­bir­lik joq pa? Qaýymdastyqtaryńyz bar sekildi edi ǵoı?

Bereket Káribaev: Tórt qaýymdastyq bar. Bir-birimen baılanysy joq.

Álimǵazy Dáýlethan: Jınalys sha­qyr­­ǵan kezde bilemiz qaýymdastyq de­gendi.

«Túrkistan»: Altyn Orda tarıhyn ja­zýǵa derekterimiz, mamandarymyz jet­kilikti me? Dáleldep kórsete alamyz ba?

Álimǵazy Dáýlethan: Osy mindetti alyp shyǵatynymyzǵa kúdiktenem. «Taz­dyń bıti sanaýly» degen sóz bar. Bizde ke­deıshilik. Derekter – Tashkentte, Qa­zan­da,  Eýropada qalǵan. Myna Bereket inim­niń «Egemen Qazaqstan» gazetinde shyqqan, «Qazaq memlekettiligin  1269 jyldan bastaıyq» degen maqalasy bar. Oqyǵan da shyǵarsyzdar. Tatarlarmen talaspaı-aq, óz jerimizde ótken Talas quryl­taıy­nan bastap eldigimizdi dálel­dep, jo­ǵy­myzdy túgendesek, sol da jetedi, menińshe.

Marqum belgili tarıhshy Zardyhan Qınaıatulynyń basshylyǵymen bizdiń ınstıtýtta jazylǵan «Memlekettilik tarıhy» degen úlken kitap bar. Qazaq tarıhyn jazýdyń daıyn úlgisi sol. Sony basshylyqqa alý qajet.

Meńdigúl Noǵaıbaeva: Árıne, jaz­ba derekter az. Bizde bary jerimizdegi, di­li­mizdegi derekter. Qastek qalasyn qazǵanda ǵa­lymdar bes qabatty tapty. Bireýi Al­tyn Orda qabaty. Qastektiń ondaı úlken dárejedegi qala ekendigin buryn bilgen joqpyz. Qazir arheologtar altyn adam­dardarǵa kóp ýaqyttaryn bólip, qatty na­zar aýdaryp ketti. Kóne qalalardy zerttese, derek jetkilikti. Dilimizdegi «Qyrymnyń qyryq batyry», «Edige men Toqtamys» jyry, Sypyra jyraý,  kóp­tegen ańyz-áńgimeler hal­qymyz­dyń ja­dy­men kelgen derekter. «Alshyn Alaý ba­tyr» jyryndaǵy Alaý –  kishi júz she­ji­resindegi belgili tulǵa.  «Qanekı, sen de bir tolǵashy, Qaraqoja batyrym»  – deıdi Toq­tamys.  («Edige men Toqtamys» jyry). Mu­nyń barlyǵy  derek.  Altyn Orda dáýi­rinde ómir súrgen adamdar, tarıhı tul­ǵalar. Demek, naqty zertteýdi qajet etedi.

«Túrkistan»:  Naqty zertteýge maman­dar bar ma, degen suraq týyndaıdy.

Meńdigúl Noǵaıbaeva: Jetistigimiz de, kemshiligimiz de bar. Qazir ǵylym óz­gerdi. Tarıhty ǵana emes, tildi, fol­klor­dy, arheologııany, restavraııany bárin-bárin ıgerýiń kerek. Ótkende Anglııadan bir ǵalym keldi. Qasynda fızıgi de, hımıgi de, genetıgi de bar. 25 adam –  bir top. Olardyń zerttegeni Botaıdan tabyl­ǵan eki tal jylqynyń tisi. Anyq­ta­ǵan­dary: jabaıy jylqy tisimen salystyra otyryp, álgi tistiń eki jasar jylqyniki, qarashanyń aıaǵy, jeltoqsanda ólgeni, qansha shapqany, bálen salmaqtaǵy adam eki apta boıy mingeni, kúni boıy eshteńe jemeı, túnde jaıylǵany, aýyzdyqtyń izi túgel-túgel (aqparattar) tiste saqtalyp qalǵan. Arada mıllıondaǵan jyldar ótse de, qandaı jylqynyń tisi ekendigin anyqtap otyr.

