23 Qazan 2008, 12:05 1056 0 Suhbat "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

«AWARD.KZ» ulttyq ınternet baıqaýynyń uıymdastyrý komıtetiniń teń tóraǵasy Aleksandr LIaHOV: MEN “QAZAQPYN”, “QAZAQSTANDYQ” DEGEN SÓZ MAǴAN UNAMAIDY

Sońǵy jyldary “AWARD.kz” ınternet konkýrsy turaqty ótkizilip keledi. Oǵan orystildi ınternet saıttarmen birge qazaqtildi saıttar da qatysa alady. 15-qarashada bıylǵy dástúrli baıqaýdyń qorytyndysy shyǵady. Aleksandr Lıahovpen áńgimemiz osy baıqaý jaıynda jáne qarapaıym orys adamynyń eldegi ulttyq saıasat týraly kózqarasy turǵysynda órbidi.<br>

– Aleksandr, jyl saıyn “AWARD.kz” ınternet konkýrsyn ótkizip kelesizder. Áńgimemizdi osy konkýrstan bastasaq. Bul konkýrsty ótkizýge ne muryndyq boldy?

– Konkýrsty ótkizý ıdeıasynyń avtory biz emespiz. Konkýrs 2002 jyldan bastap ótkizilip keledi. Ony uıymdastyrýshy Maksım Grıbonkın bolǵan edi. Biraq, konkýrs bastamashyldary Máskeýge oqýǵa ketti de, jaqsy is aıaqsyz qaldy. Sol isti aryqaraı jalǵastyrýdy biz qolǵa aldyq. 2004 jyldan biz bul konkýrsty júrgizip kelemiz. Biz jyl saıyn qaı saıttyń erekshe ekendigin bilgimiz keledi. Bul úshin qandaı da bir ólshemder erejeler bolýy kerek qoı. Sóıtip, jyl ótken saıyn konkýrstyń shemasy qalyptasyp, jaqsara tústi. Ár konkýrs saıyn biz ártúrli jańalyqtar oılap taptyq, ózgerttik. Búginde “AWARD.kz” óziniń belgili bir erejeleri bar, uıymdastyrýshylary turaqty konkýrsqa aınaldy.

– Bul konkýrsqa qazaqtildi saıttar qashannan bastap engizildi?

– Menińshe, 2006 jyldan bastaldy ǵoı deımin. Sol jyly osy konkýrsqa 50-deı qazaqtildi saıt qatysty. Byltyr olardyń sany 96-ǵa jetse, bıyl 200-den asyp otyr. Demek, “AWARD.kz” konkýrsy ótkizilgen úsh jyldan beri qazaqtildi saıttardyń sany óte tez ósken. Bunyń sebebi korporatıvti saıttardyń sany kóbeıgen. Iaǵnı, kez-kelgen saıttyń qazaqsha nusqasy jumys isteı bastaǵan. Bul mindetti bolmasa da, memlekettik saıttar óziniń bıznesin damytý maqsatynda qazaqtildi nusqasyn ashýǵa talaptanyp otyr. Demek, jekelegen saıttar áli de kóp emes.

– Bunyń sebebi nede? Qazaqtildi saıttardyń aýdıtorııasy bolmaǵandyǵynan ba?

– Joq. Qazaqtildi aýdıtorııa munda jetkilikti. Tipti, alysqa barmaı-aq, aınalańyzǵa kóz salyp qarańyzshy. Meniń Qazaqstanǵa jolym 1984 jyly tústi. 1987 jyly Almatyǵa keldim. Ol kezde kósheden qazaq tilin estý múmkin emes edi. Qazir qazaq tili jer-jerde estile bastady. Bunyń ózi jaqsylyqtyń nyshany. Qazaqtildi saıttardyń aýdıtorııasy jaıynda da osyny aıtýǵa bolady. Memlekettiń memlekettik tildi damytýǵa qatysty júrgizip otyrǵan saıasatymen birge, maqsatty aýdıtorııa da kóbeıip otyrady.

