29 Qyrkúıek, 20:09 3872 0 Jańalyqtar Baqytbek Qadyr

Qulbek Ergóbek: Myrzataı aǵa, biz Túrikpiz be, álde Túrki me?

(Belgili túrkolog ǵalym Myrzataı Joldasbekovke ashyq hat)

Myrzataı aǵa!

Qulbek Ergóbek, jazýshy, ádebıet zertteýshisi, fılologııa ǵylymynyń doktory, professor.

2017 jyl TÚRKSOI yqpalymen «Túrkistan – túrik halyqtarynyń mádenı astanasy» atanyp otyr. Buǵan deıin Túrkıeniń Nevsheıir, Túrkimenstannyń Mary, Ázirbaıjannyń Shekı shahary osy mádenı akııany basynan ótkerdi. Endi, mine kezek Túrkistan qalasyna keldi.21naýyryz kúni jylǵa sozylar toı «Naýyryznama» atalyp bastaldy.

Túrkistan – úsh júz jyl qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan jádiger shahar. Qazaq jurtshylyǵy Túrikstanǵa asa zor qurmetpen qaraıdy. Arǵy babanyń, atalardyń kózi dep aıalaı qaraıdy. Qazaq qana ma? Joq, kúlli túrik dúnıesi. Túrik jurty Túrkistandy baba meken tanıdy. Qazirgi túrkıelikter HII ǵasyrda osy Túrkistan mańynan qoparyla kóship kete barǵan. Ol Túrkistan aıasyn keńeıtý amaly. Qazirgideı emes, buryn memleketti saqtaý, órkendetý joly – jańa jerlerdi ıemdený ıgerý amaly, sondaı-aq ımperııa retinde ózge elderdi jaýlap alý arqyly júzege asyp otyrǵan. Sondyqtan kóne túriktiń áldeneshe taıpasynyń baıyrǵy Túrkstannan búgingi Túrkıe Respýblıkasy ıemdenip otyrǵan jer jannatyna oıysa qonystanýy, onda TÚRKIE Respýblıkasyn quryp órkendep otyrýy – qandaı da bir túrik tekti azamat úshin úlken maqtanysh. Jasyratyn ne bar, kúlli túrik jurtynyń deni Rossııanyń bodany bolyp kelgen HH ǵasyrdyń 90-shy jyldaryna deıin TÚRKIE Respýblıkasy – jer betindegi túrik atyn shyǵarǵan jalǵyz memleket boldy. Túrkistan ýálaıatynan qoparyla kóshkende qalǵan jurt sol taıpalardyń atymen áli kúnge Sháýildir (Shamaldar), Shornaq (Shornaq – shorlar meken etken jer) kúıinde keıbiri sál ózgerispen saqtalyp, qut meken bolyp keledi.

HH ǵasyr basyndaǵy túrik halyqtary baspasózin aqtaryp qarasańyz, jappaı oıanǵanyn, qaı-qaısysy da jer-jerden japa tarmaǵaı táýelsizdikke umtylǵanyn kóresiz. Umtylǵanda olar

«Bulardyń túrik edi arǵy zaty,

Jıhandy titiretken saltanaty.

Bul kúnde azyp-tozyp kúlki bolǵan,

Bular da sol túriktiń juraǵaty! (Sultanmahmut) – dep «Túrik qaǵanaty» rýhyn oıata, tirilte umtyldy táýelsizdikke! Ár ulttyń Ǵ.Toqaı, S.Toraıǵyrov, M.Jumabaıuly, Á.Chýlpon sekildi ulttyń uıatyna aınalǵan ǵajaıyp aqyndary óz ultyn oıatqanda túrik atymen oıatty. Túrik aty HH ǵasyr basynda qatty jańǵyryqty. Tatar Gaıaz Ysqaqı «Edil-Oral» tatar-bashqurt avtonmııalyq táýelsiz memleketin jasaqtamaq boldy. A.Z.Válıdı Toǵan V.I.Lenın men I.V.Stalın esigin jıi-jıi ashyp júrip «Bashqurt avtonomııasyn» quryp ta jiberdi. Túpki maqsaty Túrkistan respýblıkasyna baryp tutasý bolyp tabylatyn G.Ysqaqı Ahmet Zákıge ólerdeı ókpeledi. Bul Rossııanyń bizdi bólshekteýi, sen soǵan kónip qaldyń. Endi biz álsireımiz dep ókpeledi. Ókpelegeni sonshalyq Túrkıege qonys aýdarǵan týys ulttyń eki emıgranty birin-biri ólgenshe keshpeı ketti. G.Ysqaqı A.Z.Válıdı Toǵandy suranǵanda qabyldamaı, araz bolyp ótti mynaý ómirden. A.Z.Válıdı «Bashqurt avtonomııasy» bolshevıkterdiń aldaýsyratýy ekenin bilgen soń, úkimetti tastap Túrkistan respýblıkasyna járdem berý úshin Tashkenniń tý syrtyna Aýǵan jaǵynan kelip basmashylarmen birigip kúresip baqty. Basmashylar kim edi? Qazaq, ózbek, tájikte basmashylar – ultshyldar. Ármıan ultynda ultshyldar – dashnıaktar. Basmashylarǵa dashnıaktar járdemge kelgen sát te bar tarıhta. Ovenas Týmanıan dashnıak quramynda bolǵan. Soǵan qaramastan árıamndar aqyndy – ulttyq klassıgine aınaldyryp, maqtanysh tutty. Biz ultshyldar (Alashorda) qatarynda bolǵan Shákárimdi atyp óltirip, máıitin qorlap qudyqqa tastadyq. Munyń ózi árbir ulttyń qalyptasý jolynda ult ishilik mádenıetine baılanysty másele.

