21 Tamyz, 17:05 348 0 Bilim Dınara MYŃJASARQYZY

Gaýhar Aldambergenova: «Ult bolashaǵynyń shamshyraǵy»

Halqymyzdyń dańqty perzenti Maǵjan Jumabaev: «Alty Alashtyń balasy bas qosqan jerde eń qadirli oryn – ustazdiki» degen dana oı qaldyrǵan. Uly aqynnyń ulaǵatty sózi tehnıka men tehnologııa qaryshtap damyǵan búgingi kúnde de óz ómirsheńdigin joıǵan emes. Otandyq bilim men ǵylymnyń qarashańyraǵy – Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti 75 jyl ýaqyt merziminde muǵalim mamandaryn daıarlaý men pedagogtardyń biliktiligin arttyrýdy sátti júzege asyryp, bilim berý naryǵynda týyndaǵan qajettilikterge saı jańashyl jumys isteý tásilderi arqyly mol tájirıbe jınaı bildi. Bilim berý – bul tamyry tereńde jatqan, ult pen dinge bólinbeıtin, nátıjesi bir kún nemese bir jylda kórinbeıtin qundylyq. Kópshilik qaýymǵa ortaq ıgilik. Halyq pen halyqty, adam men adamdy teńestiretin – tek qana bilim. Bilim men ǵylymǵa qoıar talap artqan búgingideı zamanda muǵalimge júkteler jaýapkershilik te eselene túsýde. Biregeı bilim ordasynyń ujymy osy jaýapkershilik údesinen shyǵý jolynda, básekelestikke tótep bere alatyndaı myqty maman daıarlaý maqsatynda jumys isteýde.

Qyzdar ýnıversıteti – elimizdiń joǵary oqý oryndary arasynda ózindik dara orny bar bilim ordalarynyń biri. Orta Azııa aımaǵynda osy taqylettes oqý orny joq. Álemde de saýsaqpen sanarlyqtaı. Ultymyzdyń zańǵar jazýshysy Muhtar Áýezovtiń: «Táńir jazsa, bul ınstıtýt bolashaq qazaq qyzdarynyń shamshyraǵyna aınalady. Osy shamshyraqtyń jaryq sáýlesi  sónbesin deıik» degen paıymy ýnıversıtettiń ózindik ereksheligi men mán-mańyzyn aıǵaqtap turǵandaı. Oqý orny 75 jylǵa jýyq ýaqyt aralyǵynda óziniń qalyptasýy men damýy jolynan ótti. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aýmaly-tókpeli kezinde ashylyp, ult zııalylary qyzmet atqarǵan ulaǵat uıasynan osy ýaqyt aralyǵynda 60 myńnan astam bilikti maman daıarlanyp, armandaryn asqaqtatyp, qııaǵa qanat qaqty. Aıtýly ǵalymdarymyz túrli ǵylym salalaryna qatysty irgeli zertteý eńbekterin osy ýnıversıtet qabyrǵasynda jazyp, el ıgiligine aınaldyrdy. Elimizdiń damýyna zor úles qosyp kele jatqan oqý orny búginde joǵary bilikti pedagog kadrlar daıarlaıtyn negizgi ortalyqtyń birine aınalyp otyr. Qazaqstandaǵy ulaǵatty ustazdar men talantty ǵalymdardyń úlken toby osy kıeli shańyraqtan shyńdalyp shyǵyp, Otanymyzdyń damýy jolynda jemisti eńbek etip jatyr.

Qazirgi kúnde ýnıversıtettiń 6 fakýltetindegi 27 kafedra 42 bakalavrıat, 23 magıstratýra jáne 4 PhD doktorantýra mamandyqtary boıynsha muǵalim mamandaryn daıarlaıdy. Al 20 mamandyq boıynsha qashyqtyqtan oqytý tehnologııasy engizilgen. Bolashaq pedagogtarǵa 41 ǵylym doktory, 193 ǵylym kandıdaty, 22 PhD doktory men 202 ǵylym magıstri bilim beredi.

