15 Naýryz 2018, 10:09 2451 0 Bilim Túrkistan Gazeti

Kemel tulǵa, kósheli qaıratker

Kenjeǵalı Ábenuly kıeli Torǵaı topyraǵynda dúnıege kelgen. Bul qasıetti óńirden talaı-talaı tarlandar, ataqty azamattar, tarıhı tulǵalar shyqqan. Alǵashqy qazaq oqymystylarynyń ókilderi jáne Alash partııasynyń kósemderi osy Torǵaı ólkesiniń perzentteri bolatyn. Solardyń ishinde Kenjeǵalıdyń ómirinde ult ustazy atanǵan uly tulǵa, asa kórnekti qaıratker, ǵulama ǵalym, aqyn, ádebıettanýshy, til biliminiń negizin qalaýshy Ahmet Baıtursynovtyń ómiri men rýhanı dúnıesiniń orny erekshe.

Kenjeǵalıdy 7 jasynda ákesi Sartúbektegi Ahmet Baıtursynovtyń ákesi, babalary jatqan qorymǵa ertip ákelip: «Bul jerde úlken árýaqty adamdar jatyr, erteń mektepke baryp, muǵalim aldyn kórgeli otyrsyń, babalardyń rýhy jebeı júrsin, Quran hatym eteıik», – deıdi. Qurannyń bir súresin uzaq ýaqyt oqyp bolyp, qolyn jaıyp: «E, árýaq, meniń myna kishkentaı Kenjeǵalıyma súıeý bolyńdar, jelep-jebep júrińder, ózderińniń rýhtaryńa tapsyrdym», – dep betin sıpap, shyn kóńilimen bosapty.

Balasynyń «Baıtursyn kim?» degen suraǵyna: «Baıtursyn – Ahańnyń ákesi ǵoı, Ahańnan artyq kim ótken bul ómirde?!. Búkil qazaqtyń, búkil Alashtyń, búkil halyqtyń Ahańy ǵoı. Qalqam, sen osy Ahań atańdaı bolsań armanym bolmas edi. Bolmasań da uqsap baqshy. Ol úshin oqýyńdy jaqsy oqy, balam», – deıdi qazynaly qarııa, qamqorshy áke. Kenjeǵalıdyń áke amanatyna adal bolyp, úmitin aqtap, aıtqanyn abyroımen oryndaǵanyna bárimiz kýámiz.

Búginde ol óz qoǵamynyń beldi qaıratkeri. Qazaqstan táýelsizdiginiń týyn kóterisken, onyń ekonomıkasynyń damyp, bilimi men ǵylymynyń ósip-órkendeýine orasan zor úles qosqan azamat. Ataq-dańqy týǵan jerden asyp, alys-jaqyn shetelderde keńinen taraǵan, eńbegin álemniń belgili ǵalymdary men ǵylymı ortalyqtary moıyndaǵan ǵulama ǵalym. Endi osy abyroı-ataqqa qalaı jetti, osy bıik deńgeıge qalaı kóterildi, 80 degen sıqyrly jastyń shuǵylaly asqar shyńyna qalaı shyqty – osy týraly biraz áńgime shertip kóreıik.

Kenjeǵalı Saǵadıev asa kórnekti ǵalym, ony úlken bıikke kótergen de, jarty álemge tanymal etken de, asqan abyroı-ataq ápergen de, búgingideı iri tulǵa etip qalyptastyrǵan da onyń ǵalymdyǵy. Bes júzden asa ǵylymı eńbektiń avtory, onyń ishinde 50-ge jýyq irgeli ǵylymı monografııalar, kitaptar, oqýlyqtar men oqý quraldary bar. Biraq áńgime jazylǵan eńbektiń sanynda emes, ǵylymǵa qosqan úlesinde, qoǵamǵa tıgizgen paıdasynda. Mine, osy talap turǵysynan ǵalym Saǵadıev aldyna adam salmaıdy.

Onyń negizi – eń aldymen Kenjekeńniń týma talanty, sheksiz eńbekqorlyǵy, jalyqpaıtyn izdenimpazdyǵy. Ár máselege baıyppen, parasatpen qarap, oı-órisimen ólshep, osal jerin taýyp, ony jetildirýge umtylatyny. «Naýka – ıstına, pomnojennaıa na somnenıe» degen klassıkalyq qaǵıda bar. Kenjeǵalı osy qaǵıdany túsinip qana qoımaı, ony kúndelikti oıdaǵydaı iske asyryp júrgen ǵalym.