Rýshyldyq júıeden asa almaǵan, uly Abaıǵa qamshy jumsaǵan qazaq, ol kezde tirilip kelse Abaıdy da aıamaq emes. HH ǵasyrdyń jıyrmanshy (B.Kenjebaıulynsha. Jıyrmasynshy emes) jyldary tegi jýan, baı dep Abaı murasynan bas tartýymyz osyny kórsetedi. Shákárimdi ólimge qııýda - Abaıǵa degen, aqyn tuqymyna degen kórealmaýshylyq taby jatady.

Bul kezde Túrkıe ne halde? Túrkıeni alpaýyt bes memleket ózara bólise jaýlap alý ústinde. Eger, Mustafa Kemal jetekshilik jasaıtyn «Jas túrikter» qozǵalysy bolmasa, jer betindegi jalǵyz túrik memleketi sol joly qurdymǵa ketkendeı edi. Eýropany birinen soń birin jaýlap alyp júrgen alyp ımperııany kúıretken, sharasyz kúıge túsirip álsiretken Ámir Temir ekeni ámbege aıan. Toqtamyshty shaýyp Altyn Ordany álsiretkeni jáne bar. Orta ǵasyrlyq tarıhı qatelikterdi bile tura (bálkim tarıhı qatelik ekenin bilgen soń da) Túrkıeniń basyna kún týǵan HH ǵasyr basynda ózderi táýelsizdik ala almaı júrip qazaq, tatar, bashqurt, ózbek baspasózi «Tart qolyńdy Túrkıeden!» – dep syrt aıbat shegedi. Túrkıedegi jaǵdaı «Aı, qap!», «Qazaq», «Aq jol» gazetiniń ózekti taqyrybyna aınalǵan. Aqyndary túrikshil. Pýblıısteri túrikshil. Túrik halyqtarynyń yntymaǵy – kúlli túrik aqyndary jyrynyń ortaq sarynyna aınalǵan. Ózbek aqyny Chýlpon (Ǵabdilmájıt Súleımenuly) «Eı, nurly juldyz, ǵajap juldyz, sóıle Sen, Atalarymyzdyń tarıhtaǵy hatasyn» dep jer betinen alaýyzdyqtan joıylyp ketken Hazar tragedııasyn eske ala jyrlady. Óleń ótkennen sabaq alý jaıynda.

Maǵjan Jumabaıuly «Túrkistan» atalatyn óleń jazyp kúlli túriktiń tarıhyn tereńnen qozǵap, túrik ult-ulystaryn yntymaq birlikke shaqyrdy. Maǵjan aqyn onymen de toqtamaı talan-tarajǵa túsip jatqan túrkıe túrkıelik túrik jurtyn «Alystaǵy baýyryma» atalatyn sumdyq muńdy óleń jazyp jigerlendiredi.

Budan Orta ǵasyrlyq bıleýshi handar men ámirshilerdiń qateliginen álsiregenine qaramastan túrik jurtynyń yntymaǵy HH ǵasyr basyna deıin jaqsy saqtalǵanyn kóremiz. Túrik ultshyldyǵynyń teorııalyq negizin jasaǵan Zıá Kókalyp 1905 jyly Túrkistan shaharyna kelip, túrik yntymaq, birligi jaıynda úlken jıyn ótkizedi. HH ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldary Túrkıeniń tý-talaqaıǵa túskeli jatqanyn jiti sezinip Túrkistandyq Sadyq Ótegenov elden altyn jamby, taı-tuıaqtardy molynan jınap Túrkıeniń Reseıdegi elshisi Turhan pashaǵa keledi. Jetekshisi túrikshil qazaq zııalysy Mustafa Shoqaı.

Joǵarydaǵy tarıhı jaılardy aıtyńqyrap otyrǵanymyz Túrkistan qazaq handyǵynyń ǵana uıytqysy bolǵan shahardan emes. Áýelden túrik ult-ulystarynyń yntymaǵy uıysqan kindik shahar ekenine kóz jetkizý. Olaı bolsa, táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhı Prezıdenti, «Túrik halyqtarynyń da jumqurbashkany» (N.K.Zeıbek) - N.Á.Nazarbaevtyń «Túrkistan túrik halyqtarynyń rýhanı astanasy retinde órkendeýi kerek» degen bataly sóz, kóregen baılamyna arǵy teginiń túrik ekenin biletin árbir azamattyń qyby qanar. Bul tarıhı Túrkistandy damytý, órkendetý Baǵdarlamasy dese jarasar.