Elbasy Nursultan Nazarbaev Qyzdar ýnıversıtetine kelgen saparynda: «Bir qyzdy tárbıeleý – bir ultty tárbıeleýmen birdeı» dep atap ótip, oqý orny ujymynyń aldyna naqty mindetter qoıǵan bolatyn. Osy oraıda taǵylymdy tárbıe men óristi bilimniń irgeli ordasy atanǵan, kóziqaraqty zııaly qaýym «izettilik pen úlgi-ónege otaýy» dep at qoıyp, aıdar taqqan bilim men ǵylymnyń qarashańyraǵy óz qyzmetinde qazaqstandyq patrıotızmdi, Elbasynyń «Máńgilik el» jalpyulttyq ıdeıasyn basty baǵdar retinde ustaıtynyn atap ótken abzal. Qazirgi kúnde biregeı bilim uıasynda stýdentterdiń sapaly bilim alyp, ǵylymmen, ónermen, sportpen aınalysýy úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Sonymen qatar urpaq tárbıeshisi sanalatyn – bolashaq pedagogtardyń boıynda halqymyzdyń ulttyq qundylyqtaryn darytý oraıynda birqatar jumystar júzege asyrylyp, ýnıversıtet otandyq joǵary oqý oryndary arasynda úlken bedelge ıe bolyp otyrǵany kóńilge qýanysh uıalatady. Atap aıtqanda, Akkredıtteý jáne reıtıngtiń táýelsiz agenttigi (ARTA) júrgizgen mamandar daıarlaý deńgeıleri men baǵyttary boıynsha 2019 jylǵy Qazaqstan Respýblıkasy joǵary oqý oryndarynyń Ulttyq reıtıngisiniń qorytyndysy boıynsha Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti elimizdiń úzdik ýnıversıtetteriniń «TOP-20» tizimine kirip, joǵary oqý oryndarynyń arasynda eń joǵary pozıııa – 7-oryndy ıelendi. Al ınstıtýıonaldyq reıtıngide «Bilim berý» baǵyty boıynsha Qyzdar ýnıversıteti 2-orynǵa ıe boldy. Mamandardy daıarlaýdyń ártúrli deńgeıdegi bilim berý baǵdarlamalarynyń reıtıngterinde Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti joǵary kórsetkishtermen kóshbasshylyq oryndarǵa ornalasty. Bilim berý baǵdarlamalarynyń mamandar daıarlaý baǵyty men deńgeıine sáıkestik boıynsha joǵary oqý oryndarynyń reıtıngisinde jalpy sany 25 júldeli oryndaryn aldy. Onyń ishinde bakalavrıat baǵdarlamasy boıynsha – 16, magıstratýrada – 6 jáne doktorantýrada – 3 oryn.

Al Bilim sapasyn qamtamasyzdandyrý boıynsha táýelsiz agenttigi Qazaqstannyń úzdik joǵary oqý oryndarynyń arasynda júrgizilgen reıtıng qorytyndysyn boıynsha Qyzdar ýnıversıteti pedagogıkalyq joǵary oqý oryndary arasynda 85,13 kórsetkishimen ekinshi oryndy ıelendi. Atap aıtqanda, ýnıversıtet «Akademııalyq qyzmet» saýalnamasy boıynsha – 68,12, «Sarapshylardyń repýtaııalyq baǵalaýy» saýalnamasy boıynsha – 5,95 jáne «Jumys berýshilerdiń repýtaııalyq baǵalaýy» saýalnamasy boıynsha – 11,06 kórsetkishin kórsetti.

Ýnıversıtet stýdentteri halyqaralyq, respýblıkalyq jáne aımaqtyq bilim, ǵylym, óner jáne sport jarystarynda júldeli oryndarǵa ıe bolyp, oqý ornynyń mereıin tasytyp keledi. Máselen, 2018-2019 oqý jylynda Qyzdar ýnıversıtetiniń stýdentteri 170-ke jýyq túrli deńgeıdegi baıqaýlar men jarystarda «júzden – júırik, myńnan – tulpar» shyqty. Sonymen qatar bilimgerler elimizben qatar shet memleketterde ótken túrli ǵylymı jobalar baıqaýy men zııatkerlik oıyndarda da baǵy janyp, jeńis tuǵyryna kóterildi. Ýnıversıtet dańqy tek qana bilim saıystarynda ǵana emes sporttyq dodalarda da jıi shyǵyp júr.

