24 Qyrkúıek, 14:38 538 0 Atajurt Dilda ÝÁLIBEK

«Shalaqazaq» degen sóz janymyzdy jaralaıdy

Jánibek handyq quryp, Asan qaıǵy babamyz Jelmaıamen jele jortqan, Dospambet  «tolǵamaly ala balta qolǵa alyp, top bas­taǵan» kıeli topyraq – «býyrshynnyń buta shaınar azýy, bıdaıyq­tyń kól jaıqaǵan jalǵyzy» – Qaztýǵannyń «Alań da alań, alań jurty», Bókeı sultan han atanǵan, Qurmanǵazynyń tókpe kúıine te­birengen ólkede qanshama qandastarymyz ózge ult retinde kún ke­ship jatyr. Sany da birshama. Qazaqstanmen irgeles jatqan Qu­mózek, Volodar, Krasnyı Iar, Harabaıly, Ikrıan aýdandarynda bi­ryńǵaı qazaqtar turatyn aýyldar da bar kórinedi.

Jalpy Reseıdegi qandastardyń máselesi, jaı-kúıi kóp aıtyla ber­meıdi. Sol sebepti de Astrahan ólkesinde týyp-ósken, qazirgi kez­de «Astrahan oblysynyń qazaqtary» atty óńirlik qoǵamdyq uıym­dy basqaryp otyrǵan Danııar Imashevpen suhbattasýdy jón kór­dik.

– Qazirgi kezde Astrahan ob­ly­synda qansha qazaq turady? Bizge Reseıdegi qandastardyń jaǵ­daıy men turmys-tirshiligi jaı­ly biraz nárse beımálim, olar­dyń jaı-kúıi jaıly áńgi­me­lep berseńiz.

– Sońǵy ótkizilgen sanaq máli­met­teri boıynsha Astrahan oblysynda 150 myńnan astam qazaq tu­ra­dy. Bul – resmı derekter, biraq biz bul málimetpen kelise qoımaımyz, sebebi munda turatyn árbir úshinshi nemese tórtinshi adam – qazaq. Oblysta jalpy 1 mıllıonnan astam ha­lyq bar desek, sonyń tórtten bir bó­ligimiz, ıaǵnı aımaqtaǵy qazaq­tar­dyń sany 250 myńnan asyp jyǵy­la­dy. Reseıdegi qazaqtar eń tyǵyz qonystanǵan ólke – osy Astrahan oblysy.

Bul jaqta tirshilik birqalypty, ty­nysh. Árkim óz sharýasymen aı­na­ly­sady. Basqa qalalardan esh aıyr­­mashylyǵy joq. Qazaqtar da bas­qalar sııaqty qarapaıym jumys­tar­dan bastap joǵary memlekettik laýa­zymǵa deıingi ártúrli qyzmette, ár­túrli salada júr. Aralarynda she­neýnikter, oblystyq deńgeıdegi depý­tattar da bar.

Jalpy alǵanda, ózimizdi jaqsy se­zinemiz, jaıly ómir súrip jatyrmyz. Astrahan – kópultty ólke, al biz sol kolorıttiń ajyramas ból­she­gimiz. Jergilikti qazaqtardyń qalyp­tas­qan ózindik mentalıteti de bar.

– Aımaqtaǵy qazaq tiliniń ahýa­ly qandaı? Reseıdegi qazaq­tar til men mádenıetten birte-bir­te qol úzip bara jatqan sııaq­ty...

– Qazaq tiliniń jaǵdaıy jyl ót­ken saıyn nasharlap, deńgeıi túsip, túp­siz tereń shyńyraýǵa quldyrap bara jatqandaı kórinedi. Ókinishke qaraı, eshqandaı alǵa jyljý, damý joq, keri ketip, umytylyp barady.

Bizdiń aldymyzdaǵy býyn – áke-she­shelerimiz qazaq tilinde sóıleı alady, áli umyta qoıǵan joq. Biraq til kúndelikti qoldanysta bolma­ǵan­nan keıin olardyń sanalarynda da kómeski tartqan. Úıde de eshkim ana ti­linde sóılemeıdi. Toqsanynshy jyl­dardan keıin dúnıege kelgen jas­tardyń basym kópshiligi múldem qa­zaq tilin bilmeıdi, qajetsinbeıdi de. Qalany bylaı qoıǵanda, aýyldar men eldi mekenderdiń ózinde qazaq tili aktýaldy emes. Oblys boıynsha quramyna 3-4 aýyl kiretin birdi-ekili aýdandar ǵana qazaq tilinde sóılep, saqtap qalýǵa tyrysyp otyr.