Túrik halyqtary úshin Túrkistan mádenı astana (2017 j.) bolyp jarııalanýyna baılanysty jádiger qalada qyzý is bastalyp ta ketti.

Túrkistan qalasynyń 1500 jyldyǵy tusynda B.M.Saparbaevtaı qara joldan qarajat shyǵaratyn ákimniń sharapaty mol bolyp edi. Túrkistannyń mádenı astanaǵa aınalǵan jylynda oblysqa túriktanýshy professor Janseıit Túımebaevtyń ákim bolyp kelýin yrysqa balap otyrǵan jaıymyz bar. Elbasynyń Túrkistan týraly ulaǵaty oblystyń burynǵy ákimderiniń tili úshinde ǵana júrse, túriktanýshy ákimniń diliniń ishinde bolar dep shamalaımyz. Túrkistannyń peshenesi bıyl shyndap ashylar dep úmittenemiz!

Jaqynda TÚRKSOI jınalysy ótti. Oılasý sharalary. Shynaıy mádenıet janashyry D.Q.Qaseıinov «TÚRK» dep, oblys ákimi «TÚRKI-lep» áńgime sabaqtady. «Oý, aǵaıyndar biz osy TÚRK-piz be, álde TÚRKI-miz be?» degen saýal kókeıge kepteldi. Aýyzeki sóıleýdi bylaı qoıǵanda, emblemaǵa (Túrkshe AMBLEMA) oıyp ornalastyrýymyz kerek qoı, endi. Emblemamyz kúlli is-sharanyń mórine aınalyp, alys-jaqyn túrik juraǵatyna jar salyp, shaqyrýshy bolyp júretini taǵy belgili. Urymtal sát. Ǵalym ákimge suraq qoıyp, ǵylymı jaýap ala almadym. Keıindeý keń otyryp keńespek bolyp tarqastyq.

Túrkistannyń túrik halyqtarynyń mádenı astanasy bolyp jarııalanýyna oraı qaladaǵy Q.A.Iasaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti kúlli túrik halyqtary talapty perzentterin oqytatyn ortaq oqý ordasyna aınalǵaly áreket ústinde. Shańyraǵy bıiktep, irgesi keńeımek, ınshalla! Túriktik ýnıversıtet. Túriktanýshy emes (túrkologııany áste túsinbeıtin) rektorlarǵa talaı aıtyp, eki jaqty jeksurynǵa aınalyp, sútke tıgen kúshikteı bolyp júrgeli biraz bolǵan. Iá, endi iske sát!

Mine, mine Márııam qyz telefondaıdy. Ýnıversıtetiń Ǵalym-hatshysy.

– Aǵaı Joǵarydan pikir surap jatyr edi.

– Ne dep?

– Ýnıversıtettiń keleshekte qaıta qurylýyna baılanysty. Atyn qalaı

ataý týraly. Usynysty «Túrki halyqtaryna ortaq ýnıversıtet» dep jibersek bola ma?

– Nege olaı jiberesiń?! Keleshekte oqý ornynyń mańdaıshasyna logotıp

ilgende ubaq-shubaq qylasyń, ári atańnyń atyn mazaqqa aınaldyrýǵa sebep bolasyń.

– Onda usynysty qalaı jibergenim durys?

– Durysy «Túrik halyqtary ýnıversıteti»!

Márııam menimen kelisińkiremedi. Tipti rektordyń kelispeıtinin aıtyp

meni yqtyryp almaq (Yǵatyn kisi bolsa)...

– Rektor túriktanýshy emes. Ol ańǵarmaıtyn uǵym bir bul emes. «TÚRIK»

pen «TÚRKI» sóziniń ara-jigin ajyrata almaı júrgen kisiń bir bizdiń rektor emes. Men de bolmaı jatyrmyn.

– Sońǵy kezde «túrki halyqtary» dep jazyp júrmiz ǵoı...

– Kóp aıtsa kóndi, jurt aıtsa boldy...» (Abaı). Abaı tilimen ún qattym. Áńgime ózim alǵashqy kúninen qyzmet etip kele jatqan Q.A.Iasaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti týraly. Biz usynys aıtyp joǵaryǵa jazýmen álek. Joǵary jaq ýnıversıtetti qazaq-túrik qana etpeı, «Túrik halyqtary ýnıversıteti» (RÝDN sekildi) etpek. Jaqynda oqyp kórdim usynys orys tilinde daıyndalyp jatyr eken. Qujatty aldymen orys tilinde daıyndaý bizdiń jazylmas dertimiz endi. Masqara bolǵanda, bizdiń oqý ornynda qujat aldymen túrkıe tilinde daıyndalatyn edi. Bul joly orys tilinde...