Kezinde Kırovtyń atymen atalǵan QazMÝ-de ǵylymnyń ýyzymen aýyzdanyp, Máskeýdegi ǵylymı mektepte óz talantyn shyńdady. Alǵashqy ǵylymı zertteýlerin óndiristi materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaýdyń keleli máselelerine arnady. Osy ózekti taqyryp boıynsha kandıdattyq, sońynan doktorlyq jumystaryn qorǵady. Birneshe irgeli ǵylymı eńbekteri jaryq kórdi. Keńester Odaǵynda birinshi bolyp osy salanyń tıimdiligin anyqtaıtyn ólshemder júıesin jasap, olardy tańdap, qoldaný ádisterin usyndy. Óndiristik jabdyqtaýdyń kóterme saýda júıesine kóshý qajettigin dáleldedi. Barlyq dúnıe josparlanyp qoıatyn soıalızm qoǵamynda búkil salany túgeldeı naryqtyq ekonomıka qatynasyna kóshirý týraly sol kezde usynys jasaý ǵylymı erlikpen para-par bolatyn.

«Uly adamdar ýaqytynan oza júrgender, al aqyldylar ýaqyt talabyn tereń túsingender» degen uǵym bar. Kenjekeń ýaqyttyń talabyn, bolashaqtyń taǵdyryn der kezinde túsine bilgen ǵalym. Elimiz egemendik alyp, ekonomıkamyz naryqqa kóshe bastaǵanda jibergen qatelerimiz az bolǵan joq. Naryq qatynastarynyń zańdylyqtaryn eskermeı, qoldan jasalǵan kesapattar da boldy. Osynyń bárin kórip-bilip júrgen Kenjeǵalı qarap otyra almady. Sheshimin tappaı jatqan kóptegen máseleler boıynsha maqalalar, kitaptar jarııalady. Elbasyna, Úkimetke, Parlamentke ǵylymı negizdelgen mańyzdy usynystar joldady.

Reseı valıýtasynyń aýmaǵynda júrgen kezimizde uzaqqa sozbaı ulttyq valıýta engizýdiń qajettigin, ol táýelsizdiktiń negizgi kepili ekenin dáleldep, egemendi Qazaqstannyń bolashaq qarjy-qarajat saıasaty týraly óziniń tujyrymdamasyn usyndy.

Naryqtyq ekonomıka damýyndaǵy orta taptyń rólin postkeńestik TMD elderinde alǵashqy bolyp kótergen de Saǵadıev. Bul taqyryp boıynsha kúrdeli ǵylymı zertteýler júrgizdi. Kenjekeńniń basshylyǵymen jasalǵan orta tap týraly konepııa Prezıdent janyndaǵy Ulttyq Keńes májilisinde talqylanyp, qoldaý tapty. Eger de shaǵyn jáne orta bıznes damyp, orta taptyń biraz máseleleri qazir ońtaıly sheshilip jatsa, ol akademık Saǵadıevtyń eńbegi.

Ekonomıkamyzdyń shıkizat salalaryna kóbirek kóńil bólip, olardy óńdeý máselesiniń artta qalyp qoıǵanyn aıtyp, daýys kóterip, dabyl qaqqan da Kenjekeń bolatyn. «Ýaqytty ozdyrmaı óńdeý salalaryn meılinshe damytaıyq, sóıtip ekonomıkamyzdy eki aıaǵyna teń turǵyzyp, onyń básekelestik qabiletin arttyraıyq», – deıdi kóregen ǵalym.

Akademık Saǵadıevtiń ekonomıkany reformalaý týraly oı-pikirleri, tolǵaýlary, taldaýlary, usynystary onyń «Reforma-analıtıkalyq kózqaras» degen bes tomdyq monografııalyq eńbeginde, odan keıingi on tomdyq shyǵarmalar jınaǵynda júıeli túrde tolyq baıandalǵan.

Kenjeǵalı Ábenuly – ǵalym retinde shet elderde keńinen tanylǵan tulǵa. Ol Amerıka ǵalymdary qaýymdastyǵynyń múshesi, Nıý-Iork akademııasynyń, Pákistan Ǵylym akademııasynyń, Halyqaralyq Joǵarǵy mektep ǵylym akademııasynyń akademıgi. Kembrıdj halyqaralyq bıografııalyq ortalyǵy 1992 jyly Saǵadıevti «Jyl adamy» dep tanyp, osy joǵary ataqpen marapattady.

