25 Naýryz 2015, 16:30 5957 2 Suhbat Názııa JOIaMERGENQYZY

Rahıma Nurıden: Halyqaralyq jýrnalıster qat bolyp tur

Rahıma apaıdy jýrnalıstıka salasynda júrgen orta býyn ókilderi men jastar jaǵy jaqsy tanıdy. Jýrfak qabyrǵasyndaǵy jas áriptesterin kásibı biliktilikke úndeıtin janashyr ustaz bilgenin stýdentterimen bólisýge daıyn turady. Birneshe jyl shet elde qyzmet atqarǵan tájirıbeli tálimger ol jaqtaǵy jaǵdaıy jaqsy bolsa da, Atamekenin qımaı, elge qaıtyp oraldy. Búginde alpystyń asqar shyńyn baǵyndyrǵan Rahıma Nurıden L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory. Rahıma Sháripqyzymen ótkizilgen búgingi suhbat qazaq jýrnalısteriniń álemdik deńgeıde jumys isteýi, kásibı sheberlikti shyńdaý, aqparattyq tehnologııalardy jetik meńgerý, aıtylǵan synnan nátıje shyǵarý t.b. kúrdeli máseleler týraly.

«Izdenseń, múmkindik mol»

– Rahıma apaı, sizdińshe, qazir elimizde halyqaralyq deńgeıdegi jýrnalıs­ter daıyndaýdaǵy basty qıyndyqtar qandaı?
– Budan biraz ýaqyt buryn ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetinde «halyqaralyq jýrnalıstıka» mamandyǵy ashylǵanda, «álemdik deńgeıde másele qozǵaı alatyn qalam ıelerin daıyndaımyz» degen oıdyń bolǵany ras. Fakýltet ujymy shetelderdegi óz áriptesterimen jaqsy qarym-qatynastarǵa qol jetkizip, tájirıbe almasýdy jolǵa qoıǵan edi. Keıbir pánder aǵylshynsha oqytylyp, sheteldik oqytýshylarmen qatar, kezinde dıplomat bolyp qyzmet istegen mamandar da jumysqa tartyldy. Aǵylshyn tiline saǵattar kóbirek bólindi. Keıinnen osy mamandyq jabylyp, qazirge deıin óz sheshimin tappaı keledi. Múmkin sodan beri jalǵasyp kele jatsa, qazirgi kúni biraz tájirıbe jınaqtalyp qalar ma edi? Qazir ýnıversıtetterde halyqaralyq deńgeıde jýrnalıster daıyndalyp jatqan joq. Biraq ondaı mamandardyń qajettiligi qatty sezilip otyr. «Halyqaralyq jýrnalıstıka» mamandyǵyn QR Ǵylym jáne bilim mınıstrligi mamandyqtar klassıfıkatorynan alyp tastaǵanymen, jýrnalıst mamandardy daıyndaıtyn JOO ózderinshe qareket jasaı bastady. Mysaly, L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıs­tıka jáne saıasattaný fakýlteti til biletin stýdentterdi kýrs boıynsha toptastyryp, keıbir pánder aǵylshynsha oqytylady. Shetel ǵalymdary dárister oqıdy, trenıngter ótkizedi. Stýdentterge jarty jylǵa basqa elge baryp oqyp kelýge jaǵdaı jasalǵan. Al, magıstranttar men oqytýshylar taǵylymdamadan óte alady. Munyń barlyǵy da «bilsem» degen adamǵa paıdaly bolmaq. Bizdiń esemiz sol ótken jyldarǵa ketip otyr. Der kezinde qolǵa alsaq, qazir álemniń kez kelgen núktesinen óz jýrnalısterimiz reportaj júrgizgen bolar edi.
Qazir izdengen adamǵa múmkindik mol. Eń bastysy – til úırený. Bul kúnderi stýdentter arasynda shet tilderine umtylýshylyq óte joǵary. Túrik, aǵylshyn, koreı, qytaı tilderin meńgerýge talpynyp júrgen bolashaq jýrnalıster barshylyq. Al halyqaralyq dárejedegi jýrnalıst sol tilde sóılep qana emes, jaza da bilýi tıis.Ol úshin arnaıy mamandandyrý qajet. Shetelde jumys isteıtin jýrnalıstiń soǵan saı mártebesi men dárejesi bolýy talap etiledi. Sondyqtan QR Ǵylym jáne bilim mınıstrligi mamandyqtar klassıfıkatorynan alyp tastaǵan «Halyqaralyq jýrnalıstıka» mamandyǵyn qaıta qalpyna keltirýdiń ýaqyty jetti. Onyń qajettiligin ýaqyttyń ózi dáleldep otyr.