Táýelsizdiktiń arqasynda esikten tórge ozý ornyna óz elinde, óz jurtynda tórden esikke syrǵyǵan qaıran qazaq tili! Saǵan ese qashan tıer? Týǵan til teńdigine jete almaı tańymyz aıyrylatyn boldy-aý. Orysshasynda «tıýrk» bolyp kete barady.Ishim qyz-qyz qaınady-aý...

Men oılanamyn. Bul kópten kókeıde júrgen, jazsam dep tolǵandyryp

júrgen másele edi, Myrzeke! Osy biz kimbiz? TÚRIK pe, álde TÚRKI me?

Osy suraýdy qazaqtyń azamattyq tarıhyn da, rýhanııat tarıhyn da

HÚIII ǵasyrdan túriktik kezeńderge deıin ilgeriletken kóripkel Beısembaı Kenjebaıulynyń súıikti, asa talantty shákirti, búgingi tańdaǵy Túrik rýna jazýlarynyń Atlasyn jasaǵan, jasasqan kórnekti túriktanýshy raıynda Sizge suraýly júzben qaıyrylyp otyrǵanym. Bizge ýnıversıtet qabyrǵasynda rý-tańba jazýyn úıretken de ózińiz edińiz! Osy jábirli maqalany jazbas buryn birsypyra eńbekterdi qaradym. Sonda ańǵarǵanym:

Birinshi maqam – «Devoný lýgatıt túrik» atalady. (Ony da «Devonýlýgatıt túrki» dep jazamyz ba, endi?), Bilimpaz Á.Nájip «Túrk» (Drevnetıýrkskıı slovar»), «Túrik qaǵanatynan búginge deıin» B.Kenjebaıuly. Birneshe basylym kórdi), «Túrik» (M.Joldasbekov. turaqty qoldanys.), «Túrik» (Q.Salǵarın. Turaqty qoldanys), «TÚRIK tarıhynyń jańǵyryǵy jáne adamzattyń asyl murasy – Shahnama» (I.Jemeneı), «Túrik tildes halyqtar kitaphanasy» (K.Musaev), «Túrik halyqtary tarıhynan tereń málimet beretin eńbek» (qaraqalpaq S.Bahadyrova), «Kók túrikter» (Vahavzade drama), («Kók túrkiler» dep ataǵan joq. Raıymbek Seıtmetov ony «Kók túrikter» qalpynda teatrlyq spektaklge aınaldyrdy.).

Ekinshi maqam – TÚRKSOI (D.Q.Qaseıinov), «Túrk» (A.Seıdimbek. turaqty qoldanys.) «Arǵy túrkter aqıqatynyń izimen» (J.Beısenbaıuly. «A., 2006 j.) «Ch.Aıtmatovdýn chygarmalarynyn túrk tılındegı kotormolorý» (Kazaýova N. qyrǵyzsha).

Úshinshi maqam –  «Túrkitanýǵa kirispe» (Á.Qaıdar, M.Orazov. A., 2004,) «Túbi bir túrkiler» (S. Bızaqov A., 2013), , «Túbi túrki órkenıet» (Á. Ahmetov. Arys 2009), «Túrki halyqtarynyń etnomádenıeti» (A.Toqtabaı A.,2006), «Túrkilik birlik bastaýy – ortaq mádenı» (D.Ysqaquly, Q. Nurymova), «Jahandaný: joıylý qaýpindegi túrki tilderi» (Imasheva Z.) «Halyqaralyq túrki Akademııasy» (D.Qydyráli),. Mine, kórdińiz be, atamyzdyń atyn jazýda birizdilik joq. Bul máselege Túrkıelik túrikter qalaı qaraıdy? Olar memleketiniń burynǵy kezeńin «Osmanly» ataıdy. Búgingi memleketin «TÚRKIE» ataıdy, ózderin «TÚRKIE-likpiz» deıdi. Solaı aıtady, solaı dep jazyp keledi. Taǵdyrly tarıhshy Akdes Nygmet Kýrattyń mańyzdy eńbegi «TÚRKIE va Rýssııa» – dep atalady. Túrkıe ǵalymdary jalpy túrik halyqtary jaıynda «TÚRK leksheleri sózlýgý», «TÚRK ádebıetteri (kópshe) antologııasy», «TÚRK dúnııasy ortaq ádebıeti», «TÚRK dúnıesi ádebıeti tarıhy», «TÚRK dúnıasy ortaq ádebıeti», «Genel TÚRK tarıhy» (1-10 t.) 2002 j.-dep ataıdy eńbekterin. Bizdi «TÚRK» atap, ortaq tarıhymyz, ortaq ádebıetimiz tarıhy týraly tom-tom kitap shyǵaryp keledi. Tek sońǵy kezde ǵana biz olardan «ushaq»-ty alyp, olar bizden «tikushaq»-ty alǵany sekildi bizden kórip (shamasy «e, bular TÚRIK sózinen qashyp otyr eken ǵoı dep oılaıtyn bolsa kerek») «TÚRKLER» raıynda qoldana bastady.