Kenjeǵalı Ábenulynyń elimizdiń birneshe JOO basqarǵany belgili. Solardyń ishinde Kenjekeń úshin Almaty halyq sharýashylyq ınstıtýtynyń orny bólek. Osy ınstıtýttyń ashylýynyń basy-qasynda bolyp, onyń shańyraǵyn kóterip, irgetasyn qalaǵan, ary qaraı damyp-ósip, Odaq kólemine áıgili bolyp, «ataqty Narhoz» atalýyna orasan zor úles qosqan azamat. Ózi de osy ujymmen birge ósip-jetildi. Eń úlken fakýltet dekanynyń orynbasary, ınstıtýttyń partııa komıtetiniń hatshysy, on jyl boıy rektordyń birinshi orynbasary-oqý isi jónindegi prorektory boldy. Bul jyldar ujym úshin de, Kenjekeńniń jeke óz basy úshin de órleý, ósip-órkendeý jyldary boldy. Kenjeǵalı kemeldene túsip, boıyna ozyq tájirıbe jınap, belgili ǵalym, úlken ustaz, úlgili tulǵa, joǵary oqý ornynyń basshysy retinde qalyptasty. Jáı basshy, kóptiń biri emes, qaıtalanbas, dara, izdenimpaz, jańashyl, jasampaz, reformator basshy bolyp qalyptasty.

Basshy Saǵadıevtiń osy qasıetteriniń jelisin Qazaqstan joǵary mektebiniń birneshe oqý oryndary kórdi, sonyń arqasynda tez nyǵaıyp, ósip damydy. Solardyń alǵashqysy elınogradtyń aýylsharýashylyq ınstıtýty edi. Kenjekeń rektor bolyp taǵaıyndalǵan kezinde bul ujymnyń jaǵdaıy óte nashar dese de bolatyn. Qıyndyqtardan qoryqpaıtyn, olardy jeńip úırengen Kenjekeń jańa qyzmetine qulshyna kiristi. Osy ujymdy jetekshi agrarlyq oqý oryndarynyń birine aınaldyrýdy aldyna basty maqsat etip qoıdy. Kúni boıy rektorlyq qyzmetin atqaryp, ujymnyń ózekti máselelerin sheship, tún ortasyna deıin agronomııa, mal sharýashylyǵy, óndiristi mehanıkalandyrý sııaqty aýylsharýashylyq pánderi boıynsha oqýlyqtar men ǵylymı eńbekterdi zerdeleýge otyrdy. Kenjeǵalıdyń jankeshti eńbegi ońdy nátıje bere bastady. Oqý proesin jetildirip, ǵylymı zertteý jumystaryn damytýdy qolǵa aldy jáne oǵan qajetti jaǵdaı jasady.

Rektor Saǵadıevtiń eren eńbeginiń eń aıqyn kórinisi ınstıtýttyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn ertegideı etip nyǵaıtýy edi. Bul ońaı sharýa emes, óıtkeni ınstıtýt Odaqtyń aýylsharýashylyq mınıstrligine qaraıdy, qarjyny Máskeý bóledi. Al Kenjekeń buǵan da jol tapty. Respýblıkanyń birinshi basshysy D.A. Qonaevqa hat jazdyryp, Odaq mınıstriniń qabyldaýynda bolyp, sol mınıstrlik basshylarynyń tabaldyryǵyn tozdyryp júrip, qaısar rektor óz degenine jetti, molynan qarjylandyrýǵa ıe boldy. Respýblıka múmkindigin de tolyq paıdalandy. Qazaqstannyń memlekettik agroprom komıtetinen bólingen 3 mlrd. som sonyń aıǵaǵy.

Jalpy, úlkenderdiń aldyna baryp, qabyldaýynda bolyp, sózińdi ótkizip, aıtqanyńa kóndire bilý – úlken óner. Óresi bıik, órisi keń Kenjekeń bul ónerdi sheber meńgergen. Kazagropromnan alǵan 3 mlrd somnyń tarıhyn Kenjeǵalı ózi bylaı baıandaıdy.

« – Osy memlekettik komıtettiń bastyǵy M.G. Motorıkoǵa baryp, sálem berip, ózimdi tanystyrdym. Mıhaıl Georgıevıch, men elınograd aýylsharýashylyq ınstıtýtyna jańadan taǵaıyndalǵan rektormyn. Siz bolsańyz osy salanyń basshysysyz. Aldyńyzdan ótip, Sizden bata alýǵa keldim, – dep bastadym sózimdi. Bul kirispe sózime rıza bolǵandaı júzi jylyp, betime qarap kúlimsirep turyp: «Burynǵy rektor 30 jyl otyrǵan eken, siz qyryq jyl otyryńyz, meniń batam osy», – deıdi. Rahmetimdi aıtyp, endi qarjy máselesin qalaı bastaımyn dep otyrǵanda ózi: Siz maǵan bata alýǵa ǵana kelmegen bolarsyz, sharýańyzdy aıtyńyz, – dedi.

– Ras aıtasyz, óte bir qajet ǵımarat slýǵa qarajat kerek edi – dedim.

– Qansha aqsha kerek?

