1 Sáýir 2015, 11:32 5326 0 Suhbat Jánibek ǴALYM

Lázzát Ábdireeva, «NS» radıosynyń dıktory: Tilimizdiń ásem áýezi – maqtanyshymyz

 Lázzát Ábdireeva, "NS" radıosy jańalyqtar bóliminiń jetekshisi, jýrnalıst, dıktor
Lázzát Ábdireeva, "NS" radıosy jańalyqtar bóliminiń jetekshisi, jýrnalıst, dıktor

Elimizde aqparat taratatyn sanaýly radıolardyń biri – «NS» Ulttyq radıo jelisi. 1995 jyldan bastap qyzmet atqaratyn kommerııalyq radıoǵa bıyl 20 jyl toldy. Qazaqstandyq aqparat keńistiginde aıshyqty orny bar radıo jelisiniń jańalyqtar bóliminiń jetekshisi belgili jýrnalıst, dıktor Lázzát Ábdireevamen áńgimelesýdiń sáti túsken edi.
– «NS» radıosynyń qazaqtildi baǵdarlamalar qyzmetiniń shyǵarmashylyq áleýeti jaıly aıtyp berseńiz.
– Biz ózimizdiń bar kúshimizdi salyp baǵýdamyz. Radıoda aqparat taratýdyń qandaı tásilderi bar, sonyń barlyǵyn da qoldanyp, aqparatyq keńistiktegi básekelestik kóshinen qalmaı kelemiz dep oılaımyn. Men bul radıoǵa 2010 jyly keldim. Ol kezde qazaqsha jańalyqtardan basqa ózge eshteńe joq bolatyn. Qazaq redakııasy degen aty ǵana bar. Jańalyqtar qyzmeti jalań aqparat taratatyn. Bul úrdis qazirgi biraz radıolardyń daǵdysyna aınaldy. Jasyratyny joq, kommerııalyq radıolarda memlekettik radıolarǵa qaraǵanda utymsyz tustar kóbirek boldy. Óıtkeni bizdegi jańalyqtar qyzmetinde tikeleı efırge oqıǵa ornynan aqparat taratý, pikirler berý degen bolǵan joq. Sodan aldymyzǵa jańalyqtar qyzmetin túrlendirýimiz kerek degen maqsat qoıdyq. Máselen, jalań aqparattan góri bolǵan oqıǵaǵa, máselege baılanysty, jańalyqqa tikeleı qatysty adamdardyń pikirlerin qosyp berýdi júzege asyrdyq. Mine, 5 jyldaı boldy, «NS» radıosynyń jańalyqtar qyzmetinde arnaıy reportajdar, ıaǵnı oqıǵaǵa baılanysty tolyqtyryp aıtý, máseleniń sheshimin ashyp jetkizý degen dúnıelerdi qostyq. Árıne, biz jańalyqtar qyzmetimen shektelip qalmadyq. Radıo jelisindegi qazaqtildi habarlar qataryn kóbeıtý maqsatynda birneshe baǵdarlamalar ashtyq. Sonyń biri – «Únparaq». Bul – búgingi kúnniń erekshe tustary. Aıtýly, tańdaýly oqıǵalardy iriktep alyp, arnaıy túıindep habar taratyp otyramyz. Onan soń «Afısha» degen habar ashtyq. Onda teatr, kıno salasyndaǵy jańalyqtardy qamtımyz. Qazir efırdegi ýaqyttyń tyǵyzdyǵyna baılanysty «Afıshany» jaz mezgilindegi demalys ýaqyttarynda shyǵarýdy josparlap otyrmyz. Al sońǵy kezderi baspasózge sholý habary shyqty. Onda qazaq baspasózindegi tańdaýly eki basylymǵa arnap ««Aıqyn» men «Túrkistan» sóıleıdi» atty baǵdarlama jasadyq. Bul radıo qazaq baspasózindegi jýrnalısterdiń saraptamalyq maqalalary men problemalyq taqyryptarǵa arnalǵan materıaldary jaıly qysqasha sholý jasap, habardar etýdi