24 Maýsym 2015, 16:46 5610 0 Rýhanııat "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Dıdahmet Áshimhanuly, jazýshy: Qateligimizdiń ózi – qatelespeýge tyrysýymyzda...

Dıdaǵańnan suhbat berýin ótinip suraǵanymda, birden kelise qoımady. Birazdan soń: «Jattandy suraq, jattandy oılar meni sharshatty, mundaı qalypqa túspeı, kópshilikti oılandyratyn suhbat qursaq, sol abzalyraq», – dedi. Men: «Qandaı taqyryp sizdi tolǵandyrady?» degenimde: «Órkenıet: bizge ne berdi, bizden neni aldy?» degen máselege kópten beri ishteı oılanyp júrmin. Osy taqyrypty qaýzaıyq. Áńgimelesetin jerdi, ýaqytty ózim aıtarmyn», – dedi aǵa. Sóıtip, birer kúnnen soń Dıdaǵamen suhbattastyq. Bul 2014 jyldyń naýryz aıy bolatyn.

– Dıdahmet aǵa, búgingi áńgime­mizdi ór­kenıetke arnasaq. Aıty­ńyz­shy, bizge órke­nıet ne berdi jáne órkenıet bizden neni aldy?

– Bul keń aýqymdy áńgime. Qalypty oı túıýden sál aýytqyp, bul jerde erkin oıǵa erik bereıik. Qalypty ómir súrý, standart oıdyń shyrmaýynda qalyp qoıý – kóp jaǵdaıda damýǵa qaıshy dúnıe. Sondyqtan, artyq kettim, qatelestim demeı, oıymyzdy erkin qozǵaıyq.

Eń birinshi, «órkenıet bizge ne berdi?» deısiń. Órkenıettiń ne bergenin, mine, kóz aldymyzda bárin kórip otyrmyz. Jan-jaǵyńa qarasań, barlyǵy ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń jemisi, órkenıettiń kórinisi. Kóshede zýlaǵan mashınalar, kompıýter aldynda tapjylmaı otyrǵan adamdar.

Al, órkenıet adam balasynan neni aldy? Áńgimeni negizinen sol týraly qozǵasaq. Álemdegi adamzat moıyndaǵan ulylardyń, oıshyldardyń kóbisi (bári emes) órkenıetke syn kózben qaraǵan. Solardyń ishinde XV ǵasyrdyń aıaǵy men XVI ǵasyrdyń basynda ómir súrgen Tomas Mor da bar. Onyń paıymy boıynsha, damý jolyna túsemiz dep alǵa qaraı jyljyǵan saıyn adamzat tabıǵılyǵynan aıyryla bastaǵan. Bizdiń qarapaıym sózben aıtsaq, Qudaıdyń darytqan shynaıy qalybynan aýytqı bergen. Adam ishki dúnıesindegi asyl-jaýharlardy kórmeı, ony tanýǵa tyryspaı, umyta bastaǵan. Batys áleminde eń alǵash osyǵan qarsy bolǵan ǵalym, fılosof Tomas Mor koroldiń eń jaqyn kómekshisi bola júrip, álgindeı tyń oılarǵa erik bergen. Sonyń nátıjesinde «Ýtopııa» degen eńbek jazǵan. Ýtopııa degenimiz – qazirgi bizdiń uǵymymyzda qııalshyldyq qoı. Biraq Tomas Mordyń «Ýtopııa aralynyń» maǵynasy – «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan aral». Baqytty eldi, onyń tamasha qalalaryn, gúldengen dalasy, ǵajap tártipteri men zańdaryn sýrettep jazady. Ýtopııada qanaý joq. Barlyq adam eńbek etýge mindetti. Olarda azyq-túlik mol, óıtkeni onda eńbek etpeıtin jalqaýlar joq. Aral turǵyndary ǵylymmen, ónermen, sportpen aınalysady. Ýtopııa turǵyndary úıleriniń esikteri árqashan da qulypsyz, ashyq turady, olar urlyqtan qaýiptenbeıdi. Tomas Mordyń ıdeıasy barlyq adam teń ómir súretin qoǵam qurý boldy. Óziniń armanyndaǵy baqytty eldiń ómiri men memlekettik qurylymyn elep-ekshep, dáleldermen jazdy. Biraq ony júzege asyrý qııal edi...

