23 Sáýir 2015, 07:56 3468 0 Suhbat Názııa JOIaMERGENQYZY

Iohannes Zınghammer, Germanııa Býndestagynyń Vıe-prezıdenti: Qazaqstannyń halqy da, tabıǵaty da ǵajaıyp

Iohannes Zınghammer, Germanııa Býndestagynyń Vıe-prezıdenti
Iohannes Zınghammer, Germanııa Býndestagynyń Vıe-prezıdenti

Onyń esimi eýropalyq saıası sahnada jaqsy tanys. Batystaǵy áleýmettik-rýhanı máselelerge belsene aralasýmen qatar halyqaralyq saıasatta asa bedeldi. Qazaqstan men Ortalyq Azııadaǵy saıası ahýalǵa qatysty málimdemelerdi de jıi jasaıdy. Germanııa Býndestagynyń Vıe-prezıdenti Iohannes Zınghammer myrzamen suhbat alý úshin maǵan nebary 20 mınýt ýaqyt berildi.

Sol jıyrma mınýtta vıe-prezıdent myrza Qazaqstan men Germanııa arasyndaǵy qatynas, óz elindegi jáne álemdegi saıası ahýal, Ortalyq Azııa men postkeńestik elderdegi jer daýyn sheshýdiń joldary, otbasy týraly málimet berdi. Shyqqan shyńy qanshalyqty bıik bolsa, minezi sonshalyqty qarapaıym tulǵanyń Qazaqstanǵa degen yqylasy da erekshe.

«Ótkennen sabaq alǵan jón»

– Vıe-prezıdent myrza, Qazaqstanǵa qosh keldińiz! Saparyńyz sátti boldy degen úmittemiz...

– Iá, eń aldymen, Qazaqstandaǵy saparyma kóńilim tolatyndyǵyn jetkizgim keledi. Ásirese, adamdardyń rııasyz kóńili men qonaqjaılylyǵy, tabıǵatynyń óte sulýlyǵy qatty unady. Osy saparda jubaıym janymda boldy. Almaty men Astanany birge araladyq. Elge barǵasyn Qazaqstannan alǵan jaǵymdy áserimizben mindetti túrde bólisemiz. Issapardyń basty maqsaty Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵanyna 70 jyl tolý mereıtoıyna baılanysty. Biz bolashaqqa senimmen qarap, ótkennen sabaq alýymyz kerek. Ekinshiden, Qazaqstan men Germanııa arasyndaǵy qarym-qatynastardyń belsendi túrde júrgizile bastaýy da Qazaq dalasyna at basyn burýyma sebep boldy. Menińshe, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi Germanııanyń ekonomıkalyq-áleýmettik damýy álemdegi kóptegen elderge úlgi bolýǵa laıyq. Áleýmettik-naryqtyq ekonomıka eń aldymen ekonomıkalyq erkindikti qamtamasyz etedi. Adamdar ekonomıkalyq turǵyda azat bolýy shart. Bir jaǵynan, áleýmettik ótemaqy da qarastyrylady.

– Germanııa úkimetiniń Qazaqstanda qarjylandyratyn jobalary bar ma?

– Germanııa úkimetiniń bastamasymen júzege asyrylatyn jobalar óte kóp. Máselen, Qazaqstanda turatyn ulty nemis azamattarǵa arnalǵan jobalar. Nemis tilin úırenýge talpynatyn, óziniń túp-tamyryn bilýge qushtar azamattarǵa maqsatyn oryndaýǵa úlken múmkindik bar. Kez kelgen qarym-qatynasta adamdardyń qosatyn úlesi salmaqty. Sondyqtan bir kezderi Qazaqstanda turǵan, qazir Germanııada turatyn nemis ultynyń ókilderi arqyly ekijaqty baılanysty nyǵaıtýǵa bolady. Bul óte úlken áleýetti kúsh. Ony tıimdi paıdalanǵan jón. Qazaqstan men Germanııa arasyndaǵy shıkizattyq kelisimge adamdardyń belsene atsalysqanyn qalaımyn.

– Qazaqstan men Germanııa arasyndaǵy parlamentaralyq yntymaqtastyqqa qandaı baǵa beresiz?

– Qazaqstan Respýblıkasy Májilisiniń vıe-spıkeri Darıǵa Nazarbaeva hanym jýyrda Germanııaǵa jasaǵan issaparynyń barysynda meni Astanaǵa shaqyrǵan bolatyn. Osy shaqyrýdyń arqasynda men Qazaqstanǵa ekinshi márte at izin salýǵa múmkindik aldym. Qazirgi kezde eki el arasyndaǵy kóptegen saladaǵy yntymaqtastyq pen seriktestik barynsha jaqsy damyp keledi. Oǵan parlamentaralyq baılanysty da qosýǵa bolady.