Men týyp-ósken Enotaevka aýylynda qazaqtar az boldy, ájelerimiz ben analarymyz ǵana bir-eki aýyz qa­zaqsha qosyp sóıleıtin. She­shen­der­diń jáne basqa da ózge ult ókil­deri­niń óz ana tilderinde sóılegen­derin kórip qyzyǵatynmyn. Sodan «men nege ana tilimdi bilmeımin?» dep óz-ózime suraq qoıdym. Sóıtip qazaq ti­lin úırendim.

Qazirgi kezde ana tilimizdiń deń­geıin kóterý maqsatymen kóptegen sha­ralar ótkizemiz. Jalpy, «Astrahan oblysynyń qazaqtary» aımaq­tyq birlestigin qurýdyń basty sebep­te­riniń biri – osy til máselesi edi. Odan bólek ózim de áleýmettik jeli­ler­de qazaq tilin oqytatyn toptar ashyp, jergilikti qazaqtarǵa bar bilgenimdi úıretýge barynsha tyrysyp júrmin. Sebebi mektepterde qa­zaq  tili páni fakýltatıv, ıaǵnı qo­sym­sha sabaq retinde ǵana ótedi. Qa­zaq mektepteri joq.

Mádenıet týraly aıtar bolsaq, ulttyq sált-dástúrimiz ben mádenı qun­dylyqtarymyzdy saqtap qalýdy pa­ryzymyz dep bilemiz, toılar men ult­tyq meıramdardy toılaımyz. Biz­de naýryz meıramyna qaraǵanda kó­risý meıramy keń taralǵan. Baýyr­saq, qýyrdaq, et – barlyǵy das­tar­qa­ny­myzdan tabylady. Bala kezimde ár tań saıyn baýyrsaq ıisinen oıanatynmyn. Odan bólek bizde áleýmettik má­selelerdi talqylaıtyn, muqtaj ot­basylardyń tizimin jasap, qoǵam­da­ǵy problemalardy retteıtin aqsa­qal­dar alqasy da bar.

– «Astrahan oblysynyń qa­zaq­tary» aımaqtyq birlestiginiń je­tekshisi ekensiz, uıymnyń ju­mysy qalaı júrip jatyr?

– «Astrahan oblysynyń qazaq­tary» aımaqtyq birlestigi Astrahan ól­kesindegi qazaqtardyń salt-dástúri men tilin umytpaýy úshin, túp-ta­my­rynan ajyramaýyna septigin tı­gizý úshin qurylyp, sol múddede jumys is­tep keledi. Biz qazirgi kezde til úı­retý, qazaq tilin nasıhattaýdy basty na­zarǵa alyp otyrmyz.

Osy maqsatta eki birdeı joba jú­rip jatyr. Birinshisi – «Qazaqsha sóı­le» dep atalady, aptasyna eki ret óte­di, qazaq tilin úırenip, odan ári da­mytqysy keletin kez-kelgen adam­ǵa esigimiz ashyq. Qatysýshylar qazaq tiliniń grammatıkasy, sóılem qurý tártibinen bastap, bata-tilekke deıin jattap, meńgerip shyǵady.

Ekinshi – «Áńgime» sóılesý klýby. Klýb jumysy erkin formatta ótedi. Ystyq shaı iship, qazaqsha sóılesip, qazaq ádebıetin oqımyz. Salt-dástúr men ádet-ǵuryp tóńireginde áńgime ór­bitemiz. Sol arqyly «sen ana tiliń­di bilmeısiń, shalaqazaqsyń» deıtin sýyq sózderdiń jolyn keskimiz kele­di. Til máselesine qatysty bizge tańyl­ǵan taptaýryndar men qatyp qal­ǵan qaǵıdalardy buzsaq deımiz. Bizge bázbireýler «shalaqazaq» dese, janymyz jaralanady, júregimiz aýyrady, namystanamyz. Bizge ol tıtteı de maqtanysh emes, beı jaı da qaramaımyz. Mańǵystaý óńirine, Atyraý jaqqa qonaqqa barsaq osyndaı sózderdi jıi estımiz.

Odan bólek jergilikti jerdiń aq­saqaly, jasy úlken qarııalary da osy qatarly syn-eskertpelerin aıtyp jatady. Qazaqsha-oryssha ara­las­tyryp sóılesek, «Tildi olaı shu­bar­lap, qadirin ketirmeı ne qazaqsha sóı­le, ne oryssha sóıle», – dep re­nish­terin bildiredi. Mundaı eskertpeler oryndy, biraq qazaqsha áreń sóı­­­leıtin adamnyń osydan keıin, árı­ne beti qaıtyp qalady. Sondyq­tan ázirge túbegeıli tildi meńgergenshe orysshamen aralastyryp sóıle­gen­niń ózi úlken serpilis bolar edi.