Budan bólek, qalypty oılaýdyń sheńberinen shyǵyp ketken, sol qalpynda ómirden ótken bul – Jan Jak Rýsso. Ol – XVIII ǵasyrdyń perzenti. «Órkenıet – adamzat qoǵamyna teńsizdikti ákeldi», – dedi ol. Rasynda, adamzattyń barlyq qasireti teńsizdikten paıda bolady. Al teńsizdik qalaı paıda bolady? Teńsizdik – adamzattyń jaqsy ómir súrsem, jaqsylyqqa umtylsam degen uǵymynan shyǵady. Jaqsylyq degen ne? Báseke! Árkim jaqsy ómir úshin básekelese bastady. Óziniń jeke basynyń qamyn kúıttegen adamdar jaqsy ómir súrý úshin «aldynan kelgenin tistep, artynan kelgenin tepti», betpe-bet kelgende adamǵa ótirik kúlip, teris aınalǵanda, aıaǵynan shalatyn boldy. Zorlyq-zombylyq, qııanat. Osylaı teńsizdik paıda boldy. Órkenıettiń eń birinshi bizge bergeni – teńsizdik.

– Sózińizdi bóleıin, bul dúnıede biriniń qaltasy qalyń, biriniki juqa bolýy múmkin. Biraq adamzat jarytylysynda teń emes pe?

– Álbette. Oı-sana, aqyl-parasaty, adamdyǵy bar adam eshkimdi kemsitpeıdi, kerisinshe kishipeıildilik kórsetedi, kópshilikti izgilikke shaqyrady. Básekede adal bolady, sońy qııanatqa ulaspaıdy. Másele adamnyń ishki dúnıesinde. Bir tań qalatynym – Jan Jak Rýssonyń dinge degen kózqarasy. Onyń «júrek dini» degen teorııasy bolǵan. «Nastoıaaıa relıgııa – eto relıgııa serda» dedi. Qudaı – adamnyń júreginde. Sol júrektiń teńizdeı tereń ǵylymyna boılaýǵa tyrysqandardyń biri osy – Jan Jak Rýsso. Biraq onyń paıym-pikirin katolık dini qabyldamaǵan. Rýsso syndy tulǵalardyń izdenisiniń astarynda teńsizdikke degen qarsylyq jatyr. Teńsizdik jaqsy ómir súrsem dep, adamdyqty tý etpegennen paıda bolǵanyn aıttyq. Al dindegi maqsat – sol adamgershilik, adamdyq. Al, órkenıet bizden neni aldy desek, eń aldymen adamdy adamdyqtan alystatty.

– Munyń sebebi, «mádenıetti ómir súremiz» dep jalǵandyqqa boı urǵanymyzdan bolar...