Degenmen, bunyń taǵy bir qyry bar. Másele tilde emes, alfavıtte bolyp tur. Eger, saıt kırıll qarpimen daıyndalǵan bolsa, onda onyń oqyrmandary Qazaqstan jáne Mońǵolııamen ǵana shekteledi. Iaǵnı, kırıllıany paıdalanatyn memlekettegi qazaqtar ǵana ony oqı alady. Al, Iran, Túrkııa jáne Germanııada turatyn qazaqtar latyn qarpinde oqyp jaza alady. Bul problemany qalaı sheshýge bolady. Demek, qazir memlekettik tildegi saıttardyń kóbi – eki alfavıttegi nusqasyn jasaıtyn boldy. Máselen “inform.kz” saıtyn alaıyq. Onyń kırıll jáne latyn qarpindegi nusqasy bar.

– Sizdińshe, Qazaqstan latyn qarpine kóshýi durys pa?

– Ony aıta almaımyn. Shynym sol. Menińshe, bul óte kúrdeli másele. Eger, búgin latyn qarpine kóshetin bolsaq, ol bizge ne beredi, neden utylamyz? Osy máseleni jan-jaqty saraptaý kerek. Iaǵnı, budan utarymyz – álemdegi qazaqtar aqparattyq tutastyqqa ıe bola alady. Qazaqstan men shette júrgen qazaqtar arasynda túsinisý ońaıǵa aınalady. Al, utylatynymyz – kitaphana. Buǵan deıingi jınalǵan búkil-bútin rýhanı qazynamyzdy keler urpaq tanymaıtyn bolady. Demek, bizdiń jyldar boıǵy jınaǵan muraǵattarymyzdy shań basyp arhıvterde qalatyn bolady.

– Biraq, postkeńestik elderdiń bir-ekeýi, aıtalyq, Ózbekstan men Ázirbaıjan latyn qarpine kóship úlgerdi ǵoı.

– Ázirge, bul memlekertterdi latynǵa kóshti dep aıtpaı qoıa turalyq. Olar, árıne, latyn alfavıtine ótti. Eger, qazir latyn alfavıtimen tárbıelenip shyqqan urpaqtyń deńgeıi, oqyǵany men toqyǵany, mádenıeti men ótkendi boljaı bilýi – qandaı? Buǵan kóz jetkizbeı tur, kórshilerimiz kóship aldy ǵoı dep aıtý erte.

– Qazaqstanda da alfavıt bir-ek ret aýysty ǵoı. Máselen, 1928 jyly arab qarpinen latyn qarpine, 1940 jyly latynshadan kırıllıaǵa kóshti. Alaıda, sol kezdegi býyn aldyndaǵy ádebıetten nemese rýhanı baılyqtan aırylyp qalýdan qoryqqan joq. Sol zamannyń ádebıe,tin búginde zerttep, zerdelep kelesi urpaqqa jetkizý isi júzege asyrylýda...

– O zaman men qazirgi kezdi salystyrýdyń qajeti joq. Ol kezde halyqtyń belgili bir bóligi báribir saýatsyz edi. Sol sebepten de ol zamanda qandaı da bir rýhangı muradan aırylyp qalý jóninde áńgime bolǵan joq. 1928 jyldan 1940 jylǵa deıingi 12 jylda ózgere qoıǵan eshteńe joq edi.

– Qazaqstandyq ınternet damyp kele me?

– Árıne, damyp keledi. Ol kórer kózge de kórinip tur. Qaı jaǵynan alyp qarasaq ta, ınternet bizde kádimgideı ósti. Qoldanýshylar da kóbeıdi.

– Biraq, bir nárse aıqyn. Qazaq tilinde ózińiz aıtqandaı korporatıvtik saıttary kóbeıdi. Qazaqtildi gazetterdiń ınternet nusqasy paıda boldy. Aqparattyq agenttikterdiń saıttar bar. Alaıda, memlekettik tilde jeke qoǵamdyq-saıası ınternet gazet áli paıda bolǵan joq. Buǵan ne sebep?