Sońǵy kezde jaryqqa shyqqan kitaptardan mysal keltireıik.

«TÚRKLER» (1-20 tomdyq tarıhy. Ankara 2002.) Álı Kavkazly «Iran TÚRKLERI» (2010). Oılap otyrsaq, túpatamyzdyń atyn burmalaı jazýymyz TÚRKIE-lik TÚRIK-terge de syrqat bolyp juǵa bastaǵan.

Arǵy bastaýy Tomsen, Radlovtardan bastaý alatynyna qaramastan TÝRKOLOGIIa ǵylymyn ornyqtyrǵan Reseı ǵalymdary. TÚRIK termınin orystardyń qalaı qoldanýy. «Pobedıtel týrok» (roman aty), «týrk», «tıýrk», «týrııa»... qarap otyrsańyz orys tiliniń ózinde bir «túrik» sóziniń jazylýy qıly-qıly. Á.Marǵulannyń ustazy, S.Muqanovqa da sabaq bergen V.V.Bartold «týrk», «tıýrk» formasynda qoldanady. SSSR Ǵylym Akademııasynyń qazaq bazasyn basqarǵan (1932 j.), Názir Tórequlovpen dos bolǵan, A.N.Samoılovıch Osmanly túrikterin de, Túrkistan (Orta Azııa sovettik ataý. Q.E.) túrikteri, olardyń ádebı murasy jaıynda jazǵanda de keıde «týrk» dep, keıde «tıýrk» (O nadpısı tıýrkskımı rýnamı na r.Begre v Tývınskoı Respýblıke»), endi birde «týrııa, týrekıı» («Týrekıı pamıatnık ız Ihe-Hýshotý v entralnoı Mongolıı») yńǵaıynda jazady. Bir qyzyǵy Samoılovıchtiń túriktaný maqalalaryn túrik tiline aýdarǵanda «túrk» formasynda túbirge jaqyndatyp alady.

Túriktanýda tóńkeris jasaǵan L.N.Gýmılev óziniń «Baıyrǵy túrikter» (M.,1967.) atalatyn bastaý kitabyn: «Posvıaaıý etý knıgý nashım bratıam – tıýrkskım narodam... – Kitabymdy túrik baýyrlarǵa arnaımyn!», – dep baýyrlyqpen jazǵan. Anasy Anna Ahmatova Qyrym hany Ahmettiń juraǵaty bolǵan soń shyǵar, ásili!

«Rýsskoıazychnyı» dep jazamyz. Ony «ORYS TILDI» dep aýdaramyz ádette. Kórdińiz be, «ORYS» násildiń túbiri saqtalyp tur. Sol sekildi «Tıýrkoıazychnyı» dep jazǵanda da «TÚRK» túbiri saqtalady. Osynyń qazaqshasyn «TÚRKITILDES» dep aýdaramyz. «Ádebıet tarıhyn zertteýshilerdiń piri» (M.Joldasbekov) Beısembaı Kenjebaıulynsha «TÚRIK TEKTI», «TÚRIK TILDI», «TÚRIK TILDES» dep jazsaq, jaǵymyz qarysyp qala ma, álde taǵymyzdan túsip qalamyz ba? «TÚRIK» túbirine nege qııanat jasaımyz?

A.N.Samoılovıchqa súzilýmen qatar ózimizdiń Qudaıbergen Jubanovqa da qaıyryldym: «Dıýanı hıkmáttiń» tili – qazirgi kezdegi TÚRIK násildik qaı ulttyń tiline jaqyn, onyń tilindegi gramatıkalyq, leksıkalyq belgilerine qaraı Ahmettiń ulttyq tegin anyqtaýǵa bolmaı ma? - degen suraq týýy da múmkin. Biraq bul suraqqa «qolǵa taıaq ustatqandaı ǵyp» úzildi-kesildi jaýap bere qoıý ońaı emes. Óıtkeni ol kezdegi Túrkistandy jaılaǵan halyqtardyń attary qazirgi qazaq, ózbek, qaraqalpaq, TÚRIKPEN degen sııaqty jeke-jeke ulttardyń ataýlary emes edi.

Qazirgi kezde osylaısha túrli atpen atalyp otyrǵan ulttardyń barlyǵy «TÚRIK» halqy degen bir-aq ataqpen atalýshy edi. Qazirgi sııaqty «ózbek», «TÚRIKPEN», «qyrǵyz» tili degen jeke ult tilderi áli paıda bolǵan joq edi.» (Q.Jubanov «Qazaq tili jónindegi zertteýler» 2010, 321 b.) - deıdi ol bilimpazyńyz. Munda da babamyz «TÚRIK» qalpynda. Ol az bolsa «TÚRIKPEN» de óziniń túbir bastaýymen mańǵazdanyp tur!

Qadirli, Myrzeke ustaz!