– Úsh mıllıard somdaı

– Na tebe kresta net, Kenjeǵalı, kto je srazý mıllıardy prosıt, – dep shoshyp ketti.

– Mıhaıl Georgıevıch, jarty mıllıon, bir mıllıon qarajatty jergilikti basshylardan-aq surap alam, biraq ol máseleni sheshpeıdi. Al Sizdeı mıllıardtaǵan qarjy ustap otyrǵan úlken basshynyń aldynda usaq bolǵym kelmeıdi jáne sizderdiń bıik mártebelerińizdi de tómendetkim kelmeıdi, – dedim. Kótermelep sóılegen sózim kóńiline qondy ma, dálelim dáıekti boldy ma, tómengi basshylar joq dep otyrǵan qarajatty taptyryp, máselemdi taban astynda sheship berdi». Mine, Kenjekeńniń sheberligi.

Ózi kúndiz-túni basy-qasynda bolyp júrip, qurylysty kúndelikti qadaǵalaı otyryp, 7 qabatty jańa oqý ǵımaratyn, arasynda úlken ashana bar 2 jataqhana, 48 jáne 64 páterlik eki turǵyn úı, jańa talappen salynǵan áskerı kafedra ǵımaraty, sanatorı – profılaktorıı, medpýnkt, tis proteziniń kabıneti, Ýchhozda salynǵan mal dárigerlik klınıka jáne taǵy basqa nysandardy iske qosty. Erekshe atap aıtatyn taǵy bir nysan bar. Ol elimizde tuńǵysh ret ashylǵan, joǵary baǵaly ósimdik sorttary men jańa bıopreparattar jasaıtyn Bıotehnologııa ortalyǵy. Odaq boıynsha osyndaı 6 ortalyq ashylmaq bolatyn. Sonyń bireýi basqa jerde emes elınogradta ashylýy – ol rektor Saǵadıevtiń jeńisi.

Kenjeǵalıdyń eren eńbegimen ashylyp, jańa quraldarmen tolyq jabdyqtalǵan osy Ortalyq ǵylymǵa óziniń laıyqty úlesin qosyp, bıdaıdyń jańa sorttaryn, maldy emdeýdiń jańa ádisterin shyǵaryp, taǵy basqa kóptegen jańalyqtarymen aýyl sharýashylyǵy ǵylymyn damytyp, qazir aıtýly ǵylymı zertteý ınstıtýtyna aınalyp otyr. Kenjekeńniń atqarǵan rólin eskerip, ózderi shyǵarǵan bıdaıdyń joǵary ónim beretin jańa sortyna «Kenjeǵalı» dep at qoıypty. Bul basshy eńbeginiń janǵany ǵoı.

Araǵa on jyl salyp Kenjeǵalı Áben-uly óziniń ushqan uıasy Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyna, bul kezde ekonomıkalyq ýnıversıtet dep atalatyn ujymǵa qaıta oraldy, endi rektor – birinshi basshy retinde. Bul kezde (1992 j.) elimizdegi ekonomıka ahýaly da, soǵan baılanysty ýnıversıtettiń jaǵdaıy da máz emes edi. Sondyqtan múshkil jaǵdaıdy túzetý úshin radıkaldy sharalarǵa barýǵa týra keldi.

Respýblıkanyń barlyq ekonomıkalyq vedomstvo basshylaryn, atap aıtqanda, Qarjy mınıstrin, Eńbek mınıstrin, Syrtqy ekonomıkalyq qatynastar mınıstrin, Memlekettik ekonomıka komıteti tóraǵasyn, Ulttyq bank tóraǵasyn ýnıversıtetke shaqyryp, olarmen birge ózi daıyndaǵan sharalar jobasyn jan-jaqty talqylaıdy. Olardan tolyq qoldaý taýyp, memleket tarapynan kómek surap, QR Prezıdenti N.Á. Na­zarbaev pen Premer-mınıstr S.A. Tereenkonyń atyna hat joldaıdy. Oǵan joǵaryda atalǵan basshylar jáne bilim mınıstri qol qoıady.

Kóp uzamaı Prezıdenttiń jarlyǵy men úkimettiń arnaıy qaýlysy shyǵady. Ýnıversıtet budan bylaı Basqarý akademııasy bolyp qaıta qurylyp, akademııa qyzmetkerleriniń jalaqysy eki ese kóbeıedi. Joǵary bılikten qoldaý tapqan Akademııa rektory eki bilekti sybanyp, reformaǵa kirisedi. Oqý júıesi basqasha uıymdastyryla bastady. Burynǵy fakýltetterdiń ornyna oqý-ǵylymı kesheni quryldy. Mundaǵy negizgi ıdeıa – ǵylymı zertteý men oqytý isterin úılestirý, bir-birimen tyǵyz baılanystyrý. Osy maqsatpen Akademııa quramynda ekonomıkalyq zertteýler men ekonomıkalyq soıologııa ǵylymı ortalyǵyn, Qarjy-bank menedjmenti ǵylymı zertteý ınstıtýtyn, Naryq ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashty. El ekonomıkasyna qajetti jańa mamandyqtar boıynsha kadrlar daıyndala bastady. Menedjment, marketıng, makroekonomıka, mıkroekonomıka, halyqaralyq ekonomıka, kásipkerlik jáne bıznes negizderi, agrobıznes jáne taǵy da basqa jańa baǵyttaǵy kafedralar ashyldy.