– Meniń bilýimshe, birneshe ınternet gazeti ashyldy. Biraq, ómiri uzaqqa barmady. Nege? Menińshe, bul ómir súrý múmkindigine baılanysty. Internet gazet jasaý ońaı sharýa emes. Ol úshin eń áýeli hostıng, domen, t.b. máselelerdiń ózi birshama iri qarjyny talap etedi. Al, ınternet aqparat quralynyń ózin-ózi aqtaýy qıynǵa túsedi. Qazaqtildi saıttardyń aýdıtorııasy báribir azdyq etedi. Sol sebepti de ınternette jarnama berý máselesi, sóıtip shyǵyndy óndirip alý máselesi jolǵa qoıylmaı otyr. Demek, jaqsy ınternet gazet jasaý úshin ne memlekettiń qoldaýy, ne iri qarjylyq qurylymdardyń demeýshiligi qajet. “Aıqyn” men “Lıter” gazetteriniń orys-qazaq tilindegi nusqasy bar. Bul gazetterde keıbir materıaldar birinen-birine aýdarylyp basylady. Degenmen, bul gazetterdiń ózindik stıli, bet-beınesi qalyptasty. Iaǵnı, qazaqtildi ınternet gazet ómir súrý úshin onyń orystildi nusqasy bolýy qajet. Onsyz qazaqtilinde ınternet gazet jasaý múmkin emes. Bul árıne, ýaqytsha másele. Dál osyndaı kezeńdi orystildi saıttar da basynan ótkizdi. Iaǵnı, orystildi oqyrman ınternetti búgingideı deńgeıde qoldana almaı turǵan kezde, orystildi saıttardyń da ómir súrý múmkindigi az bolǵan edi.

Demek, kez kelgen másele josparly túrde kezeńmen júzege asýy tıis. Tilge qatysty memlekettik saıasat týraly da osyny aıtýǵa bolady. Eger, memleket salıqaly túrde tildik saıasatty júzege asyra alatyn bolsa, ıaslı, bala baqshadan bastap, mektep, ınstıtýtta jas býynǵa memlekettik tildi jóndi oqytatyn bolsa. Biraz jyldan keıin etnıkalyq tegine qaramastan qazaq tilin óz ana tilindeı biletin urpaq qalyptasatyn bolady.

Úsh tildi meńgergen saýatty urpaq óskennen keıin, bul problemalardyń barlyǵy ózdiginen joǵalady.

– Demek, siz qazir qoǵamda qyzý pikirtalas týǵyzyp jatqan úshtildilik máselesin qoldaısyz ǵoı?

– Menińshe, tildi bilgenniń artyqtyǵy joq. Qansha tildi bilseń, sonsha eldiń ókili retinde sanalasyz. Eýropanyń kóptegen elderinde kóp tildilik standart bolyp sanalady. Shveııada – shved jáne fın – eki memlekettik til bar. Sondaı-aq, aǵylshyn tilin bilý mindetti. Sol sekildi bizde de úsh tildi jetik meńgeretin bolsaq, nesi jaman? Biraq, arbany attyń aldyna qoıǵannan óner eshteńe joq.

– Menińshe, memleket turǵyndarynyń jartysyna jýyǵy memlekettik tildi bilmeıdi. Bundaıda úshtildilik týraly aıtý áli erte emes pe?