Bul jobalardan bólek tarıhy­myz­ǵa, ata-babalarymyzdyń turmys-tir­shiligi, salt-dástúrimizge qatysty túr­li dóńgelek ústelder, semınarlar uıym­­dastyramyz. Abaı Qunan­baı­uly, Shoqan Ýálıhanov, Isataı Taı­man­uly, Mahambet Ótemisuly sııaq­ty uly tulǵalarymyz, handarymyz ben bılerimizdiń ómir joly, ónegeli ómiri týraly áńgimeleımiz. Bókeı or­dasy týraly kóp aıtamyz, tarıhymyzdy túgendegimiz keledi.

Rýhanı, ádebı-mádenı sharalardan bólek, sportta da belsendimiz. «Ama­nat» atty shaǵyn fýtbol klýbymyz bar. Túrli týrnırler men saıys­tardan qalmaımyz. Klýbymyz sportsúıer qaýymǵa jaqsy tanys.

Odan bólek «Ne? Qaıda? Qashan?» dep atalatyn ıntellektýaldy klýbymyz bar. Kóbinese oıyn túrindegi saıystar uıymdastyramyz. Túrli lo­gıkalyq, matematıkalyq basqa­tyrǵyshtar, qazaqtyń salt-dás­túri­ne, tarıhyna, qalalaryna qatysty suraqtar qoıylady.

Alda áli de biraz dúnıelerdi jasaımyz degen josparymyz bar. Qazaq basylymyn shyǵarsaq dep nıettenip otyrmyz.

– Otandastarymyzdyń Qazaq­stan týraly oıy, lebizi qandaı?

– Tarıhı Otanymyzdaǵy qan­das­tarymyzben aralasyp turamyz, baı­lanysty úzbeýge tyrysamyz. Eki jaq­tyń aralas-quralas bolyp, birinen-biri alystamaǵany qýantady. Biraq qalaı desek te, eki jaqtyń men­talıteti árqıly, bizdiń tanym-tú­sinik basqa, eldegi qazaqtardyń kóz­­­qarasy bólek degen sııaqty...

Qazaqstanda turatyn baýyr­lary­myzdyń kóbi ózderiniń baqytty ekenin bilmeıdi, baǵalamaıdy. Al Reseıdegi qazaqtar muny jaqsy túsinedi.

Meniń rýym – berish, Kishi júzbin. Re­seıde, men turatyn óńirde rýlastarym kóp. Keıbireýler bizdi qazaq dıasporasy retinde qabyldaıdy, biraq biz onymen kelispeımiz, bul – úlken qatelik. Sebebi biz ómir súrip jat­qan aımaq bizge ata-babamyzdan qal­ǵan, biz sol jerdiń baıyrǵy tur­ǵyndarymyz.

Bizden alysta bolsa, da tarıhı Ota­nymyzdyń bar ekenin bilýdiń ózi –úlken baqyt. Qazaqstannyń ty­nysh­tyǵy men birligine árdaıym tilek­tespiz.

– Qazaqstandaǵy qazaqtardan bólek, Reseıdiń ár aımaǵynda ómir súrip jatqan qandastardyń arasynda baılanys bar ma?

– Iá, baılanys bar, mysaly men Reseıdiń qazaqtar turatyn barlyq aımaǵymen baılanystamyn. Qazaq birlestikteriniń, uıymdarynyń jetekshilerimen aralasyp turamyz. Sebebi Reseıdegi qazaqtar bir-birin bar­lyq jaǵynan jaqsy túsinedi, bizge kezdesken qıyndyqtardy olar ba­synan ótkergen, nemese biz eńser­gen synaqtarǵa olar tap bolýy múm­kin.

– Qazaqstanǵa kóship kelý oıyńyz­da bar ma?

– Jeke meniń baǵamdaýym boıyn­sha, bul jaqtaǵy qazaqtardyń kóbi elge oralý týraly kóp oılaı bermeıdi. Al meniń Qazaqstanǵa árdaıym bir búıregim buryp turady. Bul týraly kóp oılaımyn. Alaıda meni kim qarsy alatyny jáne kimge ke­rek ekenim beımálim. Qalaı degenmen, bir elden bir elge kóshý ońaı emes, jańa ómir bastaýyń kerek. Ekin­shiden, Reseıde bilim berip, salt-dástúrdi nasıhattap, qazaqylyqtyń tuǵyryn qulatpaý jolynda jumys istep júrmin, ıaǵnı osy jaqqa paıdam kóbirek tıedi. Biraq erteń ne bolatynyn eshkim bilmeıdi, sol sebepti de birden joqqa shyǵaryp, kesip aıta almaımyn.

Suhbattasqan

Dilda ÝÁLIBEK

Sońǵy jańalyqtar