kózdeıdi. «Topjarǵan» atty radıohabarymyz bar. Bul – álemdik jáne qazaq mýzyka ónerinde tarıhqa aınalǵan shyǵarmalar jaıly, áıgili ónerpazdardyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan Ardaq Dildabekqyzynyń jýrnalıstik zertteýi negizinde shyǵatyn baǵdarlama. Bizdiń elimizdegi radıolarda mýzyka jaıly orys tilindegi baǵdarlamalar óte kóp, al qazaq tilinde shyǵatyndary azdaý. Sondyqtan, bir saǵattyq baǵdarlama sol «áttegen-aıdyń» ornyn toltyrady dep senemiz. Sport jańalyqtaryna den qoıa bastadyq. Bul salaǵa arnap «Nysana» degen baǵdarlama daıyndap shyǵarǵanymyzdy aıtý kerek. Baǵdarlama avtory Janat Berikqyzy. «Nysanada» jalań aqparattyq saryndy buzyp, sportshylardyń, bapkerlerdiń suhbattaryn usynýdy júzege asyra bastadyq. Búginde «MuzLife» degen telearnamen birlesip «MuzNews « degen baǵdarlama daıyndap shyǵaryp júrmiz. Bunda da sheteldegi tanymal mýzyka óneri juldyzdarymen qatar qazaqstandyq artısterdiń de jeke ómiri men shyǵarmashylyǵyndaǵy jetistikterdi saraptap, tyńdarmandarymyzǵa usynyp kelemiz. Bul baǵdarlamany jastar kóp tyńdaıdy. «Alyp qala alaýlary» degen radıohabarymyz bar. Bul – árbir sársenbi kúni tikeleı efırge shyǵatyn bir saǵattyq baǵdarlama. Qazaqstandyq estrada juldyzdary, dástúrli ónerdiń janashyrlary, qoǵam jáne óner qaıratkerleriniń ónegeli isterine arnalady.
«NS» radıosynyń jańalyqtar qyzmeti tańǵy 7-den bastap efırge shyǵady. Biz jańalyqtardy ár saǵattyń sońǵy 55-mınýtynan bastap efırge shyǵaramyz. Iaǵnı, jańalyqtardy ózge radıolardan bes mınýt buryn taratamyz. Jańalyqtar qyzmetin úsh adam daıyndap efırge shyǵarady. Sondaı-aq, buryn «NS» radıosynda batystyń, reseılik mýzyka áýenderi jıi efırge shyǵatyn. Qazaq ánderi formatqa saı kelmeıdi dep kóbine syrylyp qalatyn. Qazir ulttyq án ónerimizdiń tańdaýly týyndylary efırge jıi shyǵa bastady. Ulttyq radıolardyń reıtıngin ustap turǵan qazaqtyń ásem áýenderi ekeni jasyryn emes. Endi, «NS» radıosy da qazaq ánderiniń jarshysyna aınaldy.
Budan bólek radıodaǵy osyǵan deıin oryssha bolyp kelgen barlyq ańdatpa sózder, qysqa habarlamalardy túgeldeı qazaqshaladyq. Biz «NS» radıosynda jańalyqtar qyzmeti bolǵanymyzben barlyq shyǵarmashylyq jumystarǵa aralasamyz. Máselen, qazaqtyń ulttyq tól merekesi Naýryzǵa baılanysty qazaq jáne orys tilderinde arnaıy habar daıyndap qoıdyq, mereke kúnderi efırden tyńdaı alasyzdar. Buny da ózimizdiń erik-jigerimizben eki tilde Narýyz týraly ańyzdar, ulttyq oıyndar týraly ózge de ult ókilderi bilsin degen nıetpen daıyndadyq. Qazirgi tyńdarmandar qysqa ári uǵynyqty aqparattardy tyńdaýdy qalaıdy. Sondyqtan bizdiń basty ereksheligimiz shapshańdyq talabyna saı, tolyqqandy yqsham aqparat taratý.