Sońǵy jyldary ýnıversıtettiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy nyǵaıyp, jańa nysandar ashylýda. Olardyń qatarynda Qazaq alfavıtin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi ortalyǵy, «Art Dara» óner galereıasy, «Dara» psıhologııalyq-pedagogıkalyq túzetý ortalyǵy men sıtýaııalyq-monıtorıngtik ortalyǵy bar.

Ǵylymı áleýetti damytý – básekege qabiletti elder qataryna aparar basty baspaldaqtyń biri. Elbasynyń otandyq joǵary oqý oryndary men ǵylymı-zertteý uıymdarynyń aldyna ǵylymı áleýetti arttyrý máselesin qoıyp otyr. Qyzdar ýnıversıteti – sapaly bilim berýmen qatar, irgeli ǵylymdy damytýǵa da úlken úles qosyp kele jatqan oqý orny. Atap aıtqanda, jaqynda Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary «YbBiNaFeO5 quramdy vısmýtty – ferrıtti alý joly» atty patentke ıe boldy. Innovaııalyq ónertabys nanoqurylymdy beıorganıkalyq materıaldy sıntezdep alǵany úshin berilip otyr. Bul patent – Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń alǵashqy ónertabystyq ınnovaııalyq patenti. Hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor Muhametqalı Mataevtyń jetekshiligimen Qyzdar ýnıversıtetiniń bir top ǵalymy birneshe jyldan beri Jaratylystaný fakýltetiniń bazasyndaǵy Keshendi hımııa-bıologııalyq ǵylymı-zertteý ortalyǵynda tájirıbe júrgizip keledi. Uzaq jylǵy ǵylymı izdenistiń nátıjesinde olar kún energııasyn túrlendirý  qurylǵylaryna magnıttik jartylaı ótkizgish materıaly retinde, spıntronıka, mıkroelektronıka jáne kompıýterlik tehnıka qurylǵylaryna materıal retinde qoldanyla alatyn ónertabysqa qol jetkizip otyr. Sondaı-aq ýnıversıtette «Qazaq tili men ádebıeti» jáne «Fılologııa» mamandyqtary boıynsha dıssertaııalyq keńes quryldy. Keńes Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy baqylaý komıteti tóraǵasynyń «Joǵary oqý oryndarynda fılosofııa (PhD) doktory, beıini boıynsha doktory ǵylymı dáreje berý boıynsha doktorlyq dıssertaııalardy qorǵaý jónindegi dıssertaııalyq keńester ashý týraly»  buıryǵyna sáıkes qurylyp otyr.  Bul oqý ornynyń ǵana emes, elimizdegi fılologııa ǵylymynyń damýyna ashylǵan jol. Sebebi dıssertaııalyq keńes – ǵylymı zertteý jolyna túsken bolashaq ǵalymdardyń eńbegin saralap, ǵylymı súzgiden ótkizetin joǵary ǵalymdar keńesi. Ýnıversıtet «Habarshysynyń» Qazaqstan Respýblıkasynyń bilim jáne ǵylym salasyndaǵy baqylaý komıteti tarapynan ǵylymı zertteýlerdiń negizgi nátıjelerin jarııalaý úshin usynylǵan ǵylymı basylymdar tizimine engizilýi de oqý ornynyń ǵalymdary úshin qýanyshty jańalyq boldy. Jýrnal «Pedagogıka jáne psıhologııa», «Jaratylystaný», «Fızıka, matematıka, ınformatıka», «Tarıh, ekonomıka, quqyq», «Fılologııa», «Óner jáne mádenıet» pánderi boıynsha ǵylymı jáne pedagogıkalyq mazmundaǵy qazaq, aǵylshyn jáne orys tilderindegi maqalalardy jarııalaıdy. Ýnıversıtet bastamasymen dástúrli túrde uıymdastyrylyp kele jatqan Halyqaralyq Túrki álemi zertteýlerine arnalǵan sımpozıým álemdegi ǵylym, bilim salasynda túrki álemine qatysty zertteý jasap júrgen ǵalymdardyń basyn qosyp, jańa ǵylymı zertteýlerge jol ashyp, túrki álemi ádebıeti men mádenıetiniń keńeıýine yqpal jasap keledi. Ótken jyldyń qazan aıynda ótken alqaly jıynǵa Túrkııa, Qazaqstan, Ázirbaıjan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Tatarstan men Bashqurtstannan 300-den astam ǵalym men sarapshy qatysty. Úsh kúnge jalǵasqan basqosýda ǵalymdar pedagogıka, til, ádebıet, tarıh, mádenıet, óner, halyqaralyq qatynastar, ekonomıka, fılosofııa, áleýmettaný, genderlik máseleler jaıynda jáne jaratylystaný ǵylymdary salasynda pikir almasyp, bolashaqta túrki áleminde ortaq ǵylymı jobalardy júzege asyrý týrasynda ýaǵdalasty.