Jaman maman daıyndap jatyrmyz dep kim aıtady. Tarıhshylarǵa qajetti til­derdi oqytýǵa kúsh salýdamyz. Eli­mizdegi jalǵyz  Qyrym Altynbekovtiń la­bo­ratorııasyna jiberemiz. Stýdent­terdiń bolmasa kózi úırensin, zerdesine túısin degenimiz ǵoı. (Qyrym Altynbekov – erte dáýirdegi buıymdardy qalpyna keltirip, zertteýshi maman – red).

Zaman talabyna beıimdelip, istep jatqan tirlikterimiz barshylyq. Ita­lııaǵa «Eki dıplom»  baǵdarlamasy boıyn­sha 4-5 stýdentti jiberdik. Solar­dyń ekeýi­ne Al­tyn Orda taqyryby berildi. Qazir Italııa dep birigip turǵany bolmasa, kezinde olar qala-memleketter bolǵan. Kópesteri Al­tyn Ordamen saýda jasaýǵa talasyp, qyr­qys­qan. Básekelesken. Jáni­bek­ke birinen keıin biri hat joldaǵan. Ony orys tarıh­shy­lary jaryqqa shy­ǵar­dy («Zoloto Or­dınskaıa kollekııa»). Sol derekterdi la­tyn tilindegi nus­qa­lardan aýdardy. «Ofı­ıalnyı ıazyk  ýlısa Jýshı»  – dep ja­zady. Resmı til basynda monǵol, keıin qypshaq tili bolǵan.

Ony tatarlar óz tilderi bolǵyzyp aldy. Qypshaq tili bol­ǵanyn dáleldeý úshin maman kerek. Son­dyqtan, álgideı stýdentterdi jiberip, oqytyp jatyrmyz. Onsyz múmkin emes.

Búginde ǵylymnyń damýy joǵary tehno­logııalarǵa baılanysty. Labora­to­rııalar, qural-jabdyqtar joq. Ilkide aıtqan sheteldiktermen salystyrǵanda bizdiń arheologtar áli kún kúrekpen júr. Joǵary tehnologııa boıynsha qazir jerdi qazý da qajet emes. Tóbesinen túsire salady. Zertteýge barlyq aqparattardy álgi apparattar ózi daıyndap beredi. Shyn­dyǵyn aıtqanda, ǵylymı tehno­logııa jaǵynan óte arttamyz.

Ómirbek Qanaı: Bekarys Nurıman degen ǵalym jigit jaqynda 23 hattyń transkrıpııasyn ákeldi. Altyn Orda men Osman ımperııasy arasynda jol­dan­ǵan  hattar. Aldaǵy ýaqytta sol derek­ter­di paıdalanyp, bir monografııa da­ıyn­­dap jatyrmyz.

 Maman bárin sheshedi. Bir sheteldik ǵalym, osy Almatyda «Dıýanı hıkmettiń» bir nusqasy bar eken, qaǵazyn ustap kórdi de, «mynaý  HIV-ǵasyrdaǵy nusqa» dedi.  Sondaı kásibı mamandar daıyndaý qajet. Ózim Germanııada bilim alǵanmyn, nemis tilin bilemin. Meniń qolymda onnan astam karta bar. Joshy ulysy sol karta­larda anyq jazýly tur.  Dálirek aıtsam, 1695 jyly  Amsterdamda shyqqan karta. Kók Orda, Aq Orda, Ulytaý deısiz be, bári bar. Tek oqyp zerdeleıtin mamandar qajet.

Aıbar Hasenalın degen arheolog Al­tyn Orda dáýirine tıesili altyn tostaǵan tap­ty. Tostaǵan ortasynda qyzǵaldaq beınelengen. Qazaqstandy qyzǵaldaqtyń otany degen boljamdy áıgilep turǵandaı. Oıý-órnekteri kádimgi qazaq oıý-órnekteri. XIII ǵasyrǵa tıesili ekendigi Japonııada anyqtaldy.

«Túrkistan»: Altyn Ordanyń 750 jyl­dyǵy aıasynda qandaı jumystar atqara alamyz?