 «Ýkraınadaǵy jaǵdaı beıbit sheshilýi tıis»

– Qazaqstan Germanııa, Franııa sııaqty Eýropalyq Odaqqa múshe eldermen birge Ýkraınanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy ahýaldyń rettelýine múddeli. Prezıdent Nazarbaev bul máselede araaǵaıyn mindetin atqaryp júr. Sizdińshe, jaǵdaıdy túzeý úshin ne istemek kerek?

– Ýkraına men Reseı arasyndaǵy daýdyń astarynda óte úlken qaýip jatyr. Ony tek beıbit jolmen, qarýdy qoldanbaı sheshýge bolady. Ol úshin basym bóligi Merkel hanymnyń usynysymen túzilgen Mınsk kelisiminiń árbir taraý, árbir tarmaǵy múltiksiz oryndalýy shart. Óıtkeni atalǵan qujat beıbit kelisimge jetýde asa mańyzdy ról atqarady. Osynyń arqasynda búginde birqatar jetistikke qol jetkizilgenin baıqaımyz. Aýyr artellerııa aımaqtan áketile bastady. Bolashaqta túbegeıli beıbitshilik ornasyn desek, bul túıtkildi sheshýge álemdik qaýymdastyqtyń belsene aralasqany jón.

– Býndestagta adamdardyń dinı senimi men sezimin qorlaıtyn áreketterdi qatań jazalaýdy usyndyńyz. Bul usynysty áriptesterińizdiń kópshiligi qoldamady. Sizdińshe, ne sebepti?

– Bul máseleni kótergen sebebim, men adamdardyń dinı senim-nanymy qorǵalýy kerek dep esepteımin. Óıtkeni árbir azamattyń dinı sezimi men senimi adam quqyqtarynyń mańyzdy tarmaqtaryna jatady. Dinı taqyrypta qandaı da bir karıkatýralar jarııalaý, dinı sezimderin aıaqqa taptaý – jańsaq qadam. Keıbir azamattar Qudaıǵa til tıgizý, Paıǵambardy mazaqtap, sýretin salý kıeli uǵymdy qorlaý dep esepteıdi. Osy oraıda, men azamattarǵa, sondaı-aq, Germanııaǵa dinı máselelerde, azamattardyń dinı seziminde ustamdy bolýdy usynamyn. Ókinishke qaraı, meniń 166 paragrafqa ózgeris engizýge qatysty usynysymdy Býndestagtaǵy áriptesterimniń kópshiligi qoldamady. Óıtkeni olar «dinı senimdi qorlaýǵa qatysty bap kúsheıtilse, sóz bostandyǵy men oı erkindigine qysym jasalady», – degen ustanymda.

– Taýly Qarabahtaǵy qantógiske Keńester Odaǵy kináli. Ókinishke qaraı, Ázirbaıjan men Armenııa arasyndaǵy jer daýy áli sheshimin tapqan joq. Siz bir sózińizde Ázirbaıjannyń terrıtorııalyq tutastyǵyn qoldaıtyndyǵyńyzdy aıttyńyz. Sizdińshe, Taýly Qarabahqa qatysty túıitkil qalaı sheshilýi kerek?

– Berlınde Ázirbaıjannyń táýelsizdik kúnin atap ótý sharasyna qatystym. Taýly Qarabahqa qatysty málimdememdi sol keshte jasaǵan edim. Germanııa – Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy­nyń Mınsk toby boıynsha múshesi. Osy oraıda, kelissózder arqyly Taýly Qarabahtaǵy daýdy beıbit jolmen sheshýdiń tıimdi tásilderin qarastyryp jatyr. Onyń úsh joly bar: birinshisi, qarýsyz, beıbit jolmen kelisimge kelý; ekinshisi, eldiń terrıtorııalyq tutastyǵyn saqtaý; úshinshisi, halyqtyń qalaýy boıynsha tańdaý jasaýǵa quqyq berý. Bizdińshe, osy úsh shartqa qol jetkizýge ábden bolady. Tipti, kózdegen maqsatqa bastaıtyn jol qıyndyq pen kedergige toly bolsa da.

– Taýly Qarabahtaǵy Hodjaly qyr­ǵynynyń kesirinen júzdegen jazyqsyz jan qyryldy. Ońtústik Osetııa men Abhazııa halqy da saıası tartystyń qurbany boldy. Qyrym men Ýkraına halqynyń jaǵdaıy anaý... Sońǵy jyldary álemdik saıası sahnada kelisimge emes, qarýǵa júginý nelikten jıilep ketti?