Kenjeǵalı 1994 jyly aqpan aıynyń basynda QR UǴA Prezıdenti bolyp saılandy. Jalpy, Akademııa júıesi Kenjekeńe burynnan tanys, osynyń aldyna 1990-1992 j.j. Akademııa prezıdıýmynyń Bas ǵylymı hatshysy qyzmetin atqarǵan. ǴZI ujymdarymen, belgili ǵylymı mekteptermen, olardyń jetekshilerimen tyǵyz qarym-qatynasta bolǵan. Sol jyldary «Qazaq KSR-nyń ǵylym jáne ǵylymı-tehnıkalyq saıasaty týraly» zańnyń jobasyn daıyndaǵan jumysshy topty basqarǵan.

Bul kez el ekonomıkasynyń áli de tyǵyryqqa tirelip, ǵylym júıesiniń jaǵdaıy nasharlap, oǵan bólinetin qarjy jyl saıyn kemı bastaǵan mezgil edi. Bul azdaı qoǵamda Akademııaǵa qarsy pikirler paıda bolyp, Ǵylym akademııasy kerek emes, bul anohronızm, Keńes dáýiriniń qaldyǵy degen qańqý sózder taraı bastady. Ókinishke qaraı, mundaı kereǵar pikirge qulaq asqan úkimet basshylary da boldy. Mine, osyndaı alasapyran ýaqytta Kenjeǵalı Akademııaǵa basshy bolyp keldi. Jalpy, Saǵadıevtiń qyzmet jolynda mynadaı zańdylyq kezdesedi. Taǵdyr ony eń qıyn kezeńderde, túıitkilder kópten qordalanyp qalǵan, basqa azamattardyń qolynan kele bermeıtin asa jaýapty qyzmetterge jumsap otyrǵan. Biraq ol eshbir qıyndyqtan qoryqqan emes. Qaıta shabyttanyp, kúsh-qaıratyn jınap, aqyl-oı parasatyn jandandyryp, baı tájirıbesin jumsap, jańa qyzmetke enteleı kirisip ketedi. Bul joly da solaı boldy.

Kenjeǵalı óte saýatty ári suńǵyla basshy retinde jańa qyzmetin Elbasynyń qoldaýymen bastaıdy. Akademııa prezıdenti bolyp saılanǵan alǵashqy kúnderi-aq Elbasynyń «QR UǴA mártebesi jáne ǵalymdardy memlekettik qoldaý sharalary týraly» jarlyǵy shyǵady. Bul jarlyq jańa saılanǵan Akademııa prezıdentine biraz oı-josparlaryn iske asyrýǵa múmkindik berdi.

Qazaqstannyń ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan baǵdarlama jasaldy, osy saladaǵy Akademııanyń negizgi mindetteri belgilendi. Osyǵan baılanysty QR UǴA ǵylymı qurylymdaryn túbegeıli qaıta qurý sharalary iske asyryldy. Kereksizderi qysqartylyp, ǵylymdy damytýdyń úzdik baǵyttary boıynsha jańa qurylymdar, atap aıtqanda, genetıka jáne ıtologııa ınstıtýty, áleýmettaný jáne saıasattaný ınstıtýty, Qaraǵandy fıtohımııa ınstıtýty, Shymkent Aımaqtyq ekonomıka ınstıtýty ashyldy.

Úkimetke, kommerııalyq bankterge, kásiporyndar men akıonerlik qoǵamdarǵa óndiriske engizýge jáne tájirıbelik synaqqa daıyn 180-nen asa ozyq tehnologııanyń jobasy usynyldy. Olardyń birazyn IýNESKO-nyń ǵylymı sarapshylary muqııat qarap, halyqaralyq talaptarǵa saı keletin jobalar dep baǵalady. Kúrdeli ǵylymı-tehnıkalyq máselelerdi múddeli mınıstrlikter men vedomstvolardyń qatysýymen Akademııanyń prezıdıým májilisinde birge talqylaý turaqty tájirıbege aınaldy. Sóıtip, Akademııa el muqtajyna, ekonomıka talaptaryna bet bura bastady.

