23 Sáýir 2018, 16:19 1864 0 Bilgenge marjan Túrkistan Gazeti

As atasynyń qasıeti

Qazaqta «As atasy – nan»  degen sóz bar, ıaǵnı astyń, dámniń úlkeni – nan. Bala aq pen qarany ajyratalmastan buryn, oǵan oń qolyna nan ustaýdy, nandy baspaýdy, jerge tastamaýdy úıretedi. Qazaq úıine kelgen adamǵa dám aýyz tıgizgende de aldymen nandy usynady. Qaýipti alys saparǵa shyqqanda, aýyryp emdelýge ketip bara jatqanda bir tilim nannyń jartysyn jep, jartysyn úıine saqtatatyp tastap ketken.
Úlkender nannyń qadir-qasıetin únemi osylaı aıtyp ta, kórsetip te  otyryp tárbıeleıdi. Alaıda ol qaıdan, qashan, qalaı  shyqqanyn bilemiz be?

 Ǵalymdardyń aıtýynsha 15 myń jyldaı ýaqyt buryn adamdardyń nanmen qorektenip kelgeni týraly tujyrym jasaıdy. Bul derekti Kishi jáne Orta Azııa, Soltústik Shyǵys Afrıka jáne Qytaı aýmaǵynda júrgizilgen arheologııalyq zertteýleri kórsetip berdi.

 Oǵan sebep bolǵany, zertteý aýmaǵynan ǵalymdar bıdaı óskinderiniń alańdaryn tabýy boldy. Onyń neǵurlym aıqynyraq dáleli mysyrlyq perǵaýyndardyń mazarlaryn ashqanda tabyldy. Olardyń birinen bizdiń zamanymyzǵa deıingi 1400 jylǵa jatatyn jalpaq nan shyqqan. Mesopotamııadaǵy qazbalardan tabylǵan dóńgelek nannyń jasy budan da kári bolyp shyqty.

Ejelgi Rımde  alǵash ret naýbaıhanalar jumysy men nan pisirýshiler jóninde bizdiń dáýirimizge deıingi 168 jyl eske alynady. Alaıda ımperator Avgýstiń bılik qurǵan kezinde Rımde 300-den astam naýbaıhana bolypty. Onda nannyń túr-túri pisirilgen. Máselen, birinshi sortty aq nan men birge qara bıdaıdan da nan daıyndaǵan. Áskerler úshin arnaıy "arbaly" nan pisirilip, kedeıler "qarapaıym" nanmen azyqtanǵan. Nan pisirý isi úkimet baqylaýynda bolyp, onyń daıyndalý sapasyn arnaýly adamdar teksergen. Monastyrlar men qalalyq naýbaıhanalar orta ǵasyrda damı túsip, nan daıyndaý kásibi úlken suranysqa ıe bolǵan. Bul damý úrdisinde franýz naýbaıhanalarynyń da áseri zor.  Qamyrdy ashytý arqyly nan pisirý tásili burynnan belgili bolsa da ashytqyny alǵash ret tek franýzdar ǵana qoldandy. Sonymen birge ol sol kezdegi "ǵylym túrimen" soqtyǵyspaı qalmady. Máselen, HVII ǵasyrdyń birinshi jartysynda dárigerler ashytqyny aýrý týǵyzatyn zalaldy zat dep jarııalap, oǵan qarsy shyqqan. Tipti bul is úkimettiń tikeleı aralasýyna deıin aparyp soǵady. Aqyr sońynda 1668 jyly medıına salasyndaǵy belgili mamandardan qurylǵan salaýatty keńes ótkiziledi. Biraq olar ashyqty uǵymyna qarsy bolyp qala beredi de, nan jasaýshylar da óz oılarymen kete beredi. Eki tarap bir-birin quptamaıdy. Sońynda franýz parlamenti 1670 jyly syra ashytqysymen nan pisirýge ruqsat beredi. Alaıda syǵymdalǵan ashytqy oılap tabylǵansha arada 200 jyl ótedi. Ony óndirý 1867 jyly Venada uıymdastyrylady.