– Qudaı o basta jaratqanda bizdi adam etti, izgilik jolmen júrsin dedi. Biraq adamzat Qudaıy zańdylyqtardan aýytqyp, qarsy kele berdi. Málese osynda. Endi budan kelip mádenıet degen uǵym shyǵady. Mádenıet bizge ne berdi deımiz? Asylynda, mádenıet degen sózdiń túbiri – «din». Iaǵnı adamdyqtan týyndaǵan kórinis. Alaıda adamzat mádenıettiń ishki qundylyǵyna tereń nazar aýdarmaı, ony syrtqy sulýlyqpen, syrtqy jyltyraqqa áýestikpen ólshedi. Búginge deıin mádenıet solaı qurylyp keledi. Al sol mádenıet adam boıynan erkindikti aldy. Adamnyń ómir boıy ańsaıtyny – erkindik. Biz mádenıettimiz deımiz. Syqıyp kıinip júremiz, moınymyzdy qylqyndyryp galstýk taǵyp otyramyz. Ózimizdi ózimiz mádenıetke baǵyndyramyz dep, erkindikten aıyrylamyz. Erkindik degende eske túsedi, osydan bir 2-3 jyl buryn Shveıarııada boldym. Ǵajap jer, sulý, bári keremet. Biraq maǵan ylǵı da birnárse jetispeı turǵandaı boldy. Sóıtsem, ol jerde erkindik jetispeıdi eken. Óıtkeni barlyǵyn «mádenıettendirip» tastaǵan. Aıaǵyńdy kógaldan bir attam syrtqa bura almaısyń. Sebebi erkindigiń joq. Dátiń jetpeıdi. Mádenıet adamnyń ishinde uıat degen túsinikti qalyptastyrady. Uıat kerek bárimizge. Biraq onyń da orny bolady ǵoı. Abaı aıtqandaı, shyn uıat pen nadandyqtyń uıaty bolady. Osyny ajyrata bermeımiz. Al biz ne nárse bolsa da uıat dep qaraımyz da, ózimizdi taǵy bir formaǵa salyp jiberemiz. Bir formaǵa salyp jiberesiń de, erkindikten taǵy da bir qadam shegine túsesiń. Erkin bolýdy ańsaısyń, biraq ol joq. Shveıarııadan meniń óz týǵan jerim kem emes, artyq bolmasa. Ózimniń Katonqaraǵaıymdy Shveıarııadan artyq kórdim. Eń basty sebebi, o basta Qudaı jaratqan tabıǵat tumsa kúıinde tur. Men osy jasymda ol jerge barǵanda asyr salyp, kógalyna aýnaımyn. Týǵan jer dep qana emes, ol jerde men erkindikti sezinemin. Ol jerde saǵan eshkim «mynaý ne istep jatyr?», «mynaý uıat», «mynaý bolmaıdy» demeıdi.

Adam balasy uıattan syrt ketip qalsań, «mal bolyp kettiń be?» deıdi. «Janýar bolyp kettiń be?» degen sóz ǵoı. Biraq keıde janýardyń tirligine qyzyǵasyń. Sebebi janýar áý basta Qudaı jaratqan qalpynan ózgergen joq. Ómir súrý úshin olarda da kúres bar. Biraq Allanyń jaratýyndaǵy jan-janýar sol qalpynda qalǵan. Sonysyna keıde qyzyǵasyz. Al adamzat balasy qalpynan ózgerip, basqasha formaǵa túsip ketken. Qudaı adam balasyna artyqshylyqty berdi. Sanany berdi. Mysaly, biz sanalymyz. Jer betindegi jaratylysty baıqap otyrsań, jany bardyń ishindegi eń jaýyzy, zulymy – adam. Adam eshteńeni aıamaıdy. Ózin de, ózgeni de. Sanany Alla bizge sol úshin berdi me? Adamsha ómir súrińder dep berdi emes pe?

Ulyqbek Esdáýlettiń bir maqalasynan eki uly dananyń sózinen úzindi keltirgenin oqyp qalǵanmyn. Birinshisi, Bernard Shoý: «Biz ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń arqasynda aspanda qussha ushýdy úırendik. Sýda balyqsha júzýdi úırendik. Biraq adamsha ómir súrýdi úırenbedik», – dep aıtqan eken. Ekinshi úzindini Jaleladden Rýmıden bergen. Ol: «Men ómirde qanshama adam kórdim, ústinde kıimi joq. Men qanshama kıim kórdim, ishinde adamy joq», – deıdi. Mine, adamdyq degen qaıda jatyr? Bizdiń izdeıtinimiz ylǵı adamdyq, adamgershilik. Al, mádenıet bizdi osydan aıyryp bara jatyr.

– Kóshpendi ata-babalarymyz «tazalyqtan ada» dep qaladan qashqan edi. Qazir kerisinshe, qalaǵa júgiremiz. Bul qubylys ómirimizdi qalaı ózgertti?