Sonymen qatar, irgeli ǵylymdy damytý máseleleri de umyt qalǵan joq. Akademık Saǵadıevtiń pikirinshe, irgeli ǵylym – qoǵamnyń, jalpy halyq mádenıetiniń bir mańyzdy bóligi, ult órkenıetiniń ólshemi, elimizdi álem deńgeıine kóterip, álemdik órkenıetke qosatyn múmkindik, eń negizgisi, jalpy ǵylym salasy damýynyń irgetasy, qoldanbaly ǵylymı-tehnıkalyq nátıjeler alýdyń alǵysharty. Ǵalym Saǵadıev óziniń basshylyq qyzmetinde de osy qaǵıdadan bir mysqal taıǵan joq.

Qysqa merzimde Akademııa quramyna 2 márte saılaý ótkizip úlgerdi. Akademııa músheleriniń qatary buryn eskerilmeı júrgen talantty ǵalymdarmen, JOO jáne aımaqtyq ǵylymı mekemeler ókilderimen, eń mańyzdysy, bolashaǵy bar jas ǵalymdarmen tolyǵa tústi. Ókinishke qaraı, 1996 jyly Akademııa derbestiginen aıyrylyp, Ǵylym mınıstrliginiń quramyna qosylyp ketti. Kenjeǵalı Akademııanyń derbes mártebesin saqtap qalýǵa bar kúshin saldy, biraq nátıje bolmady. «Akademııanyń tarap ketýimen meniń de joǵaltqanym kóp, – deıdi ol ókinishpen. – Talaı arman, talaı josparlar iske aspaı qaldy. Soǵan qaramastan, Akademııa sııaqty ǵylym ordasynda qyzmet istegen jyldarym ómir belesterimniń úlken bir maqtanyshy bolyp máńgi qalary anyq» – dep aǵynan jarylady akademık K.Saǵadıev.

Kenjeǵalıdyń basshylyq jáne uıymdastyrýshylyq qabileti agrarlyq ýnıversıtetti basqarǵanda da erekshe kózge tústi. Óziniń jańashyldyq, jasampazdyq ádetimen burynǵy fakýltetterdiń negizinde iri oqý-ǵylymı óndiris keshenderin uıymdastyrdy. Elimizge asa tapshy jańa baǵyttaǵy bıotehnologııa, agrobıologııa, agrarlyq quqyq, halyqaralyq agrarlyq-ekonomıkalyq qatynas, kedendik is sııaqty mamandyq ıeleri daıyndala bastady. Óz ádeti boıynsha ǵylymı zertteý jumystary men oqytý úrdisin úılestirý, úndestirý máselesin qolǵa aldy. Agrarlyq ǵylymnyń basty-basty baǵyttaryn anyqtap, olardy zertteý jumystarynyń jobalary jasaldy.

Jańa zaman talabyna saı joǵary aýylsharýashylyq bilim berýdiń jańa fılosofııasyn qalyptastyrdy. Onyń negizgi ıdeıasy – óz elin súıetin, halqyn qurmetteıtin, sonymen birge álemdik adamzattyq qundylyqtardy boıyna sińirgen aýyl zııalysyn tárbıeleý. Bul óte úlken parasattylyqtyń nyshany bolatyn. Osyndaı ónegeli isterdiń arqasynda, Qazaq agrarlyq ýnıversıtetiniń abyroıy artyp, bıik deńgeıge kóterilip, 2001 jyly QR Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń jarlyǵymen Qazaqstannyń toǵyz JOO qatarynda ulttyq mártebege ıe boldy.

Jańashyl basshy K.Saǵadıevtiń shapaǵaty tıgen taǵy eki joǵary oqý orny bar. Olar Halyqaralyq bıznes ýnıversıteti jáne Halyqaralyq aqparattyq tehnologııa ýnıversıteti. Bul ujymdardy óz qolymen quryp, tusaýyn kesip, úlken jolǵa shyǵarǵan Kenjekeńniń ózi. Jańa tıpti osy oqý oryndary halyqaralyq talaptarǵa jaýap beretin joǵary bilim júıesiniń jańa úlgisi retinde quryldy. Osy talapqa saı daıyndalatyn mamandar toby anyqtalyp, jańa tıpti oqý-ádistemelik qujattar jasaldy. Álemdik bilim jáne ǵylymnyń ozyq tájirıbesin meńgere otyryp, ýnıversıtetter az ýaqyttyń ishinde Qazaqstannyń aıtýly joǵary oqý oryndaryna jáne ǵylymı zertteýdiń iri ortalyqtaryna aınaldy.