Umytpasam, 2008 jyly Siz uıytqy bolyp «Batys TÚRIK qaǵanaty» atalatyn halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferenııa ótti. Shet elderden túriktanýshylar kelip baıandama jasady. Iske sát! – dep alaqanymyzdy ystyq. Bas gazetimiz «Egemen...» halyqaralyq konferenııadan esep habaryn bergende «TÚRKITANÝDAǴY tyń derekter» («E.Q.№385-390 (25359) 13.HII.2008 j.) -dep buzyp jazdy. «Aı, qap!» dep ókinishten sanymyzdy soqtyq. Maqalanyń ishinde «TÚRIK» syrtynda – bas taqyrybynda «TÚRKI». Birizdilik joq. Ondaı jaǵdaı myna paqyryńyzdyń da basynan ótti-aý.

«TÚRIKSTAN JINAǴY» atap, 2010-2017 aralyǵynda 7 kitaptan turatyn kúlli túrik dúnıesin qamtýǵa tyrysatyn jınaq shyǵardym. (Túrkistan genaral gýbernatory «Týrkestanskıı sbornık» atap júzdegen tom jınaq shyǵarǵanda táýelsiz qazaq eliniń bir perzenti retinde men nege yǵarmaıyn?) 5-6 mamyr (2016) kúnderi TÚRIKSTANDA halyqaralyq konferenııa ótkizip, dúnıe júziniń birsypyra elinen TÚRIK ult-ulystarynan aıtýly ǵalymdar kelip túriktaný kitabyn taldasty, azýyn aıǵa bilep Ashına árýaǵyn shaqyryp pikir aıtysty. Ár tomdyqqa túrik ult-ulystarynyń bir myqty qaıratkeri, tanymal ǵalymy alǵysóz jazyp, tilek tileıtini taǵy bar.

«Egemen Qazaqstan» men «Ana tili» kóńili tússe sol alǵysózderdi aýdaryp jarııalaıdy... Saýytbek dos Abdrahmanov basqarǵan kezde salaýatty shyǵatyn «Egemen Qazaqstan» N.K.Zeıbektiń alǵysózin aýdaryp jarııalap edi. Árıne, rahmet! Sol aýdarmada túpnusqadaǵy «TÚRIK» sózin áriptesterim birese «túrik», birese «túrk», keleside «túrki» dep ózgertip áýrege tústi. («E.Q». №124-125 (25971) 7 sáýir 2010 j.). Bálkim kózińizge túsken shyǵar. Tasqa basylǵan jazýdy redakııalaǵan. Kisi aıaıdy eken... «Túrikstan jınaǵy» atyn da, 2016 jylǵy 5-6 mamyrda ótken «Qulbek Ergóbek jáne qazirgi túriktaný» atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferenııa at-ataýyn da «Ana tili» gazeti «TÚRIK» atap oryndy berip keledi. Rahmetten basqa ne aıtamyz!?

Keńes ókimetiniń kezinde aǵymdaǵy baspasózdiń til normalaryn saqtamaýshylyqtan týǵan «tilbuzarızm» tóbesi kórinip qalsa sol kezdiń kóne kózderi «Qazaqtyń tili me, Qaz TAG-tyń tili me?» – dep ay aıtýshy edi. Qaz TAG – aýdarma materıalmen jumys isteıtin baspasóz. «Tilbuzarızm» kóbine aýdarma arqyly keletini bolady. Aǵymdaǵy baspasóz tilshubarlaýǵa daıyn turady. Ásirese, búgingi til zańdylyǵyn bilmeıtin (oqytyp shyǵaratyn ózimiz. Q.E.) tilshi jýrnalıster erkinde ketsek, qazaq tiliniń qunarynan aıyrylyp qalamyz ba dep qorqamyn. Óıtkeni, tilshiler durys konferenııanyń, taıǵa tańba basylǵandaı kitap tóbesinde turǵan ataýdyń óziniń berekesin qashyryp boldy.

Teledıdardan búginde olar «TÚRKI» dep saırap qoıa beredi. Qyzmettes bolǵan soń estımiz, bilemiz Túrkistanda qyzmet etip júrgen TÚRKIELIK-ter bizge kúle qaraıdy. «Qazaqtyń TÚRK-ke qatysy joq pa sonda?» dep suraǵan túrkıelikti de kezdestirdim. Tilimdi tistep aldym. Endi ne isteıin?

«TÚRIK» sóziniń ózi kóptik maǵyna bildiredi. Oǵan TÚRIKTER-dep jalǵadyń ne, kóptik jalǵaýyn, TÚRIK HALYQTARY dep jalǵadyń ne? Aıyrmashylyǵy shamaly ǵana. Tipti bolmaǵan jaǵdaıda TÚRIK dep túrkıelikterdi, TÚRIK HALYQTARY dep kúlli túrik dúnıesin ataıyq, solaı jazaıyq tá. Qalaı bolǵanda da atamyzdyń atyn durys jazaıyq tá! Atamyzdyń TÚRIK atyn burmalap TÚRKI dep jazǵanda ne utamyz? Oljas Súleımenovti slavıan dostary alfavıtinde «O» bola tura aýyzeki til yrǵaǵymen «ALJAS» ataıdy. Aıtylýy boıynsha jazsaq masqara emes pe?