– Qala mádenıettiń sımvoly sııaqty. «Qala mádenıettiń uly ordasy» deımiz. Sáýletti, záýlim úıler, teatryń bar, murajaıyń bar, basqań bar. Jaraıdy, bári jaqsy. Al, adam retinde aýyldaǵy adamnan artyqsyń ba? Adamgershilik jaǵynan aýyldaǵy qarapaıym adam bizden áldeqaıda artyq. Bizdiń adamdyǵymyzǵa salqyndyqty ne túsirdi? Mádenıet túsirdi. Ol kádimgi adam ómirin sahnalandyryp jiberdi. Ómirde bárimiz ártis sııaqtymyz. Ásirese, qaladaǵylar. Kópshiligimiz ótirik sóıleımiz, ótirik kúlemiz. Al aýyldan ondaıdy sırek estısiń. Janyńa qaısysy jaqsy? Árıne, ekinshisi jaqsy. Birde Oralhan Bókeı ekeýimiz teledıdardan ózi týraly túsirilgen derekti fılmdi kórip otyrǵanbyz. «Dıkosh, qazir men týraly kórsetedi, ekeýmiz kóreıik» dedi. Teledıdar qosýly, Orekeń synyptasy Amanjan Nuqsarınmen sóılesip otyrdy. Oralhan bir suraqtar qoıady, balalyq shaqtaryn eske alyp otyr. Bir ýaqytta men ishegim qata kúldim. Oralhan: «Áı, nege kúlesiń, eı?» – dedi. «Tyńdap otyryńyzshy, qaısysyńyz shynaıy sóılep otyrsyzdar», – dedim. Ózi ishegi qatyp kúldi. Rasynda da: «Amanjan, qarashy, shynynda da Amanjannyń sózi shynaıy ǵoı menikine qaraǵanda», – deıdi. Men de kúlip, «Oreke, mende de bar. Báribir biz tabıǵı sóıleı almaımyz», – dedim. Oralhannyń sulý sózderinen góri Amanjannyń qarapaıym sózderi qulaqqa jaǵymdyraq. «Oralhan, baıaǵyda bilesiń be, ekeýmiz keshke qaraı sıyr qaıtaryp kelýshi edik qoı» degeniniń ózi maǵan jaqyn kórindi.

Úlken aǵam Seıdahmet te ózgeshe oılaıdy múmkin bireýden estidi me, álde ózi túıgen oıy shyǵar. «Adamdy adam etken eńbek» dep aıtady, joq olaı emes, kerisinshe, «Adamdy adam etken erinshektik», deıdi aǵam. Onyń sebebi, adam óziniń ómirin jeńildetkisi kelip, aýyr sharýalardy jasaýǵa erinip, jeńil joldaryn qarastyrdy. Mysaly, taspen emes, balǵa jasap urǵan jeńilirek eken dep ońaı jolyn izdedi. Jaıaý júrgisi kelmedi, mashınany oılap tapty. Bári erinshektikten deıdi. Baıqap otyrsań, ol qalypty, standartty oıdan qashyp otyr.

– Osyndaı tyǵyryqtan qalaı shyǵamyz?

