3 Tamyz, 12:44 736 0 Týrızm "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Kókpekti kelýshilerdi tereń tarıhymen qyzyqtyrady

Shyǵys Qazaqstan oblysy Kókpekti aýdanynyń qazaq tarıhynda alar orny bar. Qazaq tarıhynan bólek qaraýǵa bolmaıtyn óńirdiń búgingi tynys-tirshiligi qandaı? Elbasynyń rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasy aıasynda munda ne istelinip jatyr? Biz alǵashqy saýaldy Shyǵys Qazaqstan oblysy Kókpekti aýdanynyń ákimi Ashat Saıdahmetuly Smaılovqa qoıdyq.

Qart Qalba taýlarynan bastalyp qońyraýly Zaısan kóli men Buqtyrma sý qoımasynyń jaǵalaýyna deıingi jerdi alyp jatqan Kókpekti aýdany jeri qazynaly, tarıhy qatparly. Han Abylaı osy jerge – «Tolaǵaı» túbin­de shatyr tigip keńes shaqyrypty degen derek bar. Munda Shorǵa soǵysyna at­ta­nar­­da Qabanbaı, Bógenbaı batyr­lar­dyń izi qalǵan. Aǵartýshy ǵalymymyz Shoqan Ýálıhanov ta osy jerge at basyn burǵan.

Kókpekti jeri jaıly aýyz-eki áń­gimede «Jeti jurt kelip, jeti jurt kóshken eken» deıdi. Munyń negizinde shyndyq jatyr. Ertis mańynan Syrdarııa boıyna josyla-jóńkip oǵyzdar ótti. Solardyń izin qýa Kıev Rýsine at tuıaǵyn tiregen qımaq-qyp­shaq taıpalary josyldy. Mine, osynyń bári zertteý men saraptaýdy kútip jatqan tyń máseleler. Kókpekti aýdanynyń bar tósin baýraı jatqan Qalba taýynyń oryny bólek. Ejelden bul jerdi eýropalyqtar da, azııalyqtar da kóp zerttegen. Solardyń eńbegin, Qalba taýy týraly derekterin jınastyrýda búgingi kúnniń azamat­ta­ry­nyń enshisine tıip tur.

Ertedegi Kókpekti qalasy qytaı memleketi qalalarymen saýda qatynasyn ornatqan eken. Eki eldi jalǵaǵan saýda orny bolǵan. Aýdan turǵyndary 19 ǵasyrda Ertiske parahod túsirip, Túmenge deıin barǵan. Tana meshiti saýdagerleriniń shejiresi jınaqtalyp, tarıhy zerdelenetin bolsa, abyroıly is bolar edi. Kókpekti aýylynyń tarıhy Uly Jibek jolynyń soltústik tarmaǵynyń bir salasy ekeni, Kókpektiden Óskemen arqyly Al­taıǵa kerýen júrgeni, Kókpektiden Baq­ty arqyly Sháýeshekke kire tartylǵany tarıhta bar. Al endi onyń búgingi dańǵyl joly Omby - Maıqapshaǵaı halyqaralyq avtomobıl joly. Sondyqtan biz joldyń áleýetin tolyq paıdalanýǵa, saýda, týrıstik, ekonomıkalyq baılanystar orna­týǵa arnaýymyz kerek.

–Endi qurylǵanyna 90 jyl tolatyn Kókpekti aýdany tarıhy men shejiresi týraly oı qozǵasańyz...