Kenjeǵalı ustaz, ǵalym jáne qaıratker. Óresi bıik qaıratker, qoǵam qaıratkeri. Osy qyrlary birin-biri tolyqtyryp, baıytyp, azamat Saǵadıevtiń dara tulǵasyn qalyptastyrdy. Ol jas kezinen-aq qoǵamdyq jumysqa belsene aralasa bastady. Oqý oryndarynda komsomol, partııa uıymdary komıtetterin basqardy. Aýdandyq keńesterden bastap, qalalyq, oblystyq keńesterdiń jáne QR Parlamentiniń depýtaty bolyp saılandy. Al rektor jáne Akademııa prezıdenti bolyp júrgende atqarǵan qoǵamdyq qyzmetterinde esep joq. QR Prezıdenti janynda qurylǵan birneshe ulttyq keńesterdiń múshesi, «Nur Otan» HDP saıası keńesine, Respýblıkalyq deńgeıdegi birneshe komıtetter men komıssııalarǵa múshe boldy, Respýblıkalyq «Bilim» qoǵamyn basqardy.

Parlament májilisiniń depýtaty kezinde Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqaryp, elimizdiń bıýdjet júıesin jetildirý jolyna kóp eńbek sińirdi. Kenjekeń bul jerde de óziniń reformatorlyq minezinen tanǵan joq. Májilis jumysyna kóptegen usynystar berip, jańalyqtar engizdi.

Iri tulǵalardyń qadir-qasıetin, aqyl-parasatyn, tyndyrǵan tirlikterin, eren eńbegin, qaıratkerlik qabiletin, basshylyq talantyn, ǵalymdyq oı-órisin tarazylap, matematıkalyq dáldikpen ólsheıtin ólshem joq. Qazirgi aıtyp júrgen IQ kórsetkishi aqyl-oıdyń nátıjesi emes, múmkindigi ǵana (potenıaly). Al keıbir bolmysy bólek, ómiri ónege, atyn úlken maqtanyshpen aıtatyn, qaıtalanbas dara tulǵalardy el arasynda «fenomen» dep ataıdy. Eger biz osy ólshem akademık Saǵadıevqa laıyq dep tapsaq qatelespeımiz.

K.Saǵadıevtiń kórnekti ǵalym, ulaǵatty ustaz-tálimger, belsendi qaıratker, bilikti basshy bolyp qalyptasýyna negiz bolǵan onyń adamı bolmysy, adamgershilik qasıetteri. Darhan talantyna qosa zerektigi, uqyptylyǵy, eńbekqorlyǵy, parasattylyǵy, zııalylyǵy. Oıǵa myrza, iske usta, minezge baı, sózge sheshen, jany jaısań, bolmysy jarqyn azamat. Ár máselege óziniń alǵyr oıymen, tanı bilý talantymen jáne tvorchestvolyq kózqaraspen qaraıtyn, zaman talabyn, ýaqyt ólshemin túsine bilgen qaıratker. Qazaqta ónegeli sóz bar: «Adam qamyn oılaǵan sanalylyqtyń belgisi, zaman qamyn oılaǵan – danalyqtyń belgisi». Kenjekeń osy eki belgini de qatar meńgergen úlken qaıratker.

Bul úshin úlken aqyl, parasat, keremet tózim kerek, tóńiregindegi jurttyń oı-pikirin túsinetin sezim kerek. Kenjekeńde munyń bári bar. Al osyǵan qosa tyńdaǵan jurttyń aıyzyn qandyratyn, kónbeıtindi kóndirip, senbeıtindi sendiretin keremet sheshendik óneri bar. Kenjeǵalı sóılegende ony tyńdamaıtyn, oǵan ılanbaıtyn adam kemde- kem. Ol artyq aıtpaıdy, al aıtatyn sózin anyq, búkpeı ashyq aıtady. Qaı deńgeıde bolmasyn, qandaı ortada bolmasyn jasqanbaı, jasyrynbaı tik sóıleıdi. Jalpy jaqsy sózdiń, otty-nurly sózdiń tórkini – jarasymdy keń oı, úlken aqyl parasat. Kenjekeńniń oıy da bıik, sózi de bıik.

Kenjeǵalıdyń taǵy bir asyl qasıeti – úlkendi syılaý. Bul jóninde ol aldyna jan salmaıdy jáne odan kóp nárse úırenýge bolady. Ómirden ótken birtýar aǵalarymyz Báıken Áshimov, Túımebaı Áshimbaev, Salyq Zımanov, Manash Qozybaev, Ómirzaq Sultanǵazın sııaqty sańlaqtardy qurmet tutty. Olardyń oıyn qas qabaǵynan tanıtyn, tilekterin aıtqyzbaı oryndaıtyn. Olar da Kenjeǵalıdy alaqandaryna salyp aıalap ótti. Jalpy, qazaq úlkendi syılap ósken el ǵoı, degenmen Kenjekeńniń úlkendi syılaýy, olardy qurmet tutýy erekshe. Muny sanaly sabaq, aıryqsha adamgershilik, tipti, Kenjeǵalıdyń parasattylyq mektebi dese de bolǵandaı.