– Búginde shet elderde tájirıbe almasýǵa qazaq jýrnalısteri qansha­lyqty daıyn?
– Qazaq jýrnalısteri úshin shet elderge baryp, tájirıbe almasý qazir qıyndyq týdyrmaıdy dep oılaımyn. Jedel tildik kýrstardan ótip, daıyndalyp barsa, jýrnalıster almaıtyn qamal joq. Saqa jýrnalıster shet tiline shorqaq bolǵanymen, kórgen-bilgeni kóp, al jas jýrnalısterdiń tájirıbesi az bolǵanymen jańa tehnologııaǵa jetik, onyń ústine sóıleý mashyǵy bar. Az ýaqyt qınalǵanymen qatarǵa qosylyp ketetindigine kúmán keltirmeımin.
«Iran jýrnalıstıkasynan úırenerimiz kóp»
– Siz biraz ýaqyt Iranda qyzmet ettińiz. «Ár eldiń salty basqa» degenmen, jýrnalıstıkasy qalaı? Irandaǵy úderister, jýrnalıske qoıylatyn basty talaptar ózgeshe me?
– Negizi 32 tilde habar taratatyn bul birlestiktiń mıssııasy erekshe. Dástúrli aqparattar berýmen qatar parsy ádebıetin, Iran tarıhyn, Islam dinin nasıhattaý. Sol otyz eki tilde habar taratatyn redakııalarda basqa ulttyń, basqa dinniń ókilderi de qyzmet etedi. Biraq habarlarynda ıslamdyq kózqarasty ustanady. Álemdik jýrnalıstıkadaǵy úderisterdi qoldanady. Irannyń dinı kósemi Aıatolla Homeınıdiń artyna qaldyrǵan ósıetteri men aforızmderinde sóz bostandyǵy men pikir erkindigine mol mán berilgen. «Qalamdy halyqtyń kádesine jaratsańdar, qarýdyń qajeti joq», «buqarany oıatatyn qalam paıdaly», «óz qalamdaryń men sheshendikterińdi Islamdy jetildirýge, el men halyq úshin paıdalanyńdar» degen sııaqty ǵaqlııalary molynan kezdesedi. Radıo men teledıdardyń da tárbıeshilik qyzmet atqarýyn qalaǵan pikirleri bar.
Men Iran Islam respýblıkasynyń halyqaralyq teleradıobirlestiginiń qazaqsha habar taratý redakııasynda qyzmet istedim. Mundaǵy qyzmetkerlerden qazaq jáne parsy tilin bilý talap etiledi.Olardyń barlyǵy parsy tilin jaqsy bilgenimen, birinde jergilikti, ekinshisinde oryssha oqyǵan qazaqtyń kedir-budyr tildik qoldanystary aýdarmaǵa kesirin tıgizipti. Sony retteý úshin qazaq tilin jaqsy biletin jáne jýrnalıst dep meni qyzmetke shaqyrdy. Shynyn aıtý kerek, mamanǵa degen syı-qurmetteri aıtýǵa turarlyq. Jumysqa arnaýly taksımen aparyp, alyp keledi. Páter jaldaıdy, turaqty isteıtinder jataqhanamen, úımen qamtamasyz etiledi. Janynda balalar baqshasy, aýrýhanasy, ashanasy, sporttyq oryndary bar. Kóptegen jeńildikter qarastyrylǵan. Áıelderge degen qurmet erekshe. Syrt kózge búrkenip júrgenimen, naǵyz erkindik solarda. Ásirese, orta jastaǵy áıel adamdardy ana retinde, qyzmetker retinde baǵalaı biledi. Meniń jýrnalıstıkadaǵy tájirıbemdi baǵalap, maǵan barlyq jaǵdaıdy jasady. Tipti, bala-shaǵamdy kóshirip aldyrýǵa deıin bardy. Biraq «ózge elde sultan bolǵansha, óz elimde ultan bolaıyn» dep oraldym.