– Kókpekti aýdany aýmaǵynda tarıhymyzda belgili Mamyrsý men Qandyjap bitiminen keıin, úsh el arasyndaǵy orna­ǵan shekaralyq bólikterge sáıkes qazaq halqynyń naıman rýy Altaı, Qalba, Tar­baǵataı men Jońǵar Alataýyna ornyq­qa­ny belgili. Jońǵar – qazaq soǵysynda birden bir sheshýshi ról atqarǵandyqtan orta júzdiń bul rýy tórt el shekarasyna qoıylǵan qorǵandaı boldy. Qazaq halqynyń qalyptasýynda negiz bolǵan – arǵyn, naıman, kereı, ýaq taıpalary jylnamasy el tarıhynda taıǵa tańba basqandaı bolyp jatsa, qazaq halqynyń shejire jazý tarıhyndaǵy Aqtaılaq bı shejiresi úlgi retinde qoldanylady. 1909 jyly Qazannan shyqqan Qoqash qajy shejiresin taýyp, búgingi urpaqtyń paıdasyna jaratý da aldaǵy kúnderdiń bir muraty emes pe?

Osyndaı álemge belgili mádenı mura­lar­dyń aýdanymyzda tabylǵany, bo­l­ǵa­ny, áli de tabylatyndyǵy búgingi kúngi aýdannyń zııaly qaýymy úshin úlken júk. Tek qana Úlkenbóken aýyly men sý astyn­daǵy Baty aýylynyń jádiger­le­rin­de adamzat órkenıetiniń úlken syry jatyr.

– Jylqyny qolǵa úıretý qazaq dalasynda bastalǵany belgili. Osyndaı muranyń mırasqor urpaǵy retinde biz ulttyq qundylyqtardy qalaı saqtap, damytyp jatyrmyz?

– Aǵash erdiń qurylymy, ony quraý, ábzelderin daıyndaý urpaqtan urpaqqa kúni keshege deıin berilip keldi. Aýdanymyzda «Darhan» at sporty klýby Kókjota aýylynda kókparshylardy daıarlaıtyn bolsa, Úlkenbókendegi «Namys» klýby tazy ıtterdi ustap baýlý men atqa minýdi oqý­shylarǵa úıretýdi qolǵa alǵan. Aýdan­daǵy Qaıyrly Maǵzumovtyń mundaı talpynysyn álide jetildirý kerek. Qanat Bıkatovtyń kókparshylary respýblıka deńgeıinde óner kórsetýge deıin jetken, shyńdalǵan sportshylar.

Ulttyq at sportynyń damýyna aýdanda eshqandaı kedergi joq. Kez kelgen eki jaqty tıimdi jasalǵan bıznes jospary bar tulǵany qoldaýǵa, jaǵdaı týǵyzýǵa ázirmiz.

– Kókpektiniń tarıhy kelýshilerdi nesimen qyzyqtyrady? Tarıhy baı ólkede ne bar?

– Kókpekti jeri qazaq tarıhymen te­reń baılanysty. Qalba taýy Batys túrki qaǵanatynyń naq ortasynda or­na­lasqan. Sol zamandaǵy mádenıettiń barlyq nus­qalary bizdiń aýdannyń aý­ma­ǵynda bar. Jaqsybaı men Bóken balbaltastary so­nyń bir úlgisi. Professor Ábdesh Tóleý­ba­ev­tyń arheologııalyq eks­pe­dıııasy Shy­ǵys Qazaqstan oblys­tyq ákimdi­gi­men oblysta júrgizi­le­tin qazý, zertteý, saraptaý jumystaryn odan ári jalǵas­ty­rý úshin sharttaryn uzartty. Osy shart­­tyń negizinde Kókpekti saq qor­ǵan­darynda zertteý qarastyrylýy múmkin. El sheji­resi, jur­ty­­myzdyń jyl­namasy, halqy­myz­dyń tarıhy týǵan jerdiń qoınaýynda. Ony ashyp turǵyn­dar ıgi­li­gine jaratý mádenıet oshaqtary ma­man­darynyń qyz­meti. Olar – kitaphanashylar, klýb meń­gerý­shileri, mýzeı qyzmet­ker­leri, áýesqoı ólketaný­shy­lar. Elba­sy­nyń talaby da, tapsyrmasy da – osy.