Joıylatyn tilder toby aıtylyp qalyp júr. Saqtalatyn tilder qatarynda túrik tilderi kózge shalynbaıdy. Bul da sary ýaıym sanalyǵa.

Y.Gasparalyniki durys pa edi «TILDE, DINDE, ISTE birlik» degen. Ony

búgingi ýaqyt kótere me?! N.Á.Nazarbaev túrik memleketteri sammıtinde túrik halyqtary ózara ıntegraııasy jaıynda jıi aıtady. «Túrkistan ýnıversıteti», «Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti», «Túrik Akademııasy» jasyratyn ne bar, Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń ıdeıasy! Endi qurylatyn «Túrik halyqtary ýnıversıteti» túrik halyqtary ózara ıntegraııasynyń tamasha kórinisi bolyp shyǵaryna kúmán joq! Quryla qalsa, árıne!

Endi, mine TÚRKISTAN mádenı astana! Kúlli túrik dúnıesine! Qýanasyń. Kenet qazaq halqyna úsh ǵasyr beıbit kezeńde Ana bolǵan, jaýgershilik kezeńde pana bolǵan – aıaýly jádiger shahar (astana) atyna kóziń túsedi. Kóńiliń qaımyjyqtanady. Nege TÚRIKSTAN emes, nege ǵana TÚRKISTAN? Tilshi ǵalymdar (túriktanýshylar) «stan» (astana) parsy jalǵaýyna baılanysty ózgergen deıdi. Menińshe bul durys emes. V.V.Bartold, S.L.Volın, S.G.Klıashtornyı eńbekterine qarasańyz bul qala baǵzyda Shaýǵar atanǵan. Orta ǵasyrda (HÚI ǵ. deıin) Iasy (Iasy emes.Q.E.) atalady. Keıin kele TÚRKSTAN (Túrkistan emes) atalady. «STAN»-nyń parsy jalǵaýy ekeni ras. Biraq, arab tańbada «i» jazylmaıdy. Tipti aýyzeki aıtylýda da «i» kiristirilmeıdi. Asyly, «TÚRKSTAN»-nyń «TÚRKISTAN»-ǵa aınalýy bizdiń Reseıge bodan bolýymyzdan bastalady. Slavıan tektiler aldymen aýyzeki tilde «TÝRKESTAN» dep sóıledi de, solaı jazyp ketti. Sol sekildi TÚRIKTANÝ-dy «TÝRKOLOGIIa» atady. Kele-kele ol uǵym «TIýRKOLOGIIa»-ǵa aınalyp ketti. Búgin ǵylym ataýyn «TÚRKOLOGIIa», «TÝRKOLOGIIa», «TIýRKOLOGIIa», «TÚRIKTANÝ», «TÚRKITANYM...» degendeı qıly-qıly jazyp kelemiz. Munyń ózi aınalyp kelip túpatamyzdyń atyn «TÚRKI»-dep burmalap jazýǵa ákelip otyr. Ondaı ult, ondaı ımperııa tarıhta joq. Bolǵan emes. Baıyrǵy baba qaǵanat «TÚRIK QAǴANATY» atalady. Baıyrǵy TÚRIK rýna (rýlyq tańba jazýymyzda) jazýynda «Kúndiz kúlmedim, Túnde uıymadym, Máńgi TÚRIK bolmaǵym úshin!»-dep tasqa oıyp jazylǵan. Osydan oı týady: «TÚRK»-ti «TÚRKI»-ge aınaldyryp túpatamyzdyń (tipti arhetıp deıik) atynyń óńin aınaldyryp jańa sózjasam jańalyǵyn ashpaı-aq, jasandy «TÚRKI» sózin bastapqy «TÚRIK», áıtpese, «TÚRK» túbirine aparyp, «TÚRKISTAN»-dy «TÚRIKSTAN», «áıtpese, «TÚRKSTAN»-ǵa qaıta jóndep, «TIýRKOLOGIIa»-dep tilimizdi shaınamaı «TÚRIKTANÝ»-ǵa baıyrqalandyryp, babalar árýaǵy rızashylyǵymen kóktep, kógersek qaıtedi?!

