17 Qyrkúıek, 15:06 1971 0 Qoǵam Ahmet ÓMIRZAQ

Naǵyz qa­zaqty dál osyndaı keıipte kórgimiz kele­di...

Myqty memleket qoǵamdyq birligi kúshti, demokratııa prınıpterine negizdelgen memleketshildik ıdeologııasy myǵym memleket ekeni belgili. Endeshe búgingi qazaq eliniń damýy úshin azamattarymyzdyń boıynan qandaı qasıetter tabylý kerek?

Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «jańa jaǵdaıdaǵy qazaqstan: is-qı­myl kezeńi» atty Joldaýynda bul má­selege arnaıy toqtalyp bylaı degen bo­latyn:

«Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly: «Bi­lim­di bolýǵa oqý kerek. Baı bolýǵa kásip ke­rek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy ke­rek­terdiń jolynda jumys isteý kerek» deı­di.

Bul kózqaras búgingi kúni óte mańyzdy.

Birinshiden, HHI ǵasyrdyń urpaǵy te­reń bilimdi bolǵany jón.

Ekinshiden, jas býyndy erinbeı eńbek etý­ge beıimdeý qajet.

Úshinshiden, kez kelgen isti kásibı daǵdy ar­qyly júzege asyrǵan durys.

Tórtinshiden, temirdeı tártip jáne jo­ǵary jaýapkershilik barshamyzdyń boıymyzda bolýy kerek.

Besinshiden, ádildikten aınymaǵan jón. Ádildik – qoǵam damýynyń mańyzdy sharty. Ádilettilik – ásirese el-jurttyń taǵ­dy­ryn sheshý úshin asa qajet qasıet.

Altynshydan, bizge keregi – adaldyq, uqyp­tylyq, tııanaqtylyq. Bárimiz naǵyz qa­zaqty dál osyndaı keıipte kórgimiz kele­di. Biz sonda ǵana básekege qabiletti memleket, zııatker ult qalyptastyra alamyz».

Memleket damý baǵytyn belgilep al­mas­tan buryn memlekettiń ózi qandaı mem­leket ekenin anyqtap alý máselesi tu­rady. Qurylymy jóninen alǵanda «Qa­zaqstan Respýblıkasy – prezıdenttik bas­qarý nysanyndaǵy birtutas memleket» (Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Konstı­týııa­sy. I bólim, 2-bap). Al máni jaǵynan alǵan­da, ulttyq memleket ekenin anyq.

Ulttyq memleket dep qandaı da bir et­nostyń, ulttyń tarıhı qalyptasqan Ota­nynda qurylǵan memleketti aıtady. Son­daı-aq ulttyq memleket uǵymy ulttyń táýel­sizdigin de bildiretin ataý. Ulttyq mem­leketterdiń bári ulttyń ult bolyp qa­lyp­tasý kezinde qurylǵan. Sondyqtan biz búgingi Qazaqstan Respýblıkasynyń n­egizi retinde 1465 jyly qurylǵan Qazaq han­dyǵyn alamyz. Óıtkeni osydan dál 555 jyl buryn Qazaq handyǵy qurylyp, onyń memleket quraýshy ulty qazaqtar dep atal­dy.