– Órkenıet jansyzǵa jan bitirdi. Sen mashınada ketip bara jatasyń. Ózińde qozǵalys joq. Dúnıeniń damý kózi – qozǵalysta. Órkenıet bizden sol qozǵalysty aldy. Jaıaý júrmeısiń, qolmen istemeısiń. Jas urpaqqa aıtaıyn degenim – qaı jerge barsań balalar, órimdeı jastar aldarynda kompıýter, ınternetten shyqpaıdy, oıyn­nan bas almaıdy. Olar qozǵalystan múlde qaldy. Múmkin, mı qozǵalysta shyǵar, biraq ol bir ǵana jaqty damıdy. Qolyndaǵy quralmen ǵana jumys istep, ózindik oılaý qabileti joıylady. Biz oısyz bolyp bara jatyrmyz. Oısyzdyq – qasiret. Qazirgi zamannyń adamynyń aldynda bári bar, sondyqtan oılanýǵa jalqaý. Oılanbaǵan mı ıistenedi. Nege? Óıtkeni adam óziniń ómirin materıaldyq dúnıemen baılanystyryp qoıǵan. Osy jaǵynan kelgende, adamzattyń «tórt qubylasy teń». Al materıaldyq emes dúnıelerdi oılaǵysy kelmeıdi nemese janyn jaýlaǵan materıalıstik kózqaras adamnyń rýhanı syrlardy túsinýine, sezýine múmkindik bermeıdi. Bul qurdymǵa apara ma dep qorqamyn. Bul «tuqym qýalaı ma» dep qorqamyn. Órkenıet, mádenıet bizdi qozǵalystan, oıdan aıyryp bara jatyr. Ásirese, jas urpaqty. Men osydan qorqamyn. Bári qulqyna qolaıly, jeńil-jelpi, komfort ómirdi ańsaıdy. Negizinde, «Ay tamyrdyń tátti jemisi bolatynyn» esten shyǵarmaý kerek. Mysaly, kez kelgen uly jazýshy, kez kelgen uly qaıratkerdiń ǵumyrbaıanyn qarańyz, ómir joly óte aýyr bolǵan. Tipti, prezıdentimizdiń óziniń avtobıografııasy mańaıyndaǵylardan múlde bólek jáne bárinen artyq. Eńbek jolyn qarapaıym jumysshydan bastaǵan onyń istemegen jumysy joq. Sondaı bıikke kóterildi. Demek, adamda ómirbaıan bolýy kerek. Ómirbaıan bolý úshin onda qıyndyq bolýy kerek. Qıyndyq bolǵan jerde qozǵalys bolady. Mıda, jan dúnıede qozǵalys bolady. Biraq, áńgimemizdiń basynda qalypty oılaýdan shyǵaıyq dep kelistik. Óıtkeni meniń oıy­ma da qarsylar tabylady. Áıtkenmen qarama-qaıshylyqta ǵana dúnıe damıdy. Men kóp jerde qatelesýim múmkin. Kóp oılardy qaıtalaýym múmkin. Biraq men jańalyq ashqan joqpyn. Ómirdiń sońynda Tolstoı osyǵan kelgen. Ol ádiletsizdiktiń bárin kóredi. Óziniń sonshama ádemi turmysynan uıalady. Bala-shaǵasynyń bárin dalaǵa shyǵarady. Sharýalarmen birge jumysqa salady. Balalary kóngisi kelmeıdi. Óıtkeni ol Tolstoıdyń ómirin keshti. Sońynda ol myna ómirden, myna ıvılızaııadan, mádenıetten qashady. Úıdegi áıelimen kerisip qalý – bergi jaǵyndaǵy dúnıe. «Vozvraenıe Tolstogo» degen Býnınniń úlken eńbegi bar. Jaqsylyqqa qaraı qaıtý. Qaıda? Eń aqyldy adamnyń ózi sońynda qarapaıymdylyqqa keledi. Iaǵnı, óziniń Qudaı jaratqan bolmysyn tabady. Ońtústik Afrıka Respýblıkasynyń prezıdenti bolǵan Mandela bar ǵoı. Onyń ózi uzaq jyl túrmede otyrdy. Biraq sońynda naǵyz Qudaıdyń jolymen ketedi. Mahatma Gandı qarapaıymdylyǵy sol, aq jamylǵyny jamylyp júre bergen. Ol tutas adam balasyna úlgi bolyp ketti. Kıgen kıimi, júris-turysy, sóılegen sózi. Ózinen góri tek qana qoǵamdy oılaǵan. Sananyń bıik deńgeıine jetken. Bizge sana berilgen eken, sony tek qana jaqsylyqqa jumsaýymyz qajet. Ne nárseniń de túpki mánine túsinsek. Dúnıeniń sulýlyǵy – tabıǵılyǵynda, qarapaıymdylyǵynda degen oı jadymyzda jattalyp turýy kerek. Ol kishkene de bolsa bizdi shalys basýdan qutqarady dep oılaımyn.

– «Árkimniń óz pikiri bar» dep urandatqan qazirgi demokratııa adamnyń jeke qulqynynan shyqqan qunsyzdyqtardy qundy etip qoıdy. Ózimshildik pen tákapparlyqty ústem etti. Al «kisige japqan shapanyń óz janyńdy jylytady» degen qaǵıda umyt boldy. Ózgeniń baqytty bolýy úshin ómir súretin ata-ájelerimizdiń qasıeti qaıda ketti?