Bereket Káribaev: Reseı 1823 jyly Altyn Ordany túpkilikti zert­teý­di qolǵa almaq boldy. Grant jarııa­lady. Ol kez úshin 10 myń rýbl kóp aqsha. Biraq ǵalymdar únsiz qalady. Ekinshi jyly ta­ǵy jarııalaıdy. Bir ǵana nemis tarıhshysy keledi. Alaıda onyń qoljazbasy qabyl­dan­baıdy. Sebebi, eýroentrıstik kóz­qaras­pen tek parsy derekterine súıense kerek. Orystar týraly aıtylmapty. Mine, sodan beri Reseı de Altyn Ordanyń tolyq túrdegi tarıhyn jaza alǵan joq. Biz bir jyl­dyń ishinde birdeńe bitiremiz dep aıta almaımyn. Iá, sóz joq, mańyzdy taqyryp. Biraq, Altyn Orda órkenıeti, tarıhy máselesimen tikeleı aınaly­sa­tyn arnaıy ortalyq ashpaı, eshteńe ónbeıdi.

Altyn Orda qazirgi AQSh sekildi ım­pe­rııa bolǵan. Dúnıejúzimen qarym-qatynas jasaǵan. Bizdegi bary arab-parsy, orys derekteri. Al, fın, norveg, polıak, aǵylshyn, ıspan, ıtalıan, rýmen, bolgar tilderindegi derekterden habarymyz joq. Sonyń barlyǵyn ıgerip baryp, qorytyp jazbasa bolmaıdy.

Toqtamys bılikke kelgesin, túrik sul­tanyna hat jazady. Hattyń trans­krıp­ııasyn oqyp kórsem, qypshaq tilinde eken. Bir sózge kelgende qınaldym. «Maǵan deıin bizdiń ata-babalarymyz sizderdiń ata-babalaryńyzben barys-kelis jasa­ǵan». Osyndaǵy «barys-kelisti»  tatar­lar elshi dep aýdaryp jibergen. Barys-kelis áli kúnge qoldanylatyn qazaq sózi, ar­haızm de emes.

«Túrkistan»: Tarıhshylardyń tórt odaǵy bar dedińizder. Ǵalymdardyń basy qosylmaı qoımaı ma?

Meńdigúl Noǵaıbaeva: Ǵylymda urpaq almasyp jatyr. Burynǵy meto­do­lo­gııamen kele jatqan aǵa býyn ren­ji­mesin, ár maman ózinshe júrip, esh nátı­jege jete almaıdy. Qalasa da, qalamasa da, jetistikke jetý úshin birigedi. Qazirgi zaman talaby jan-jaqtap zertteý. Sonda qorytyndysyna jurt ılanady.

«Túrkistan»:  Altyn Ordanyń murage­ri­miz degende betke ustar dálelimiz – Saraıshyq. Qorqyttan aıyrylyp qaldyq. Saraıshyqtyń da ornyn sıpap qalatyn túrimiz bar. Bul jóninde ne aıtasyzdar?

Bereket Káribaev: Saraıshyqqa baryp kórdim. Saraıshyq degen aýyl bar eken. Kezinde qala bolǵany ornynan kórinip tur. Jarda sýǵa qulap ketetindeı qumyralardyń basy, túbi kórinip jatyr. Tóbesi jabylmaǵasyn kún de, jańbyr da tozdyra beretini anyq. Imanǵalı Tasma­ǵam­betovtiń qoldaýymen Úkimetten aqsha bólinip, jaǵalaý betondalyp, sý shaıýy toqtatylypty. Biraq tóbesine qalqa ornatylmaǵan. IýNESKO-nyń aldyn ala tizimine engizildi dedi. Qazir Ábilseıit Muhtar deıtin tarıhshy, Saraıshyqty zertteý, qorǵaý mekemesinde basshy bolyp otyr. Zertteý   júrgizilip jatyr. Jaqynda Altyn Ordaǵa qatysty konferenııa ótkizbek.

Saraıshyq Altyn Orda astanasy bol­ǵan joq. Saraıshyq – kishigirim saraı degen sóz. Ol Noǵaı ordasynyń astanasy bol­ǵany ras. Keıinnen Qasym hannyń rezıdenııasy. Qasym han sonda jer­lengen. Syr boıyndaǵy qalalar Syǵanaq, Saýran, taǵy basqalary dál osy Altyn Ordanyń dáýirinde gúldengen. Demek, arheologtar bilek sybanyp kirisse, isteıtin sharýa jetkilikti.

Jazyp alǵan

Daǵjan Beldeýbaı

Sýretterdi túsirgen 

Maqsat Qusaıynov

 

Sońǵy jańalyqtar