Al qazaqtarda eń ejelgi nan túri ashytylmaǵan qamyrdan jasalynǵan “qazaqtyń qara qatyrmasy” bolǵan. Qalba taýynan qanshama dáýirler boıy jer astynda jatqan dıirmendi arheologtar tapqanda, arasynan tarynyń dáni de qosa shyqqan.  Ol – osydan 5 myń jyl buryn jer astynda qal­­ǵan tas dıirmen. Mine, osy bir ǵana kóne dıir­men men tary bizdiń tarıhymyzdy 5 myń jylǵa uzartty. Al Severs degen ǵalymnyń eńbekterinde , 1700 jyl­dardyń ózinde elimizdiń Shyǵys óńi­rinde bulaqtardyń basyna qazaqtardyń ta­ry, arpa, suly, tipti bıdaı da ekkeni jaı­ly derekter keltiredi. Demek, bul nan­nyń qazaqqa kirme as emes ekenin dá­lel­deıdi. Taba nan, kúlshe nan, baýyrsaqtyń túr-túrin qazaq baǵzy zaman­nan-aq jaqsy bilgen. Ásirese, elimizdiń Shyǵys óńi­rinde áli kúnge jaqsy saqtalǵan qumalaq­taı ǵana, aýyzǵa salyp qytyrlatyp jep kete beretin  Zaısan baýyrsaǵy. Onyń qudireti – kip-kish­kentaı ǵana baýyrsaqty jyldap saq­tasań da buzylmaıdy, qatyp turady, biraq aýyzǵa salsań úgitiledi de ketedi. Sony­symen de ol baǵzyda shaıqasqa attan­ǵan, bertinde áskerge ketken azamat­tarǵa jol­azyq­qa taptyrmaıtyn as bolǵan.

Keıingi jyldary qamyrdy avtomatty túrde daıarlaıtyn tehnologııalar qarqyndy damyp, sonymen qatar elimizde nan shyǵaratyn zaýyttardyń sany da artyp keledi. Sonyń saldarynan bolsa kerek, búgingi qyz-kelinshekter nan pisirýden qol úzip barady.

Bul týraly Qojabaeva Araılym bylaı dep óz pikirin bildirdi: «Men aýylda týylyp  óstim. Nan jabýmen úıdegi anam da, jeńgem de kóp aınalyspaıtyn. Dúkennen baryp, satyp ala salatynbyz. Keı jaǵdaıda ǵana bolmasa, úıde kóp nan pisirmeıtin edik. Biraq, juma saıyn ne bolmasa toı- tomalaqta baýyrsaq, jeti shelpekti mindetti túrde pisiremiz. Qazirgi ýaqytta kópshilik qyz –kelinshekter nan pisirýdi bilse de, dúkennen daıyn turǵan nandy satyp alýǵa úırenip qalǵan. Búgingi damyǵan tehnologııalardyń arqasynda, adamdardyń qoly kóp nársege jetip jatyr dep oılaımyn. Bir jaǵynan paıdaly bolsa, ekinshi tustan nan pisirý kúndelikti turmystan tys qalyp jatqany ókinishti».

Al Dıhanbaı Araılym nan pisiretin qyz-kelinshekter áli de  ortamyzdan tabylady deıdi. «Maǵan ájem men anam  nan pisirýdi ózderi úıretken. Jaılaýda nan jabý úshin tandyrdy óz qolymyzben turǵyzǵanbyz. 1-sortty unnan nan ılep, qysta 2 apta saıyn 2 tandyr  nan pisiremin. Óıtkeni bizdiń otbasynda adam sany kóp. Jazda ǵana nandy gazde daıyndaımyn. Al qazirgi ýaqytta 7-8 nandy ár 3 kún saıyn pisirip otyramyn», ‒ deıdi ol.

Iá, qanshama dúkennen satyp alǵan nanymyz dámdi bolsa da,  anamyzdyń meıirimmen pisirgen nanyn saǵynyp jatamyz. Kóptegen dáýirler, jyldar ótse de  nandy kóp halyq qasıetti dep, qurmetteıdi.  Nannyń jerde jatqanyn kórip, kóterip qoıatyn halyqtyń urpaǵymyz. Sondyqtan da  onyń tarıhymen qatar, pisirý tásilderin bilgenimiz abzalyraq.

      Toǵjan Narbaı, 

 ál-farabı atyndaǵy QazUÝ

 Jýrnalıstıka fakýltetiniń

 4-kýrs stýdenti

Sońǵy jańalyqtar