13 Tamyz, 20:28 596 0 Qoǵam "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Qarǵys alma, alǵys al

Adamzatqa qaýip tóndirip, búkil álemdi qurǵaq qa­mys­qa órt tús­kendeı jaıpap bara jatqan myna koronavırýs ınfekııasy kóp nárseni oı tarazysynan qaıta ót­kizýge májbúr etýde. Qun­dy­ly­ǵymyz dep júrgen baz­bir dúnıe­ler qunsyzdanyp, tó­men syrǵyp, bas­qasyna ornyn berýde. Myna bo­lyp jatqan qa­siret tajal, dúrbeleń qazirgi adam­dardyń Qu­daıyn umy­typ, ımandyly­ǵyn joǵaltyp, peıili ta­ryl­ǵannan bolyp jatyr dep jo­ramal­daıtyndar bar. Iá, my­na tyl­sym dúnıe adamzat al­dy­na kútpegen tyń jumbaq suraq­tar qoıyp otyr­ǵany málim. Áı­teýir qazir tosynnan kelip ja­bysqan aýyr indettiń sebe­bin, oǵan qu­ryq salý jolyn izdep kúni-túni basy qatyp, aýyr oıda júr­gen jandar ortamyzda az emes. Oı­­lanǵan saıyn kúrmek shıe­lene túsýde.

Erterekte elimizdiń bas basylymy «Ege­men Qazaqstan» gazetinde (27.09.2014) jarııalanǵan mańǵystaýlyq ókil ımam Tynyshtybek qajy Myr­zaev­tyń «Otandy súıý – ortaq paryzymyz» degen maqalasynda keltirilgen myna bir áńgime jıi esime túsedi.

«Túrkııada Temir Qaıar degen jer bar. Ertede osy jerdi Temir degen bir qaraq­shy mekendepti. Ol árdaıym kerýenderdi, jolaýshylardy tonap, álsizderge kúsh kórsetip, jeńil paıda tabýmen shuǵyl­danypty.

Birde kerýendi tonap jatsa, onda bir áýlıe kisi kele jatyr eken. Álgi áýlıe Temirge: «Eı, Qudaıdan qoryq­paǵan, sen álsiz beısharany tonap, álim­jettik kórsetip júrsiń. Seni ata-anań osy isiń úshin dúnıege keltirip pe edi? Al­la seni pendelerdiń jolyn tosyp, ólgen soń jahannamda janý úshin ja­ratyp pa edi?», – deıdi. Áýlıeniń bul sózderi Temirge qatty áser etip, júregine hı­daıat, ıman kire bastaıdy. Keshirim surap, áýlıeniń aıaǵyna jyǵylady. «Ke­shirimdi menen emes, Alladan sura», – deıdi áýlıe. Temir qaraqshy: «Maǵan artqa jol joq qoı, kúnám óte kóp. Meni Alla keshirmes…», – deıdi jylap. Sonda áýlıe: «Alla keshirimshil. Biraq sen qalaı táýbe etýińdi bilýiń kerek. Kúnáń qan­shalyqty úlken bolsa, sonsha úlken saýapty is jasaýyń qajet. Sonda Alla ke­shiredi», –deıdi. «Men Alla Taǵalanyń keshirgenin qaıdan bilemin? Endi bar yqy­lasymmen ǵıbadat qylsam, Alla meni keshire me?», – dep suraıdy qaraq­shy. Áýlıe: «Myna kóshet aǵashty jerge ek. Sosyn saýapty isterdi basta. Osy aǵash kógergende Alla seniń kúnáńdi keshirgeniniń belgisi bolady», –deıdi.

Osy sátten bastap, Temir jańa ómir bastaıdy. Jolaýshylar toq­taıtyn jańa úı salyp, kerýender júre­tin jolǵa taǵamdar ázirlep, jolaý­shylardy kútip, ótken kerýenderge qyzmet kórsetip, rızashylyǵyna bóle­nedi. Biraq kóshet kógermeıdi.

Bir jyl ótedi, eki jyl ótedi. Jo­laý­shylar kelip qonyp, aq bata­syn berip, rızashylyǵyn bildirip ketip jatady. Al kóshet sol qalpynda, óz­ge­rissiz.