– Dıktorlyq óte názik ónerdiń biri. Búgingi qazaq dıktorlaryna qoıylatyn talap qandaı?
– Men arnaıy bir dıktorlyqtyń oqýyn bitirgen joqpyn. Negizinde dıktorlyqqa óner akademııasynda daıyndaıtynyn bilemin. Onda teatr akterlerine arnalǵan sabaq júredi. Qazirgi tele-radıojýrnalıstıka salasynda «N» men «Ń» árpin aıyryp, dybystaı almaıtyn «dıktorlar» men jýrnalıster paıda boldy. Odan keıin jasandy daýystar kóbeıip ketti. Burynǵy radıo dıktorlarynyń deńgeıin álsiretip aldyq. Árıne, burynǵy dıktorlarǵa jýrnalıster arnaıy mátinder daıyndap, olar ádemilep oqyp beretin edi. Al qazirgi talap basqa. Men de Qazaq radıosynda qyzmet atqaryp, sondaǵy dıktorlyq mekteptiń tárjirıbesinen óttim. Sol jyldary radıony basqarǵan Nurlan Ónerbaevtyń uıymdastyrýymen Ánýar Baıjanbaev atyndaǵy úlken konkýrs ótti. Eki aı boıy bizdiń efırdegi jumysymyzdy qazylar alqasy qadaǵalady. Sol konkýrsta bas júldeni jeńip aldym.
Qazirgi dıktorlyq ónerdegi bir «áttegenaıy», jas dıktorlar mátindi tek qana oqyp beredi, al burynǵy talantty dıktorlar oqyǵan dúnıesin tyńdaýshyǵa jetkizetin edi. Qazirgi dıktorlardyń birazyn tyńdaǵyń kelmeıdi. Bul bolashaq radıojýrnalıster úshin eń úlken túıtkilge aınaldy. Jas mamandardy qalaı daıyndap jatqandyǵyn bilmedim. Tek qana, Saýyq apaı Jaqanova, Amanjol aǵalarymyz sabaq berip, shákirt tárbıeleı alady dep oılaımyn. Bul salada maıtalman bolǵan olardan basqa eshkim baıqalmaıdy... Taǵy bir aıta keter jaıt klassıkalyq radıo men kommerııalyq radıoda qyzmet isteýdiń ózindik aıyrmashylyqtary bar. Jas mamandarǵa osy jaǵyn da úıretip, tájirıbeden ótýge kóptep jiberse deımin.
Men jastaıymnan tele-radıodaǵy dıktorlardy tyńdap óstim. Olardyń sóılegeni, oqyǵandaryna qarap eliktep, boı túzedim. Meniń ustazym – Farıda Sháripova. Biraq ol kisini ómirde keziktirip, ózinen tikeleı dáris alǵan emespin. Tek sol kisiniń sóılegenin, radıodan, telearnadan, fılmderdegi dýblıajdarynan daýsyn tyńdap júrip, soǵan uqsaýǵa umtyldym. Tipten Farıda Sháripovanyń daýsyna parodııa jasaı alamyn. Ol kisi ómirden ótti, meniń ókinishim ol kisige baryp «men sizdiń shákirtińizbin» dep aıta almadym. Meniń jattyǵýym tańnan keshke deıin mátin oqý bolatyn. «Habar» arnasynda júrgende kóptegen fılmderge dýblıaj jasadym. Jýrnalıstıkadaǵy eńbek jolymdy sport gazetinen bastaǵanmyn. Telearnaǵa alǵash kelýime dosym, belgili telejýrnalıst Bıbigúl Jeksenbaıdyń yqpaly boldy. Onyń atalǵan arnaǵa jýrnalıst bolyp endi kirgen kezi edi. Bizdi telearnaǵa shaqyryp, rejısserdiń aldynda mátin oqyp kórýimizge múmkindik týdyrdy. Sodan rejısserlerge mátin oqyǵanym unasa kerek, sol kezden bastap telejýrnalıst bolyp qyzmet atqaryp, keıin radıoda dıktor bolyp jumys istep kelemin. Bir qyzyǵy, daýysymdy saqtaý úshin eshqandaı da kútim jasap kórmeppin. Keıbir dıktorlar arnaıy kútim jasap, baptap otyrady. Árıne, ol kásibı turǵydan durys. Biraq tabıǵı taza daýysty Allanyń ózi beredi.