Ulttyq memleket ataýy eki túrli ma­ǵy­nada qoldanylady. Birinshisi, halqynyń ba­sym bóligi bir ulttan turatyn Japonııa, Sol­tústik Koreıa, Ońtústik Koreıa, Germanııa, Italııa, Portýgalııa, Bangladesh, Danııa, Brazılııa, Polsha, Islandııa, Vengrııa jáne kóptegen Arab elderi sııaqty memleketter bolsa, ekinshisi, o bastan tarıhı Ota­nynda turatyn etnostardan quralǵan mem­leket. Bizdiń el ulttyq memleket uǵy­mynyń alǵashqy sıpattaýyna sáıkes keledi. Memleket halqynyń basym bóligi qazaqtar, biraq, turǵyndarynyń úshten biri osy eldi óz Otanym dep tanıtyn ózge ult ókilderi. Bul turǵydan alǵanda, joǵaryda Prezıdent Joldaýynda keltirilip otyrǵan ulttyń sapasy jónindegi oılardyń qazaq halqyna baǵyttalýyn túsinýge bolady. Sebebi eldiń barlyq jetistik-kemshiligine moraldyq turǵydan memleket quraýshy qazaq halqy jaýapty. Sondyqtan Memleket basshysy ultymyzdyń boıynda bolýy tıis tereń bilimdilik, eńbekqorlyq, kásibılik, tártiptilik pen jaýapkershilik jáne ádildik sekildi ónegeli qasıetterdi ataı kelip, «Bárimiz naǵyz qazaqty dál osyndaı keıipte kórgimiz keledi. Biz sonda ǵana básekege qabiletti memleket, zııatker ult qalyptastyra alamyz» dep otyr. Demek, ósemin degen ult qandaı da bir saıası qurylymǵa qarsylyǵyn bildirip, quqyǵyn talap etpes buryn ózin jan-jaqty jetildirip alǵany durys. Árıne, kez kelgen azamat óziniń biliminiń, qabiletiniń, dinı seniminiń, saıası kózqarasynyń qandaı ekenine qaramastan Konstıtýııada kór­se­tilgen quqyǵyn qorǵap, ózine tıisti nár­se­lerdi talap ete alady. Biraq sol jolda ár­bir adam bilimdi, qabiletti, zańdy jetik bi­le­tin bolsa, ózi sheshýi tıis máseleni óz­ge­niń kó­megine júginbeı-aq shesher edi. Sebebi my­na yrǵaǵy jıi, qozǵalysy jyldam zaman­da adamǵa eń qymbaty ýaqyt bolyp tur.

Endigi bir másele  – qoǵamnyń ıdeıalyq jaq­tan birligi men kelisimine qatysty. Mem­leket saıasatynyń kúshti tiregi de osy  – halyqtyń memleketshildigi. Memleketshildik jaqsy qasıet, biraq memleket quraýshy ulttyń birligi bolmaı, memleketshildiktiń qalyptasa qoıýy qıyn.

Jasyratyn nesi bar, áleýmettik jeli paıda bolǵaly beri «elde demokratııa, ne aıtsam da ózim bilem» degen prınıppen ómir súretinder kóbeıdi. Biraq demokratııa men anarhııanyń aıyrmasyn bilmeıtinder ózine zańdy shara qoldanylsa moıyn­da­ǵysy kelmeıdi. Meni zań oryndary qýdalap jatyr dep baıbalam salýǵa deıin barady. Túsine bilgenge ol áreket zańdy ǵana emes, ózin syılaıtyn azamattyń isi emes.

Erkindik, oı-pikir erkindigi degen sheksiz nár­se emes, sebebi, ózińniń jeke basyńnyń qu­qyǵy qalaı qorǵalatyn bolsa, ózgeniń de jeke basynyń quqyǵy solaı qorǵalady. Sondyqtan ózińe aıtylǵan sózdi qalaı qa­byldasań, ózgege de sondaı kózqaraspen qa­raý kerek. Bizdiń elde kóp jaǵdaıda jeke adamnan ary ketip, ulttyń ózine (sol ult­tyń ishinde óziń bola tura) qorlaıtyn sóz aıtýdan shimirikpeıtinder kóp.

Ult birligi degen, árıne, kúlli el bir adam­nyń pikirimen sanasyp, bir shablonmen ómir súrý degen sóz emes, biraq ár adam ult tutastyǵy úshin ter tógip, ultynyń atyn shyǵarýǵa záredeı bolsa da paıdasyn tıgizý. Al bizde she?