Bir kúni ol bir jolaýshynyń asy­ǵyp ketip bara jatqanyn kórip, aldynan shyǵyp: «Eı, jolaýshy, bul jer­den eshkim dám tatpaı ótpegen. Qur­metti qonaǵym bol», – deıdi. «Jolymdy bó­geme. Asyǵyp baramyn», – deıdi jo­laýshy. Temir: «Baýyrym, ótinemin, tym bolmasa bir kese sý iship ket», –  deıdi. Jolaýshy: «Ket, jolymnan, áıtpese óltiremin», – dep qamshymen betine salyp qalyp júre bergende, Temir: «Áı, jaq­sylyqty bilmegen sorly», – dep be­linen qanjaryn sýyryp alyp laq­tyryp qalady. Arqasyna qanjar qa­dalǵan jolaýshy attan qulap túsedi. Temir janyna júgirip barsa ol: «Alla maǵan óz jazasyn berdi», – dep jan tap­syrady. Qaltasynan bir qaǵaz sýsyp tú­sedi. Qarasa, óz Otanynyń qorǵanys kú­shiniń qupııalary, shepter syzylǵan kar­ta eken. Munda eldi qalaı ońaı ba­syp kirýdiń joldary anyq kórsetilgen. Jolaýshy bul málimetti jaýlasqan eldiń patshasyna apara jatqan jerinen qa­za tabady.

Bir kezde Temir ekken kóshetine qarasa, kógerip qalypty. Sonda Temir: «Ia, Alla, myńdap músápir jolaý­shylarǵa kómek kórsettim, as-aýqatyn berip, kómegin jasadym. Kóshet kóger­medi. Bir ǵana Otanyn satqan opasyzdyń jazasyn bergenim úshin kúnám keshirilip, kóshet kógerdi. Sonda Otanyn satqan satqyndardyń kúnási sonshalyqty bolǵany ma?!», – degen oıǵa qalady.

Mine, qanshama kúná arqalaǵan qa­raqshy bir opasyzdyń jaza­syn berý arqyly ádiletti Alla Taǵa­lanyń keshirimine ıe bolypty. Óıtkeni ol eliniń beıbitshiligin, halqynyń qaýip­sizdigin, kúnásiz jandardy qyrǵyn­nan saqtap qaldy. Elin satqan opasyz sat­qynnyń  ıt ólimi kóptiń qarǵysy, aram pıǵylynyń jazasy dep uqqany­myz jón.

Ómirden kórip júrmiz, keıde qara­paıym jumysshy men bas­shysy, qara halyq pen bılik ıeleri  arasynda bazbir másele boıynsha túsin­beýshilik paıda bolyp,  arazdasyp, jan­jaldasyp, aryz-shaǵym shyǵady. Ashyn­ǵandar kóz jasyn tógip, ashý-yzaǵa býly­­ǵyp, aýyzdaryna aq ıt kirip, qara ıt shyǵyp, basshylaryn sógip, kók esek­ke teris mińgizip qarǵap jatady. Onyń negizgi sebebi  – qoǵamdaǵy, qyzmettegi ádiletsizdik, jónsiz qyspaqqa alý, bassyzdyq. «Aýrýyn jasyrǵandy ólim áshkere etedi» degen sóz bar qazaqta. Denege shyǵyp kele jatqan shıqan-syz­daýyqty der kezinde baıqap, emdemesek, ol erteń asqynyp, irińdep, terini tesip syrtqa shyǵady. Bılik basynda otyr­ǵandardyń aspandaǵan tynys-tirshi­ligine, qolastyndaǵy elge degen kóz­qarasyn, «otyrsa opaq, tursa sopaq»  dep orynsyz tıiskenin kórip, orystyń álgi «Ia hozıaın – ty dýrak, ty hozıaın – ıa dý­rak» degen sózderi eriksiz eske túsedi. Dandaısyǵan, arsyz, tákappar sheneý­nikter oıyna kelgenin isteıdi. Bireýdiń taǵdyrymen oınaıdy, qııanat jasaıdy. Olardyń bar nıeti, áıteýir jolyn taýyp,  bir  «asap» qalǵysy keledi. Iá, ne­sin jasyramyz, biz qazir  «Aqyldy adam aryn oılaıdy, nadan adam dúnıege toımaıdynyń» keri kelip turǵan surqaı zamanda tirshilik etip jatyrmyz. «Aram basshynyń jamany ketpes, kúnniń jamany keter» dep babalarymyz qalaı qadap aıtqan, shirkinder...

Keńes zamanynda kásipodaq ár jumysshynyń quqyǵyn árkez barynsha qorǵaıtyn edi. Al qazirgi kásipodak tóraǵasy jumys berýshi she­neýnik­tiń betoramalyna aınaldy. Tur dese turady, jat dese jatady, qolynda eshbir bıligi joq, qaýqarsyz, paıdasy joq pende dersiń. Keı-keıde oılaısyń, osy bizge, qazirgi qoǵamǵa kásipodaq uıymy, onyń komıteti kerek pe? Olar kimdi, neden qorǵap, kimniń shotyn qa­ǵyp júr? Bilip-bilmeı  aılyǵymyzdyń bir bóligin bala-shaǵalarymyzdyń aý­zynan jyryp,  kimderdi biz «úlken astaý» jıegine tıgizip júrmiz?