– Endi osy jerde taǵy bir oı qozǵaıyn. Sulýlyq nede? Qudaıdyń jaratylystary ártekti, bir-birine uqsamaıdy jáne árqaısysy ózinshe sulý. Demek, sulýlyq – tabıǵılyqta. Adamzattyń, barsha ǵalamnyń, tabıǵattyń úılesimimen ǵumyr keshse, qandaı ǵajap?! Alaıda olaı bolmaı tur. Statıstıka boıynsha, jyl saıyn birneshe usaq halyq joıylyp ketedi eken. Solarmen birge qanshama mádenıet, salt-dástúr, til joıylady. Myna jer sharynyń bir bólshegi óldi degen sóz. Jer betinde úsh-tórt ult qalsyn deıik, orys, qytaı, aǵylshyn... Onyń nesi qyzyq? Aıtyńyzshy? Baıaǵyda Oralhan Bókeı aıtatyn: «Ulttar dostyǵy degenimiz – bir ánshiniń jalǵyz ózi, jeke daýyspen án aıtýy emes, ol – sımfonııalyq orkestr. Onyń barlyq aspaby túgel bolýy kerek» dep. Ekinshiden, adam balasy ózin bir qalypqa salyp ómir súrse, ol bosqa ǵumyr keshkeni. Lev Tolstoı, «Ómir degen túp-túzý jol emes, ol jerde qısaıý, jyǵylý, qaıta turý. Ómir degen sol» deıdi. Mine, tabıǵı ómir súrý degenimiz sol. Bizdiń qateligimizdiń ózi qatelespeýge tyrysýymyzda.

– Biraq bizde qatelikti keshirmeıdi ǵoı...

– Qatelikti de keshirý kerek. Qatelikti qate jibermeý úshin keshirý kerek. Mysaly, zorlyq-zombylyq deıik. Túrmeler bar. Adamdardyń bárin soǵan toǵytyp tastap otyr. Sol jerde adam bolyp ketedi dep oılaısyz ba? Kóp bolsa, olardyń 5-10 paıyzy ǵana adam bolyp keter. Zorlyqty zorlyqpen jeńe alamyz ba? Zorlyqpen jasalǵan dúnıe esh ýaqytta nátıje bermeıdi. Al ómirde biz bárin zorlyqpen isteımiz. Tań atysymen óz ómirińnen bastap basqalarǵa zorlyq jasaısyń. Barlyǵy zorlyq. Sonda seniń oılaıtynyń jalǵyz ǵana ishtegi «men» degen dúnıe ǵana bolady. «Biz» degen uǵym joq. «Bizden» góri ylǵı «men» alǵa shyǵyp otyrady. Izgilikti oıatatyn tirlikter nátıjeli bolmaq...

– HH ǵasyrdyń basynda alashordashylar elim dep eńirep eńbek etip, ózderin sol jolda qurbandyqqa shaldy. Qıyn-qystaý zamanda, el basyna kún týǵanda olar tartynyp, janyn aıap qalmady. Mundaı dáýir endi kelmes­ke ketsin deımiz, desek te sondaı eldik múdde úshin janyn qurban etýge daıyn bolatyndaı túsinik kelmeske ketpegen bolar.

– Qazaq «Taýyna qaraı túlkisi, zamanyna qaraı kúlkisi» deıdi. «Bala ákesine tartyp týmaıdy, zamanyna qarap týady» degen taǵy bar. Demek, kez kelgen nársege baǵa berý úshin eń aldymen zamanǵa, ýaqytqa baǵa berý kerek. 1920-30 jyldardaǵy qazaq qaıratkerlerindeı qoǵamshyl, memleketshil júrek jutqan azamattar bizde bolǵan joq. Olardyń barlyǵy Reseıdiń otarshyldyǵyn, qazaqtyń beıshara kúıin óz kózderimen kórdi. Abaı aıtpaqshy, «qysylǵanda shyǵady ay teriń» dep, osy jaıt Álıhan, Qoshkelerdi beıjaı qaldyrmady. Qazaqty saqtaý, qazaqtyqty saqtaý degen jaýapkershilik júgi ózderiniń moıyndarynda turǵandaryn sezindi. Tarıh aldynda, urpaq aldynda, arynyń aldynda adal bolǵysy kelgen asyl azamattar sol zamanda lek-legimen shyqty. Endi qazir kapıtalızmge kóshtik. Bul júıeniń jaman jeri, ekonomıkany damytýdaǵy básekelestigi adamdyqty tómendetedi. Adam balasy tek qana óz maqsatyna jumys isteıdi. Desek te, qoǵam úshin, «biz» uǵymy úshin jumys isteıtinder bar. Olar óte sırek. Solar aman bolsa, ońalamyz...