Jylda bir túrik ult-ulysy arasynda bolyp, eli, jerin aralap qaıtatynym bar. Túriktik altyn tamyrǵa den qoıý sharalary. Sonda bir baıqaǵanym tatarlardyń bir bóligi áldeqeshen shoqynǵan. Tarıhtyń ózi olardy solaı ataıdy. Orystyń tamasha aqyny M.Lvov ta shoqynǵan tatar bolatyn. Túriktanýshy Tenıshev te tatar násilinen. «Túrik famılııalas orystar» kitabyn aqtaryp qarasańyz orys ádebıeti, mádenıetin, tipti ǵylymyn jasaýshylar orystyń ózi emes. Deni túrikter. Lıtva knıaziniń tuqymy (A.S.Pýshkınniń ustazy) Chadaev Shaǵataı juraǵaty. Tatardyń shoqynǵan bóligin búgingi Reseı ımperııasy halyq sanaǵyn júrgizgende tatar tizimine qarsy bolyp baqty. Tatar zııalylary bul saıasatqa qarsy qozǵaldy. Á, aıtqandaı álgi shoqynǵan tatarlardyń aty-jóni bári oryssha... Altaı, Tva, Hakas, shor túrikteri shoqynǵan. Ózi az tuqym bola tura ár túrli din sabaǵyn ustaıtynyn qaıtersiń. Aty-jónderiniń bári oryssha. Ataqty rýnıster, arheologtar - ákeli balaly Qyzylasovtar hakastar. Aty-jónderi oryssha. Áriptes, qanjyǵalas dos kórnekti ǵalym Vıktor Iakovlevıch Býtanaev ta osy izben tartyp keledi. Hakassha aty «Ástáı...» Túrikter juraǵatynda kórinis berip otyrǵan bul qubylys túrik famılııalas orystarǵa qarama-qarsy sıpatta - orys famılııalas túrikter. Osydan shyǵaryp oı túısek, til – jandy qubylys! Birsypyra túrik ult-ulystarynyń orystanyp bara jatqanyn kórip otyrmyz. Deni shoqynǵan. Joǵaryda tanyǵanymyzdaı «TÚRIKSTAN» uǵymy da «TÚRKISTAN»-ǵa aınalyp, bodandyq buǵaýynda ketip «shoqynǵan»... «Túrkıdi» shyǵaryp júrgen orys ǵalymdary. Al, onyń astaryna mán berip jatpaı «túrkıdi» «túrikter» etip tulǵasyn saqtap aýdarý ornyna, eliktegish, eltigish qazaq «túrki» dep ilip ala jónelse bul bizdiń erensiz enjarlyǵymyz bolyp shyǵady. Oılanaıyq tá, aǵaıyn! Biz qarashańyraqta otyrǵan halyqpyz! Qarashańyraq tildik, salttyq dástúrge berik bolýy kerek! Sonyń ishinde óziniń baıyrǵy tegine, atateginiń ataýyna adal bola almasa kim bolǵany?

Halyqaralyq «TÚRKSOI» uıymy muryndyq bolyp bıyl jádiger shahar, úsh ǵasyr qazaq halqynyń astanasy bolǵan TÚRIKSTAN Túrik halyqtarynyń mádenı astanasyna aınalyp otyr. Inshalla, bul «Túrkistan – túrik halyqatarynyń rýhanı astanasyna aınalýynyń» (N.Á.Nazarbaev) basy shyǵar. Keleshegi TÚRKISTAN – TÚRIKSTANǴA aınalar!

Qazaq túriktanýy basynda turǵan Myrzeke!

Túpatamyzdyń «TÚRIK» ataýymen atalatyn atyn «Túrkige» aınaldyryp basqynshy eldiń yrqymen kete beremiz be? (Ondaı jaǵdaıda túrik atasynyń atyn durys jaza almaǵan teksizdiń ózi bolamyz da shyǵamyz dá. Álemde «túrki» degen etnos joq qoı.) Álde, uǵymnyń áýelgi altyn qaınaryna qaıta oralyp TÚRIKTIK qalpymyzǵa túsemiz be? Sizdiń respýblıka joǵary mektebine de ábden qatysyńyz bar tulǵasyz! Tuńǵysh halyqaralyq ýnıversıtettiń ashylýy kezinde Qazaqstan tarapynan qol qoıǵan da – Sizsiz! (Túrkıe jaǵynan Mehmet Chetın) TÚRIKSTANDAǴY Q.A.Iasaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti Elbasy ashqan tuńǵysh halyqaralyq oqý orny edi. Onyń jańasha ataýyn qalaı ataǵanymyz jón? «TÚRIK HALYQTARY ÝNIVERSITETI» me, álde «TÚRKI HALYQTARY ÝNIVERSITETI» me?

«Qaǵanat murageri – qazaqtar» (Bartold), «Túrik tiliniń zańdy murageri

– qazaq tili» (V.Radlov), «HH ǵasyr basyndaǵy qazaq jaýyngeriniń baıyrǵy túrik jaýyngeriniń kıiminen eshbir aıyrmasy joq» (L.N.Gýmılev)-degen túriktanýshylardyń tilektes úni keledi qulaǵyma.

Tildiń úshinde bolma, Dildiń ishinde bol, jalpaq jatqan máńgilik TÚRIK ELI! Máńgilik túrik eliniń rýhanı astanasyna aınalyp ós, órkende TÚRIKSTANYM!

Sizge degen qurmetpen, Túrkistannyń Túrikstanǵa aınalýyn kúndiz-túni armandaıtyn Qulbek ERGÓBEK.

 

 

Sońǵy jańalyqtar