– Men qazirgi balalardyń erteńi jaıynda aıtyp otyrmyn. Olarǵa ıaslıden bastap, qazaq tilin úıretý kerek. Al, qazaq tili pániniń muǵalimine jaqsy jalaqy tólep, qazaq tiliniń saǵatyn meılinshe kóbeıtý qajet. Eger, teorııa júzinde tildi úırenip, tájirıbe bolmasa, onda kóp nárse ónbeıdi. Sol sebepti de, tájirıbege kóbirek nazar aýdarý kerek. Men, mysaly, qazaq tilin óz betimshe úırenip júrmin. Sózdik qorym da kóbeıip qaldy. Alaıda, tájirıbeniń joqtyǵy sebebinen sóıleý maǵan aýyr tıedi. Aǵylshyn tili týraly da sony aıtýǵa bolady. Eger, men qazaq aýylynda eki aı bolsam, bálkim olarmen birdeı deńgeıde qazaqsha sóılep te ketetin shyǵarmyn. Balalar kez-kelgen nárseni jaqsy qabyldaıdy. Iaǵnı, biz joǵaltqan ýaqytty endigi urpaqtyń joǵaltpaýyna kúsh salýymyz kerek.

Úkimet kóptegen jaqsy baǵdarlamalar qabyldap jatyr. Biraq, sonyń bári is júzinde emes, sóz júzinde ǵana qalyp qoıady. Búgin halyqtyń basym bóligi memlekettik tildi bilmese, erteń onyń ornyn búgingi urpaq basady. Iaǵnı, tildi biletin, memlekettik tilde sóılep jaza alatyn jańa urpaq aýysady.

– Táýelsizdik alǵaly 17, tilimiz memlekettik mártebege qol jetkizgeli 20 jyldaı ýaqyt boldy. Osy ýaqytta bir býyn ósip shyqty. Alaıda, olar memlekettik tildi meńgere almady. Buǵan kim kináli?

– Ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń qandaı bolǵanyn elestetip kórińizshi. Bul kezeńdi “joǵaltqan ýaqyt” deýge bolady. Iaǵnı, ǵylym, bilim barlyǵynda biz kósh keıin qalyp qoıdyq. Ol kezeńde el tek ómir súrýge talpyndy. Adamdardyń ál ahýaly jaqsaryp, memleket ekonomıkasynyń oń ózgeristerge bastaýy sońǵy on jylda ǵana júzege asty. Demek, biz jıyrma jylda emes, sońǵy on jylda ne isteı aldyq, neni isteı almadyq deýimiz kerek.

– Siz qalaı oılaısyz, endi bir on jyldan keıin Qazaqstan halqy ózderin “qazaq” retinde sezine ala ma?

– Nege on jyldan keıin? Máselen, men ózimdi qazir de “qazaqpyn” dep esepteımin.

– Bizde orys, kazak jáne slavıan uıymdary jumys isteıdi. Solardyń málimdemeleri men maqalalaryna qarap otyrsańyz, Qazaqstandaǵy orystarǵa janyńyz ashıdy. Bizdegi orystardy elden ketýge májbúrlep otyrǵan kórinemiz. Sondaı-aq, “orys tili bosaǵadan syǵalaı bastady, endi birneshe jyldan keıin bunda orystar qalmaıdy” degen syndy sózderden aıaq alyp júre almaısyz. Siz bul málimdemelermen keliser me edińiz?

– Árıne, ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynda orystardyń elden ketýi buqaralyq sıpat alǵany ras. Olardyń ketýine eki nárse túrtki boldy dep oılaımyn. Birinshiden, olar Reseıde ómir súrý ońaı dep eseptedi. Ekinshiden, qajetsiz bolyp qalǵan mamandar. Eger, orystardy qysyp jatyr dese, olardy qaıdan, qandaı salalardan yǵystyryp jatyr degen saýal týyndaıdy. Keden, salyq sekildi maı shelpek oryndardan olardy yǵystyrdy. Bul oryndarǵa asa bir sırek mamandy adamdar qajet emes. Sol sebepten de, ol jerlerge sheneýnikter óz jaqyndaryn, tanystaryn ákelip otyrǵyza bastady.

Al, shyntýaıtyna kelgende, eger siz fırmanyń basshysy bolsańyz, sizge saýatty, myqty mamandar qajet bolsa, sizdiń ultyńyz bul jerde eshqandaı ról oınamaıdy. Sol sebepti de, shetelden mamandar aǵylyp kelip jatqan joq pa?