«Qazir bizdiń qoǵamda kim bolsaq ta, áı­teýir qazaq bolǵymyz kelmeıtin bir jaman ádet qalyptasty, − deıdi belgili jýrnalıst Ǵabıt Músirep. − «Qazaq jalqaý», «qazaq toıshyl», «qazaq mansapqor», «qazaq jemqor». Jaman qasıettiń barlyǵy baıǵus qazaqtyń ón boıynan tabylady eken. Basqasyn qaıdam, halqyn jamandaýshylar arasynda jahandyq jarys bola qalsa, bas júldeni qazaqtar alatynyna oılanbaı-aq bás tige berýge bolady. Biz sııaqty týǵan ultynyń jer-jebirine jetip ursatyn halyq joq shyǵar jer júzinde?!». Ashynǵannan aıtylǵan sóz, árıne. Biraq bizdiń qoǵamda osyndaı kertartpalyqtyń beleń alyp ketkeni jalǵan emes. Tipti, qazaqty jamandaǵanda óziniń de sol ulttyń ókili ekenin umytyp ketetinder bar. Biraq solardyń kóbiniń qazaq úshin shóp basyn syndyrmaǵanyn bilip otyrasyń.

Árıne, ult birligi degen halqyńdy (bizdiń jaǵdaıda − qazaqty) kópirte maqtap, oǵan álemde teń tabylmaıtyndaı esire kópirý emes, halqyńnyń jetpeı jatqan jerin jetkizýge úles qosý bolsa kerek.

Estýimizshe, japon, qytaı, koreı sııaqty elderde ózge ulttardy óz ultynan artyq qoıý, asyra maqtaý degen bolmaıtyn kórinedi. Bul degeniń ulttyń ózine sený ımmýnıtetiniń kúshti ekeniniń kórinisi bolsa kerek. Al biz... Ókinishtisi sol, keńestik kezeńde shovınıstik saıasat ábden mıymyzǵa ábden sińirip tastaǵan «ezilgenderdi qanaýdan qutqarǵan uly orys halqy» degen sııaqty ózgeni ásire maqtaý ınstınkti áli sanamyzdan keter emes. Endi onyń qataryna «qytaılardyń qolynan kelmeıtini joq», «orystarda ádildik bar ǵoı», «ózbekterdiń eńbekqorlyǵyna jete almaımyz», «Eýropaǵa jetý qaıda?» sekildi argýmentter qosyldy. Bulardyń bári jaı súısinis, qurmet retinde atalsa jón ǵoı... Ondaı ózgeni kótermeleıtin sózder mindetti túrde qazaqty tuqyrtýǵa, qazaqty qolynan eshteńe kelmeıtin, damymaıtyn ult retinde kórsetý mánisinde aıtylady. Ony basqalar aıtsa qysastyq ekenin túsinýge bolar edi, biraq sony aıtatyn ózimizdiń qazaqtar!..

...Keıingi kezde qoǵamda «quldyq sana» degen sóz kóp aıtylady. Rasynda sanasy quldanǵandardyń betin beri qaratý qıyn shyǵar. Biraq kez kelgen qazaq azamaty óz ultyna, memleketine orynsyz syn aıtylyp jatqan kezde únsiz qalmaýy kerek. Áıtpese, sen qorǵamaǵan memleketti kim qorǵaıdy, sen qorǵamaǵan ulttyń aryn kim arlaıdy? Ulttyq birlik degen − halqyńdy kemshiligine qaramaı súıý, istegen isińniń bári sol ultqa degen janashyrlyqpen jasalý jáne eshqashan ultyńdy ǵaıbattamaý!