Kenjeǵalı ósip-ónip, jan-jaǵyna jaıqalyp butaq jaıǵan qasıetti máýeli aǵash sııaqty, baqytty ómir súrip jatqan qadirli de, qurmetti áýlettiń bas ıesi. Otaǵasy mindetin minsiz atqaryp kele jatqan súıikti jar, súıkimdi ata, ónegeli áke, qamqorshy tárbıeshi-tálimger. Áýlettiń jaqsy atyn shyǵaryp, áke úmitin, ana sútin aqtaǵan uldary Nurlan, Erlan, Erbol erjetip, áke jolyn qýyp, halqyna aıanbaı qyzmet etip júr. On shaqty nemereniń aldy da eseıip, qyzmetke aralasyp, azamat bolyp qaldy. Súıikti jary Naǵytaıdyń orny bólek.

Er jigittiń baqyty otbasynan bastalady. Ómirlik serik, aınymas jar tańdaǵanda Kenjeǵalı joly bolǵan jigit. Áýletke qutty kelin bolyp túsken Naǵytaı – shańyraqtyń kıesi, barlyq úı sharýasynyń ıesi, aǵaıyn-týystardyń uıytqysy, Kenjeǵalıdyń súıiktisi, naǵyz qamqorshysy bola bildi. «Er azamattyń baǵyn da ashatyn, jolyn da ashatyn áıel», – deıdi Naǵytaıdyń ózi. Onyń áıel, jar retinde negizgi qaǵıdasy «erim-pirim» dep qarap, er azamattyń abyroıyn oılaý. «Dana halqymyz shoqtyǵyn jaýyr etip almas úshin, has tulparyn qara sharýaǵa salmaıdy... Azamatymnyń baǵy janyp, joly ashylsyn deseńiz, ony tulpardaı baptap, mápelep, kútip, syılaý kerek». Mine, bul – Naǵytaı Ábitaı qyzynyń ustanymy.

Kenjeǵalı óz daryny, óz talanty, óz eńbegimen qosa Naǵytaıdyń baptaýymen, qamqorlyǵymen, syı-qurmetimen ósip jetilgen tulǵa. Muny Kenjekeń baǵalaı da bildi. «Meniń eshnársege alańdamaı ǵylym-bilimmen, el isimen aralasýymdy Naǵytaı asqan sheberlikpen úılestire bildi. Súıgen jar adam ómiriniń baqyty men shynaıy tynysy. Naǵytaı men úshin osyndaı jar», – deıdi Kenjeǵalı.

Kenjeǵalı Ábenulynyń bilim men ǵylym júıesine, qazaqtyń rýhanı dúnıesine, ekonomıkamyzdyń ósýine, qoǵamymyzdyń damýyna qosqan orasan zor úlesi óziniń laıyqty baǵasyn aldy. Ol Eńbek Qyzyl tý, Halyqtar Dostyǵy, Parasat, II dárejeli Barys, Otan ordenderiniń jáne kóptegen medaldar men qurmet gramotalarynyń, qurmetti ataqtardyń ıegeri. Oǵan qoǵamdyq uıymdardyń, otandyq jáne shet el bilim oryndary men ǵylymı ortalyqtarynyń marapattaryn qosaıyq. Tulǵasy tanylǵan, eńbegi janǵan degen osy shyǵar. Biraq Kenjeǵalı úshin eń bıik, eń qasıetti marapat, ol el-jurtynyń, halqynyń syı qurmeti. Eńsesin kóterip, keýdesin kerip, basyn tik ustap, aıaǵyn nyq basyp júrgeni de osy halyq qurmetiniń arqasy.

Azamat Kenjeǵalı Saǵadıev óz taǵdyryna rıza. Ómirde asyǵy alshysynan turǵan adam. Biraq asyq ózinen-ózi alshy turmaıdy, ony ıire bilý kerek. Kenjekeń – óz taǵdyryn ózi jasaǵan, óz tuǵyryn ózi turǵyzǵan, óz tulǵasyn ózi somdaǵan Azamat. Alpys jyldan asa aralasyp, birge kele jatqan meniń dosym, qurdasym, áriptesim, zamandasym Kenjeǵalı, eli tanyǵan, jurty syılaǵan, halqy qurmettegen kemel de, óreli tulǵa K.Á. Saǵadıev osyndaı.

Kópjasar Náribaev, QR UǴA akademıgi

Sońǵy jańalyqtar