«Jýrnalıstıka – bılik emes, dáneker»

– Qazirgi qazaq jýrnalısteriniń kásibı biligin arttyrýdyń tıimdi joldary qandaı?
– Qazir jýrnalıstıka konvergenııalanyp barady. Burynǵydaı gazetshi qalammen, radıotilshi reportermen, telejýrnalıst kameramen ǵana shektelmeıdi. Qazirgi jýrnalıst ámbebap bolýy úshin osy qural-jabdyqtardyń báriniń tilin meńgerýi tıis. Barlyq BAQ-tyń saıttary bar.Kópshiligi elektrondy nusqaǵa kóship jatyr Osyndaı básekelestikke tótep berýi úshin jýrnalıst óz bilimine ǵana sene alady.
– «BAQ – tórtinshi bılik» degen sózge qalaı qaraısyz? Qazir BAQ-tyń qoǵamdaǵy róli men yqpaly qanshalyqty?
– Aldyndaǵy úsh bıliktiń aýzyna qaraýmen kele jatqandyqtan, osy sózdi onsha unatpaımyn. Áıteýir bılik pen halyqtyń arasyna dáneker bola alady.Ózi aıta almasa da, depýtattyń aýzyna sóz salyp, aýzynyń dýasy bar ótimdi adamǵa aıtqyzyp, qoǵamnyń problemalaryn sheshýge tyrysady. Desek te qoǵamda roli men orny bar. Eldegi tynyshtyq, aýyzbirshilikke shaqyrý, dinı saýat ashýǵa yqpal jasap keledi.
– Qanshama jyldan beri ustazdyq etip kelesiz. Sizdińshe, jas jýrnalıs­ter jiberetin basty qatelikter qandaı?
– Jýrnalıstıkany jeńil-jelpi mamandyq sanaıtyndar qatelesedi. Sen jýrnalıstıkany emes, jýrnalıstıka seni tańdaıdy. Sondyqtan onyń osal jańǵaq emestigin bilmeı, tek romantıka izdegen adam ne kete almaı, ne jete almaı áýre-sarsańǵa túsedi. Aıtatyny aýzyna túspeı, jazatyny ishten shyqpaı qınalady. Jýrnalıstıka jazý óneri. Ol adamǵa týmysynan beriledi. Mundaı qasıet bolmasa, basqa mamandyq tańdaý kerek. Qazirgi jýrnalısterdiń basty qateligi – izdenisteriniń azdyǵy, bar súıeneri – Internet, óz habarynan basqanyń habaryn tyńdamaıdy, qaramaıdy, gazet oqymaıdy.
– Elbasy byltyr Bodrýmdaǵy Túrki keńesiniń sammıtinde túbi bir túrkige ortaq aqparattyq keńistikti qalyptastyrýdy usyndy. Osy usynysty oryndaýdyń alǵysharttaryn atasańyz?
– Bizde halyqaralyq aqparattyq keńistik qalyptasqan. Al, túbi bir túrki tektes aqparattyq keńistik áli joq. Bir-birimizdi bilmeımiz. Keńestik kezeńde kórshiles túrki elderimen telehabarlar almasýlar bolyp turatyn. Qazir ondaı almasýlar joq. Ortaq telearna qajet. Túrki tildes jýrnalısterdiń halyqaralyq ortalyǵy bolsa. Mundaı ortalyq osy elderdiń aqparat salasynda ortaq oı-pikir qalyptastyrý maqsatynda túrli jıyndar ótkizip, ózara is-qımyldarǵa qol jetkizedi.
– Túrki jýrnalısteriniń búgingi birligin qalaı baǵalaısyz?
– Oń baǵalaımyn. «Túbi bir túrki» degen sóz endi ǵana emes, álmısaqtan aıtylyp kele jatyr. Demek, bizdiń týystyǵymyz, birligimiz aty joq atamzamandardan úzilmeı kele jatqan, kózge kórinbeıtin jibek tini bar ǵajap qubylys. Qazir ádebıette, ónerde, mádenıette jaqyndasý proesteri júrip jatyr, ony tipti dáleldeýdiń de qajeti joq. Birin-biri tilmashsyz-aq túsinisip, birinde joqty ekinshisi tolyqtyryp turatyn mundaı tutastyqty ári qaraı damytyp, nasıhattaý úshin jýrnalısterdiń birligi men yntymaǵy aýadaı qajet. JaHandaný kezeńinde basqalardan juǵatyn qatygezdik, ımansyzdyq, taǵy da basqa jaman daǵdylarǵa birlese otyryp qarsy turýǵa bolady.
– Qynjyltatyn jaıt, qazir bizdegi jýrnalıster atyna syn jıi aıtylatyn boldy. Buǵan ne sebep?
– Ol ásirese, teledıdardaǵy jýrnalısterge kóp qatysty. Qazir jurttyń bári – kórermen.Teleserıaldan keıin bir tuymdy habar kóreıin dese, teleshoý bas­talady. Odan qaldy tilin tósep sóıleıtin tilshi, saqaý emes, biraq sózi túsiniksiz jas jýrnalıstiń reportajy sııaqty bolyp kete beredi. Burynǵy qalyptasqan «televızııalyq mektep» joq. Qazir teledıdardan jasamys adamdy kórmeısiń, olar onyń «synyn» buzady. Sondyqtan jastarǵa jón siltep otyratyn aǵa urpaq ókilderi de bolsa, syn túzeler edi. Tushymdy, taldamaly habarlar, kommentarıler kóp bolsa, kórermen súısiner edi. Til jutańdyǵy, sóıleý mádenıeti, suraq qoıa bilý óneri jetispeıdi. Árıne, ondaı jýrnalıster joq emes, bar, biraq solar qyzmetke alynbaıdy, olardyń ornyna basqa «formattaǵy» mamandar keledi. Mamandyq boıynsha qyzmetke alý, tańdaý, irikteý, qabiletin baıqaý sııaqty parametrler eskerilmeı, tek «syrty jyltyraǵandardy» jumysqa alý opa bermesi anyq.
– Eńbegińiz jana bersin. Áńgimeńizge rahmet!

Sońǵy jańalyqtar