– Sondaı-aq Qalba taýy florpasyn da jolǵa qoıý kerek sııaqty...

– Óńirdegi Shuǵynyq gúli bárimizdiń jaz­ǵytury kórip qýanatyn ásem gúlimiz. Shuǵynyq gúli – Qyzyl kitapqa engizilgen ósimdik, tuqymyn jınap kóbeıtý joldary qarastyrylýy múmkin. Bul máseleniń Kókpekti aýdany úshin mańyzy zor. Qalba taýy florasy jeke zerttelse de, aýdanda ósimdik qorǵaý, zertteý mekemeleri joq. Endigi bizdiń úmit artarymyz, ol aýyl mek­tepteriniń bıolog mamandary. Shuǵy­nyq gúliniń ósý deńgeıin anyqtap, kúz mez­gilderinde tuqymyn jınap kóbeıtip, almatylyq, semeılik, óskemendik bıolog ǵalymdarmen baılanys ornatyp, Qalba taýy florasynyń zerttelýin bir jolǵa qoıý kerek.

Osy oraıda aıta ketetin bir másele – aýdandyq «Juldyz – Novaıa jızn» ga­ze­ti janynan ashylǵan «Kókpekti» jýrnaly týraly. Jýrnaldyń maqsaty da, min­deti de Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynan týyndaıtyn tasyrmalardy júzege asyrýǵa arnalǵan.

– Aýdannan 9 Keńes Odaǵynyń batyry men 9 Eńbek eri shyqqan, olar – óz zamanynyń qaharmandary. Al keshegi jaýgershilik zamandaǵy Jomart batyr, Kegenbaı bı, Bódes áý­lıe, Qasabolat, Satypaldy, Barmaq batyr, Qystaýbaı batyr, Arap batyr, Aralbaı batyr, Bostan batyr, Qosan bı, Qoqash qajy, Tana myrza, Dáýlen palýan. Osylardy jeke-jeke zertteý jumysy qalaı uıymdastyryl­maq­shy?

– Búgingi kúni aýdanymyzda «Rýhanı jań­ǵyrý» jobalyq shtaby jumys isteıdi. Bul shtab eki sala boıynsha – bilim berý  jáne mádenıet bólimderin qam­tyǵan. Aýdan­dyq ishki saıasat bólimniń úılesti­rýimen shtab músheleri josparly túrde júıeli qyzmet atqaryp, Elbasy­nyń «Rýhanı jańǵyrý: Bolashaqqa baǵ­dar», «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynan týyndaıtyn mindetterdi júzege asyrady.

Káribaı men Qalıhannyń jyrlary men termelerin nasıhattalyp, olardy árbir kókpektilik turǵyn jatqa bilerdeı bolýy shart. Al Adambek Tátenov degen aǵa­­­myz­dyń kúılerinde aýdan turǵyn­da­ryna tanystyrý osy turǵyda júrgizilýi tıis. Kókpekti týraly túsirilgen fılm­der jınaqtalyp, kóshirmesi jasalyp kópshi­lik­ke tanystyrylady. Osy oraıda me­e­nat­tar izdep jobany júzege asyrýǵa qol­ǵabys etetin zııalylarmen baılanys ornatý qajet. Jaqııa Shaıjúnisov týraly 2 fılm, shopandar týraly birneshe kınojýrnaldar bar. Olar jınalyp nasıhattalýy tıis.

Eldiń birligi tarıhty bilgende ǵana bolattaı bekip nyǵaıady. Tarıh shyndyǵy adamǵa rýh beredi, senimin bekitedi. Elimizge rýhanı serpiliske bastaıtyn bul Elbasy maqalasynan týyndaıtyn mindetterdi júzege asyrsaq, Táýelsizdigimiz nyǵaıa bererine eshqandaı kúmán týmaıdy.

– Áńgimińizge rahmet!

Suhbattasqan

Batyr JASULAN

 

Sońǵy jańalyqtar