Qazaqstan jas pedagog-ǵalymdardyń birinshi respýblıkalyq Sleti qarsańynda otandyq jas pedagog-ǵalymdardyń qaýymdastyǵy qurylǵan bolatyn. Quryltaıshysy Qyzdar ýnıversıteti bolyp tabylatyn qaýymdastyqty qurýdaǵy basty maqsat – memleket pen qoǵam damýyna belsendi qyzmet etetin, jańasha turǵyda oılaı alatyn qazaqstandyq jas pedagog-ǵalymdardy biriktirý, olardyń dıalog alańyn qurý. Búginde jas ǵalymdardyń bastamasymen birneshe irgeli jobalar júzege asyrylýda. Atap aıtqanda, qaýymdastyq músheleri robototehnıka boıynsha startap jobalar jasaýdy qolǵa alady. Oqý ornynyń bazasynda osy tarapta ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýge baǵyttalǵan arnaıy sekııalyq úıirmeler qurý da kózdelip otyr. Onda ýnıversıtet ǵalymdary robototehnıka boıynsha óńirdegi joǵary oqý oryndarynyń bilimgerleri men mektep oqýshylaryn zamanaýı zerthanalyq jumystarǵa tartyp, olardyń ǵylymı áleýetin kótermek. Maqsat – jastardyń robototehnıka boıynsha ǵylymı-tehnıkalyq shyǵarmashylyq qabiletin damytý. Buǵan Qyzdar ýnıversıtetiniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy tolyq múmkindik beredi. Fızıka-matematıka fakýltetiniń janyndaǵy «Robototehnıka» zerthanasy Lego, Arduino jáne Raspberry robottarymen, oqý-ádistemelik jáne baǵdarlamalyq nusqaýlyqtarmen jabdyqtalǵan. Marwin brendimen jabdyqtalǵan jıyntyqtar arqyly stýdentter teorııa men tájirıbeni ushtastyra alady. Zamanaýı quraldy da tereń meńgere túsedi. Sonymen qatar oqý ornynyń jas ǵalymdarynyń bastamasymen «T2T Networking» atty joba bastaý aldy. Bul bastama orta bilim berý salasynda basshylyq qyzmet atqaratyn ýnıversıtet túlekteri men elimizdiń pedagogıkalyq joǵary oqý ornyndaǵy jas ǵalymdardyń ortaq suhbat alańyn quryp, aýyldyq jerde ornalasqan mektepterdiń ǵylymı-pedagogıkalyq áleýetin kóterýdi maqsat tutady. Jastar jyly men Qyzdar ýnıversıtetiniń 75 jyldyǵy aıasynda qolǵa alynǵan jobanyń kózdegen maqsaty mol. Joba oqý orny túlekteriniń básekege qabilettigin arttyryp, olardyń jumyspen qamtamasyz etýine yqpal jasaıdy. Sonymen qatar pedagogtardyń kásibı áleýetin jetildiredi jáne bilim berýde jańa tehnologııalardy qoldanýdy damytady. Ýnıversıtet stýdentteriniń basym bóligi aýyldyq mektepterdiń túlegi ekendigin eskeretin bolsaq, atalǵan bilim uıalary jańa bilim berý baǵdarlamalaryn tolyqqandy meńgerip, jete tanysqany óte mańyzdy.

