5 Shilde, 12:10 419 0 Bilgenge marjan Tańsulý ALDABERGENQYZY

Osy ádet qalmaıtyn boldy ǵoı...

Halqymyzdyń dástúrli qonaqjaılylyǵy ǵasyrdan ǵasyrǵa jalǵasyp kele jatqan qasıet. Bul jóninde  sonaý HIH ǵasyrdyń sońynda  reseılik zertteýshi  Vıktor fon Gern: «Jalpy alǵanda, qazaqtar osy ýaqytqa deıin jyly júzdigimen, qaıyrymdy aqkóńildiligimen jáne qonaqjaılylyq qasıetimen tańqaldyrdy. Munyń ózi olardyń súıegine ejelden sińip ketken keremet asyl qasıet» degen eken. Al nemis  zertteýshileriniń biri F.Fon Hellvald qazaqtardyń turmys-tir­shiligin zertteý maqsatymen Qazaqstanǵa kelgen saparyndaǵy qol­jazbasynda: «Qyrǵyz-qaısaqtar barynsha qonaqjaı, meıirimdi bolyp keledi. Olardyń kıiz úıine kirgen  kez-kelgen jatjerlikter  bireýler tonap nemese óltirip ketedi-aý dep qaýiptenbeı, alańsyz uıyqtaı berýine bolady» degen jazba qaldyrypty.

Úıine kelgen, tabaldyryǵynan attaǵan qonaqty, meıli ol qaı ulttyń ókili bolmasyn tórge ozdyryp, qonaqjaılylyǵymen qosa qamqorlyq tanytyp jatatyn ádetimiz bizdińshe, áli kúnge saqtalyp keledi. Qonaqasy degen tirkes te osy ádetten bastaý alǵan bolýy kerek. Óıtkeni atam zamannan «bireý-mireý kelip qalsa» degen saqtyqtan paıda bolǵan, ne bolmasa  «Kelgenshe qonaq, kelgen soń úı ıesi uıaladynyń» keri bolsa kerek, bir asym etin «belgisiz» qudaıyqonaqtaryna saqtaý ádeti qaı halyqta bar eken?..

Osyndaı jaqsy jalǵasyn taýyp kele jatqan ádemi úrdis keıingi jyldary basqa bir arnaǵa burylyp,  janymyzdy jegideı jep, kóz toımaıtyn ashqaraqtyq ádetke aınalyp bara jatqandaı ma, qalaı? Ony keshegi bir arystyqtardyń basyna kún týǵan qıyn kúnderi de kórip, bilip janymyz aýyrdy. Qandastarymyzdyń beıbit tirshiligine oıran sala kelgen qaraly kúnderi taıaq tastam jerge taksı júrgizýshileriniń baýyrmaldyqtan góri aqshaqumarlyq tanytqany, bir jutym sýdyń baǵasyn kóterip, saýdaǵa salynýy, qaı qazaqtyń keń peıildiligine syzat túsirmeıdi deseńshi!  «Jaqynyńdy jattaı syıla, jat janynan túńilsin» degendi bolmysymyzǵa sińirip ketken keshegi uly babalar amanaty qaıda  qaldy?.. Bir bul ǵana emes, bizde osyndaı keleńsiz kórinister jıi bolady. Máselen, Aıt kezderinde de, qurban shalǵan kezderi de mal baǵasynyń shekten tys artyp ketetinin óz kózimizben kórip júrmiz. Imandylyq qaıda? «Saýdada dostyq bolmaıtyny», árıne, túsinikti jaǵdaı,  eger sol qozydan qoı jasap, shóp shaýyp, baǵyp-qaǵyp ósirip, mańdaı terin tógip ákelip satsa bir jón-aý dersiń. Qoıshydan bolar-bolmas qundap, satyp alyp, ústemelep aqsha qosyp jatatyndarǵa ne dersiń. Bir qoldan bir qolǵa ótip, bizge jetken maldyń baǵasy sharyqtamaǵanda qaıtsin?  Osyndaı toıymsyzdyq qoǵamnyń ár salasynda da baıqalady. Sondaıda halqymyzben birge kele jatqan qanaǵatshyldyq qaıda joǵalyp barasyń, kez kelgen jerden paıda tapqysy kelip turatyn kórseqyzarlyq, tipti osyndaı adam basyna kún týǵan jerlerde baýyrmaldyqtan, jany ashyǵandyqtan góri óz paıdasyn, óz qaltasyn oılap turatyn bolymsyzdyq qasıet qaıdan kelgen?  Qanymyzǵa jat nárse, jaman ádetten qashyq bolaıyqshy, aǵaıyn! Jastarymyzdy kinálap jatamyz, qatygez, bezbúırek, ata-anasyn syılamaıtyn, ózin de, ózgeni de aıamaıtyn sanasyzdyq jaılady, meıirimsiz deımiz. Al onyń kimnen, qalaı tálim-tárbıe alyp jatqanyna tereńirek úńilmeımiz. Ózi­miz­di ózimiz tárbıelep almaı, úlgi kórsete almaı júrip, olarǵa aqyl aıtýdyń ózi osaldyq emeı nemene?..

Bul maqala arqyly eshkimdi túzep, ne bolmasa mineıik degen nıet emes, kózben kórip, qulaqpen estip júrgen jaman ádetterden ádiletsizdik kelip týatynyna ishimiz ashyp, janymyz kúızeletindikten, taǵy da bir qalam terbep qoıýdy jón sanadyq. Basqa ult ókilderiniń turmys-tirshiligine múldem uqsamaıtyn, qońyr tirligimizde bir-birimizge janymyz ashyp júrse, bálkim, ǵumyrymyz mándirek bolar ma degen jaqsy nıet qana.

 

Tańsulý ALDABERGENQYZY

Sońǵy jańalyqtar