Sońǵy merzimde kóptegen ujymda shıelenister, teketirester, sha­ǵym­daný, aryzdasý, aıqaı-shý kóbeı­mese, azaıǵan joq.  Birin-biri sotqa súırep, júıkelerin tozdyryp júrgender de ta­bylady. Meniń oıymsha, adamdar ara­syn­da túsinispeýshilik, teketirestik, jaý-janjal sońǵy kezde azaıýdyń ornyna, kerisinshe  kóbeıip bara jatqan sekildi. Qoǵam, orta meıirimsizdenip, adamdar arasynda birin-biri syılaý, qurmetteý, izetti bolý, úlken sóılegende kishisi tyńdaýdy umytyp, qatygezdik dendep barady. Onyń barlyǵyna ózimiz, shendi shekpendiler kináli. Qazirgi qoǵam baıshykeshter men kedeıler bolyp, jiktelip, ortalaryna syna qaǵylyp, araqatynastary ashylyp, daralanyp  bara jatqanyn baıqaımyz. Rezeńke shar­dy kólemin odan ári úlkeıtemin dep tynymsyz úre berseńiz bir kezde «tars» etip jarylmaıtyn emes pe edi? Qoǵam­nyń  shydamdylyǵy qanshaǵa jeter eken? «Aqyldy basshyń bolsa, eldiń al­dy bolarsyń. Aqylsyz basshyń bolsa, eldiń azy bolarsyń» degen eken ertede da­nyshpan atalarymyzdyń biri. Ashkóz­diń kózin tek topyraq toltyratynyn biz halyq aýzyndaǵy ańyzdan jaqsy bilemiz. Qudaı saqtasyn. Áıteýir bizdiń qoǵamda qazirgi ómirge, basqarý ókil­derine rıza emester kóbeıip, qarǵys pen laǵnet  aıtýshylar qaptap barady. Tek halqymyzǵa  sana men sabyr bersin.

Qazir búkil álemdi pandemııa qap­tap, talaı alpaýyt memleketti dúrliktirip, adamzatty san soqtyryp, shoshyndyryp turǵan sátte halyq densaýlyǵyn, onyń ómirin qalaı qorǵap qalamyz dep, jandaryn shúberekke túıip, kún-tún demeı aýyr, qınalyp jat­qan naýqastardyń janynan taby­lyp  júrgen medıına qyzmetkerleri­niń janqııarlyq eńbegine, erligine sheksiz rıza bolasyń. Júregiń eljirep, boıyń jylyp, olardyń aldynda bas ıesiń. Sol myltyqsyz maıdanǵa aı­nal­ǵan qaýipti indettiń ortasynda bas­taryn báıgege tigip júrgen dári­gerler­diń, medbıkelerdiń, sanıtarlar men volonterlerdiń (eriktilerdiń) eńbegin oryndy baǵalap, qalaı qurmettesek te jarasady.

Oı eleginen ótkizip kórsek, shyn­dyqqa jol bersek, memleke­timizdiń koronavırýs indetin toqtatý sharalaryna jáne aýyr naýqastardyń ómirin saqtap qalý maqsatynda bólinip jatqan mıllıardtaǵan qarjysyn,  járdemin, qoldaýyn («elge 42 500 tengeden taratýdamyz» degeni bolmasa) halyq tolyq sezinip otyrǵan joq. Kóp­shilik moıymaı bar aýyrlyqty kóterip,  negizgi salmaq qara halyqqa túsip jat­qanyn kórip otyrmyz. Keıde, memleket bir bólek, halyq bir bólek qajetti kó­mek sharalaryn ótkizip jatqandaı bo­lady.

«Artqan júgin tartpasa, atandyqtan ne paıda? Urlyq qylyp, mal tapsa, adaldyqtan ne paıda?» deı otyryp, júrek túbinde jatqan biraz oı-pikirimdi, ishte jınalǵan qyjylymdy qaǵazǵa túsirdim. Qoldaısyz ba, qoldamaısyz ba, erik ózińizde. Áıteýir, myna júgensiz tajal indetke tez arada quryq salynyp, el-jurtymyz aman bolsynshy!

 

Saǵyndyq ORDABEKOV,

medıına ǵylymynyń doktory,

professor, densaýlyq saqtaý

isiniń úzdigi

Sońǵy jańalyqtar