– Radıojýrnalıstıkanyń aqparat taratýmen qatar aǵartýshylyq qyzmeti de erekshe mánge ıe. Máselen, kezinde aǵa býyn radıony tyńdaý arqyly sóıleý mádenıetin, dybystaý áýezderin úırendi. Biraq búgingi býyn batystyq stılde, ulttyq áýezge jat mánerde sóıleıtin ádet qalyptastyra bastaǵan sııaqty. Bunyń sebebi ne dep oılaısyz?
– Osynyń bári ulttyq radıolardy tyńdaýǵa qulyqsyzdyqtan týyndap otyr. «N» men «Ń» áripterin dybystaı almaıtyn jastar kóp. Bul kekeshtik nemese mylqaýlyqtan emes. Taza dybystap jattyǵa almaǵandyqtan. Mektepte muǵalimder úıretedi. Oqytady. Biraq ádemi áýez balada óse kele qalyptasady. Iaǵnı bul kádimgi daýys. Biraq bizdegi jastar tunyq daýysta, taza qazaqsha únmen, mánermen oqylǵan dúnıelerdi kóp tyńdamaǵandyqtan, sheteldik mánerge elikteıdi, tipti, ózderinshe bir jaǵymsyz máner taýyp sóıleýdi shyǵarǵan. Bul – ulttyq sóıleý mádenıetimizdegi áýezdilikke, ádemi ún mánerine tóngen qater. Buny kópshiligimiz baıqaı bermeımiz. Nazar salmaımyz. Sondyqtan árbir ata-ana ósip kele jatqan jetkinshektiń taza sóıleý mádenıetin qalyptastyrýyna kóńil aýdarýy tıis. Bunyń kórneki quraly, tikeleı tájirıbe mektebi, úlgisi – radıony kóp tyńdatý kerek. Tipten, altyn qordaǵy dúnıelerdi alyp, til baılyǵymyzdyń qunaryna, sóıleý mánerimizdiń sonaý bir saf altyndaı taza shaǵymen qaýyshtyrýǵa áreket jasalýy tıis dep bilemin. Sondaı-aq, qazirgi radıojýrnalısterdi qazaqsha bilse, jaza alsa boldy jumysqa qabyldaıdy. Burynǵy radıodaǵy daýsyna qarap qyzmetke tańdap alý qaǵıdasyn eshkim eskermeıtin sııaqty. Kóbisin tyńdap júrsizder, qazaqsha mátinderdi durys oqı almaı, tól áripterimizdi dybystaı almaı jatady. Sondyqtan sóıleý mádenıeti tek ádemi kórkem sózderdi qurastyrý emes, áýezdi, ádemi sóıleýdi de talap etedi. Aıtqan sózi uǵylmaıtyn, mińgirlep sóıleıtin adamdar qatary rasynda da kóbeıip ketti. Bara-bara saqaý, kekesh, áýezsiz ultqa aınalmasaq bolǵany. Búginde dástúrli ándi tyńdamaıtyn, nasıhatyna kóńil bólmeıtin boldyq. Bul da bizdiń ádemi áýezimizdiń mýzykalyq nusqasy. Al qarapaıym adamdar úshin ádemi, uǵynyqty sóıleı bilý qashanda qajet. Dıktor bolyp eshkim týmaıdy. Barlyq adamǵa dıktor bolý da mindet emes. Bizdiń ulttyq ereksheligimiz – tilimiz bolsa, sol tilimizdiń artyqshylyǵy ádemi áýezinde, mánerli sóıleýinde emes pe? Daýysymyz taza, únimiz jarqyn shyqsyn.
– Áńgimeńizge rahmet.

Sońǵy jańalyqtar