Qazir bireýden ádiletsizdik kórse «qazaqtyń jaýy qazaq» dep, bireýdiń osaldyǵyn kúlli qazaqqa jaba salýdan arlanbaıtyn namyssyzdar kóp. Ony jáne «Abaı aıtqan» dep betbaqtyrǵysy kelmeıdi. Al shynynda Abaı ne dep edi? «Bizdiń qazaqtyń qosqan aty aldynda kelse, kúreske túsirgen balýany jyqsa, salǵan qusy alsa, qosqan ıti ózgeden ozyp baryp ustasa, esi shyǵyp bir qýanady. Bilmeımin, sodan artyq qýanyshy bar ma eken? Áı, joq ta shyǵar! Osy qýanysh bári de qazaq qaryndastyń ortasynda bir haıýannyń óneriniń artylǵanyna nemese bir bóten adamnyń jyqqanyna maqtanarlyq ne orny bar? Ol ozǵan, alǵan, jyqqan ózi emes, ıakı balasy emes. Munyń bári − qazaqtyń qazaqtan basqa jaýy joq, bıtteı nárseni bir úlken is qylǵan kisideı qýanǵan bolyp, ana ózgelerdi yzalandyrsam eken demek» («Jıyrma altynshy qara sóz»). Kórdińiz be? Bul arada «qazaqtyń jaýy qazaq» degen tujyrym joq, kerisinshe, keıbireýlerdiń óziniń astamdyǵymen, ádiletsizdigimen, qııanatshyldyǵymen «qazaqty qazaqqa jaý» etip kórsetkisi keletin zalymdyǵy synalǵan! Endeshe, uly Abaıdyń ǵıbratty sóziniń ózin teris uǵyp, teris qoldanyp júrgenimiz − taza bilimsizdikten, nadandyqtan, ermelikten basqa eshteńe emes!

Shúkir, bes jarym ǵasyrdaı ýaqyt boıy ult bolyp qalyptasqan halyqpyz. Álemniń 245 memleketiniń arasynda halyq sany jóninen 64 orynda tursaq ta, jer kólemi jaǵynan 9-oryndamyz. Bul − maqtanysh etýge turarlyq nárse. Qazaqtyń jerindeı keń peıilin ózgeler talaı ret aıtyp, ol keńdikti, tipti, ulttyń bolmysyna teńegen. Máselen, ózbek qalamgeri Rahymjan Atauly bylaı depti: «Ádette uly halyqtar óziniń uly peıili qaraı uly bolady. Máselen, orystardyń jeri qalaı úlken bolsa, peıili de keń. Qazaqtar da sondaı − alyp saharany ıelenip jatyr. Bizden, tipti, Aıtmatov ta shyqpaıdy, peıilimizdiń tarlyǵynan úıimizdiń aınalasyn qorshap tastaǵanbyz. Sol qorshaýdan shyǵa almaımyz, peıilimiz de, bári qorshaýda». («Sýrnaı navoları» kitabynan). Árıne, bir halyqtyń ókilderi ekinshi halyq týraly maqtaý sózderin aıta beredi, biraq qazaq týraly aıtylǵan sózdiń bárinde bul halyqtyń erligi men márttiginiń, keńdigi men meıirimdiliginiń sóz bolýy beker emes.

Sózimizdiń basyndaǵy oıǵa qaıta oralsaq, búgingi qazaq ózin qor tutý seziminen arylǵany jón. Qazaq degen halyqtyń ulan-baıtaq jeri bar, sol jerinde táýelsiz memleketi bar. Sol táýelsizdikti tuǵyrly qylyp, máńgi bostan elde erkin ómir súrý úshin ultymyzdyń boıynda jaqsy qasıetter ornyǵýy tıis. Sol jaqsy qasıetter ulttyń birligin ustap turýdyń kepili.

Ult birligi − taıpashyldyqtan ári aspaıtyn týystyqtyń, óńirlikten syrtqa shyqpaıtyn jerlestiktiń nemese ómirdiń belgili bir kezeńindegi pikirles bolǵan tanystyqtyń emes, ıdeıanyń birligi. Demek, búgingi birlik Uly Qazaq ıdeıasyna negizdelip, ultymyzdyń, memleketimizdiń aıbaryn asyrýǵa qyzmet etýi tıis.

Memlekettik quqyqtyq qurylymyn jetildirýge, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa, tehnologııa salasyn jetildirip ozyq ultqa aınalýǵa tek qana ulttyq birlik arqyly jetemiz. Ol úshin halqymyzdyń bir-birine degen ádildigi, qamqorlyǵy, adamgershiligi árdaıym kórinip turýy kerek. Myqty ult – myqty memleket kepili.

Ahmet JUMAǴALIULY

Sońǵy jańalyqtar