– Bul kez kelgen saıasatker úshin eń qıyn suraqtardyń biri... Álemde nelikten áli kúnge teńsizdik pen ádiletsizdik bar? Menińshe, Birikken Ulttar Uıymy sııaqty halyqaralyq uıym Jer betindegi beıbitshilik pen adam quqyqtarynyń jáne halyqaralyq qujattardyń saqtalýyna kepildik berýi tıis. BUU-ǵa múshe elderdiń barlyǵy ózderine júktelgen mindetter men qoıylǵan talaptardy útir, núktesine deıin buljytpaı oryndaýy tıis. Olardyń arasynda memleketterdiń táýelsizdigi, elderdiń óz qalaýyn erkin, ıaǵnı, esh kedergisiz anyqtaı alýy bar. Tek sonda ǵana terrıtorııalyq tutastyq, azamattardyń jeke basynyń qaýip­sizdigi, beıbitshiliktiń saqtalýy, áleýmettik jáne rýhanı damý sııaqty adamı qundylyqtar saqtalady. Biz Eýropada jetpis jyldan beri Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń saldaryn joıý úshin belsendi túrde áreket etip kelemiz. Osynyń arqasynda soǵys pen qantógis bolǵan joq. Beıbitshilikti saqtaý úshin ustanǵan baǵytymyzdan taımaýymyz kerek. Júz jyl buryn álemniń ár túkpirinen soǵys órti lap ete qalatyn. Ony óshirýge emes, órshitýge múddeliler kóp boldy. Al qazir olaı emes. Beıbitshiliktiń arqasynda Eýropa azamattary erkindikke qol jetkizdi. Máselen, Germanııa azamattary esh kedergisiz Franııaǵa saıahattaı alady. Shekaralarda shekteý joq, Eýropalyq Odaqqa múshe elderdiń ár azamaty qalaǵan elinde ómir súrip, jumys isteýge qaqyly.

 «Tildi ekonomıka arqyly saqtaý tıimdi»

– Siz «Nemis tiliniń janashyry» dep tanyldyńyz. Qazir Qazaqstanda memlekettik tildi bilmeıtin azamattar barshylyq. Osy sebepti, Nazarbaev «2025 jylǵa deıin Qazaqstan halqynyń 95 paıyzy memlekettik tildi meńgersin» dep tapsyrdy. Sizdińshe, tildi saqtaýdyń tıimdi joly qandaı?

– Menińshe, tildi saqtaýdyń tıimdi joldarynyń biri – ekonomıkalyq turǵyda qyzyǵýshylyqty oıatý. Germanııadaǵy nemis tilin nasıhattaý sharalary óte joǵary deńgeıde júrgiziledi. Bizdiń elimiz Eýropa boıynsha ómir súrýge, jumys isteýge óte qolaıly. Sondyqtan Ispanııa, Italııa, Irlandııa, Polsha, Grekııadan Germanııaǵa keletinder kóp. Olarǵa nemis tilin bilý mindetteledi. Osylaısha, tildi nasıhattaý sharalary ońaı júzege asyrylady.

– Reıhstag qabyrǵasyndaǵy jazýlarǵa qatysty usyny­syńyzdyń sońy ne boldy? Ony Germanııa halqy qoldaı ma?

– Men Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan qalǵan jazýlarǵa qarsy emespin. Kerisinshe, Býndestag qabyrǵalaryndaǵy oryssha jazylǵan sózderdiń nemis tilindegi aýdarmasy qosa berilse deımin. Osy máselege oraı eń alǵash ret jýrnalıster arasynda sizge málimdeme jasap otyrmyn. Muny Germanııadaǵy jýrnalısterdiń birde biri ázir bilmeıdi. Jańalyǵym, ústimizdegi jyldyń mamyrynan bas­tap Býndestag qabyrǵalaryndaǵy jazýlardyń nemisshe maǵynasy qosa ilinetin boldy.

– Vıe-prezıdent myrza, tym qysqa ýaqyt ishinde ótkizilgen búgingi suhbatta kóptegen maǵynaly oı aıttyńyz. Qazaqstandaǵy sapa­ryńyzdyń sátti aıaqtalýyna jáne elińizdegi isterińizdiń berekeli bolýyna tilektespiz. Áńgimeńizge rahmet!

– Suhbat alyp, kóńil bólgenińiz úshin sizge rahmet aıtamyn. Kelesi áńgimeni Berlınde jalǵastyrýǵa shaqyramyn. Sizderge de kóp rahmet!

Áńgimelesken  Názııa Joıamergenqyzy

Sońǵy jańalyqtar