Elbasy Nursultan Nazarbaev elimizdi ǵylymı-ınnovaııalyq salada zor serpilis jasap, eýrazııalyq keńistikte osy salanyń kóshbasshylardyń biri bolý qajettigin mindettedi. Ol úshin ne istemek kerek? Rasynda da búginde jan-jaqty damyǵan ǵylymsyz órkenıetti memleketterdiń qataryna qosylý múmkin emes ekeni barshaǵa belgili aqıqat. Qazaqstan jas pedagog-ǵalymdarynyń birinshi respýblıkalyq Sleti men qaýymdastyq sol ǵylym áleminde baq synap júrgen jas urpaq ókilderin basyn qosatyn shara. Týrasyn aıtsaq, sol jastardyń bolashaǵy – eldiń keleshegi, ulttyń erteńi. Bul tarapta aldymyzǵa qoıyp otyrǵan mindetter asa aýqymdy. Ol úshin bárimizge úlken kúsh-qaırat, erik pen jiger kerek. Bastysy – sapaly bilim men ǵylym kerek. Qazaqstan ekonomıkasynyń ózegi bilim men ǵylymǵa negizdelýi qajet. Sonda ǵana josparymyz oryndalyp, kózdegen maqsat údesinen shyǵatynymyzǵa senimdimiz.

Ýnıversıtettiń álemniń bedeldi joǵary oqý oryndarymen áriptestik baılanysy da artyp keledi. Búginde Qyzdar ýnıversıteti jahannyń 70-ten astam joǵary oqý ornymen yntymaqtastyq ornatqan. Olardyń qatarynda AQSh, Ulybrıtanııa, Úndistan, Túrkııa, Franııa, Qytaı, Reseı, Germanııa, Malaızııa syndy memleketterdiń bedeldi ýnıversıtetteri bar. Ótken jyly ýnıversıtet ǵalymdarynan jasaqtalǵan delegaııa sheteldiń birneshe jetekshi joǵary ornyna arnaıy is-saparmen baryp, birqatar kelisimderge qol jetkizdi. Atap aıtqanda, Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti men Ulybrıtanııanyń Western International Sollege bilim berý, ǵylymı jáne mádenı baılanystar boıynsha ózara yntymaqtastyq jónindegi memorandýmǵa qol qoıdy. Qujat akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasy aıasynda stýdentter, professor-oqytýshylar men ǵylymı qyzmetkerler almasýdy, birlesip ǵylymı-zertteý jobalaryn ázirlep, júzege asyrýdy, aǵylshyn tili kýrstaryn uıymdastyrýdy, qos dıplomdy bilim berý baǵdarlamasy aıasynda oqytýdy qarastyrady. Sonymen qatar Polshaǵa jasaǵan arnaıy is-saparymyzdyń aıasynda Katovıedegi irgeli joǵary oqý orny – Sılez ýnıversıtetiniń rektory Andjeı Kovalchıkpen kezdesip, áriptestik baılanys ornatýǵa ýaǵdalastyq. Sondaı-aq Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti men Túrkııanyń Nııde Ómer Halısdemır ýnıversıteti birlesip latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq álipbıin úıretýge baılanysty birneshe tyń jobany júzege asyrmaq. Buǵan Túrkııa tarapy naqty qoldaý kórsetýge múddeli jáne arnaıy jumys toby qurylatyn bolady. Bul týraly qos joǵary oqý oryndarynyń basshylary arasynda kelissóz nátıjesinde belgili boldy. Ekijaqty yntymaqtastyqtyń jáne áriptestikti nyǵaıtýdyń ózekti máselelerin talqylaý barysynda qosdıplomdy bilim berý baǵdarlamalaryn iske asyrý jaıy da talqylandy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń  Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2018 jylǵy 25 jeltoqsandaǵy Jarlyǵymen Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetine «Ulttyq» mártebesi berildi. Bul tarıhy tereń qarashańyraqtyń álemdik bilim keńistiginde óz ornyn aıqyndaýǵa baǵyttalǵan irgeli qadam boldy. Memleket basshysynyń senimi oqý ornynyń áleýetin kóterip, básekege qabilettigin arttyrýǵa serpin beredi jáne ujymǵa zor jaýapkershilik júkteıdi.

Gaýhar ALDAMBERGENOVA,

Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor

Sońǵy jańalyqtar