– Al, sol mamandardan memlekettik tildi bilýdi talap etetin bolsa she?

– Bul jerde, árıne, másele kúrdeli. Aıtalyq, memlekettik qyzmette júrgen jasy birtalaıǵa kelip qalǵan adamnan ne ornyńdy bosat, ne memlekettik tildi úıren degen talap qoıý – aqylǵa syımaıtyn sekildi. Biz sál asyǵa bastaǵan sekildimiz. Eger, máseleni osylaı qoıatyn bolsaq, onda memlekettik qyzmettegi kóptegen adamdarymyzdan aıyrylyp qalamyz. Onda birinshiden, jalaqy óte tómen. Ekinshiden, jemqorlyq órship tur. Endi olardan memlekettik tildi bilýdi talap etý – kóptegen kásibı, bilikti mamandarymyzdan aırylyp qalýǵa ákelip soǵady. Sondyqtan, memlekettiń árbir isi josparly jáne kezeńdi bolýy kerek.

– Siz joǵaryda ǵana ózińizdi “qazaqpyn” dep aıttyńyz. Sonda “qazaqstandyq” bolǵyńyz kelmeıdi ǵoı?

– “Qazaqstandyq” degen sóz maǵan unamaıdy.

– Batys elderinde “azamattyq” jáne “ult” uǵymdary egiz. Eger, siz Franııanyń azamaty bolsańyz, onda siz “franýzsyz”. Ultyńyzdyń kim ekeni eseptelinbeıdi. Biz sondaı zamanǵa kelemiz be?

– Búkil álem “azamattyq” jáne “ult” uǵymdaryn sınonım retinde qarastyrady. Sizdiń tólqujatyńyzda “nationality” degen sózdi biz “ulty” dep aýdaramyz. Al, búkil álem bul sózdi “azamattyǵy” degen uǵymda qabyldaıdy. Al, bizde ondaı túsinik áli qalyptaspaǵan. Eger, men ózimdi “qazaqpyn” desem, qazaqtar “sen nege bizdiń ulttyń atyn japsyryp alǵansyń? Orys ekensiń orys bop jazyl” dep renjıdi, orystar “sen oryssyń ǵoı, nege qazaqpyn deısiń?” dep renjıdi. Menińshe, kez-kelgen eldiń tıtýldy ulty, sol memleketke atyn berýge quqyly. Biz “qazaqstandyq” degen jańa sózdi oılap tapqansha, “qazaq” degen sózdiń aıasyna azamattyǵymyzdy syıǵyzyp júre bermeımiz be? Al, tegińdi umytpaý, qaı ulttyń ókili ekenińdi anyqtaý – ol ózińe baılanysty. Sondaı-aq, bizde árbir on adam biz “pálenshe etnostyń ókilimiz” dep keýdesin qaǵady. Men buǵan da qarsymyn. Mysaly, Franııada qanshama ult ókilderi turady. Biraq, onda tek qana franýz ulty ǵana bar. Olaı etpeıinshe, qoǵam ıntegraııalanbaıdy. Menińshe, Nazarbaev ótken jylǵy Qazaqstan halqy assambleıasy sessııasynda da osyndaı ıdeıany aıtty ǵoı deımin.

Mysaly, bizdiń sportsmender Qazaqstannyń atynan óner kórsetedi. Olardyń ultyn anyqtap jatqan eshkim joq, barlyǵyn “qazaqtar” dep ataıdy. Reseıde de “qazaqstandyqtar” degen sózdi qoldanǵanyn estigen joqpyn, “qazaqtar” deıdi. Sheteldikter bizdiń tólqujatymyzǵa ultymyzdy anyqtap jazatyndyǵymyzdy túsinbeıdi.

– Rahmet!

Áńgimelesken Esengúl KÁPQYZY

Sońǵy jańalyqtar