– Bizdiń eldiń aldynda qandaı tańdaý tur?

– Shyndyǵyna kelsek, halyqtyń sanasy ósken saıyn túpki tegin izdeı bastaıdy. Mysaly, rýshyldyqty joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Rý – halyqtyń tarıhy. Rýdyń tarıhyn bilseń – rýshyldyqtan qutylasyń. Halyqtyń sanasynyń óskeni sonsha, Sibir halyqtary qaıtadan oıanyp jatyr. Qundylyqtaryna qaıta oralýda. Keńestik kezeńniń eń jamany – ulttar joıylyp kete jazdady. Óıtkeni qysym kúshti boldy. Qazir erkindik berilgennen keıin, halyqtyń sanasy óskennen keıin túpki tegin izdeı bastady. Abaı: «Meniń Shyǵysym Batysqa aýdy» deıdi ǵoı. Endi bizdiń Batysymyz Shyǵysqa aýa­tyn kún týady. Óıtkeni men ózim baıqaımyn, seniń jasyńdaǵylardyń ultjandylyǵy bizden áldeqaıda artyq. Sebebi kúshigińde talanǵan joqsyńdar. Oılaý qabiletteriń joǵary. Jalańtós jas urpaq kele jatyr. Olardyń kúni Shyǵystan shyǵady.

– Jastardy jelpindirip jatqan qazirgi jeńil-jelpi mádenıet ýaqytsha deısiz be?

– Álbette. Fılosofııanyń 5 kategorııasy bar. Sonyń biri – san men sapa. Ol degenimiz ırekti jol ǵana. Joǵary shyǵady, tómen túsedi. Qoǵamda sosyn dúmpý bolady. Sol kezde es jııa­dy. Biz 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasynyń paıdasyn kórdik. Orystildi qazaq, qazaqtildi qazaq dep bóliný áý bastan bar bolatyn. Sol oqıǵadan keıin qazaq bir-birin kórse meıirlene qaraıtyn boldy. Demek, 1986 jyly bir dúmpý boldy. Dúmpýden keıin es jıdy. Zaman ózgerdi, bul kezeńniń óz dúmpýi bolady. Óıtkeni damý baǵyty, ómir aǵysy burynǵyǵa uqsamaıdy. Mysaly, ótken jolǵy Jırınovskııdiń sózi qanshama qazaqty oıatyp ketti. Qaıta oǵan raqmet aıtý kerek. Qaýip baryn sezindik. Biz qalǵyp bara jatyr edik, oıatyp jiberdi. Biraq bul negizgi dúmpý emes, bul jaı ǵana daıyndyqtar.

– Qazaqty naǵyz qazaq etetin dúmpýdiń aýyly alys pa?

– Adamnyń, ulttyń minez-qulqyn ózgertýge áser etetin bir dúnıe bar. Ol sharýashylyq ýkladtar. Minez sol boıynsha qalyptasady. Sharýashylyqtyń túrine baılanysty qalyptasady. Qazirgi ekonomıkanyń damýynan biz eshqaıda qasha almaımyz. Biraq bir sáti bolýy múmkin, úmittenemiz. Jańaǵy sananyń bıik dárejesine jas urpaq jetken kezde ózi qaıtadan buryla bastaıdy. Neniń jaman, neniń jaqsy ekenin aıyratyn kez keledi dep oılaımyn. Keıin bir sanaly urpaq paıda bolady. Bizdiń kemshiligimiz – bala tárbıesine mán bermeımiz. Sosyn bizge fanatızm kerek. Bul – bir ıdeıanyń jolynda qurban bolyp ketý. Biraq dinı fanatızmnen aýlaq bolý kerek. Árıne, dindi ustaǵan, dinniń jolynda bolǵan durys. Biraq, aqylmen qoryta bilgen, boıǵa sińirgen din bolýy kerek. Áıtpese, adasýshylyqqa urynamyz.

– Mándi, maǵynaly áńgimeńizge rahmet!

 Suhbattasqan Dáýren Seıitjanuly

Sońǵy jańalyqtar