13 Tamyz, 19:34 555 0 Rýhanııat Túrkistan Gazeti

Jabaldyń jalasy nemese meniń Orazbaıyma jaýap

Redakııadan: Gazetimizdiń ótken sanynda abaıtanýshy ǵalym Jabal Shoıyn­bettiń suhbaty jarııalanǵan bolatyn. Suhbattyń taqyryby «Kópshilikke Abaı týraly «adas­qan» qazaqtardyń túsindirmesi jetip jatyr» dep atalatyn. Suhbat barysynda Jabal Shoıynbet abaıtaný salasyndaǵy ózekti má­selelerdi qozǵap, keıbir zertteýshiler men ǵalymdardyń aty-jónin atap, olardyń abaı­taný jónindegi ilimine kúmán keltirgen pikirler de aıtqan. Osy taqyrypqa baı­lanysty abaıtanýshy ǵalym Asan Omarov suhbatqa qarsy jaýap hat jazǵan eken. Biz ekinshi taraptyń da pikirine qurmetpen qarap, gazetke jarııalaýdy qup kór­dik.

Taıaýda Jabal Shoıynbettiń suhbaty «Túrkistan» gazetine shyqty. Qoıylǵan alǵashqy suraqqa bergen jaýaby sońynda Jabekeń: «Men qazirgi kúni telearna, radıo, baspasóz betterinde, saıttarda kóp kórinip júr­gen aǵaıyndy Dosym jáne Asan Omarovty, «jumbaǵy» mol Omar Jáleldi naǵyz abaıtanýshy dep moıyndamaımyn. Olar men úshin qazaqtyń, Abaıdyń múddesin emes, ózderi úshin qymbat áldebir toptyń múddesin kózdeýshiler sekildi kórinedi» deıdi. Bul jerde «naǵyz abaıtanýshy – myna men!» degen oıdyń qu­laǵy qyltıyp turǵany anyq. Tek ózin ǵana abaı­tanýshy ǵalym sanaıtyn Jabal inim «áldebir toptyń múd­desin kózdeýshiler» degen jalasyn bizderge jaba sa­lypty. Uıat-aı. Qalaı ǵana dáti bardy eken?! Ǵalym­dyq – tazalyqtyń sımvoly emes pe edi?

Jabal Shoıynbet jalǵan jalany qardaı boratyp, buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalap kele jatqaly qashan. Keminde jıyrma jyldyń júzi boldy. Jabal anaý-mynaý emes, óte aýyr qylmysqa para-par aıyptar taǵady. «Aǵaıyndy Omarovtar qazaqtyń qas jaýy, halyqaralyq astyrtyn uıymnyń tyńshysy (shpıony)» degen sııaqty. Jańylmasam, osy jyldyń basynda Prezıdentimiz Q.Toqaevtyń atyna aryz-hat joldap, onda ondaǵan zııaly adamdardyń esim-soıyn atap, túgeldeı qatań jazaǵa tartýdy ótin­gen bolatyn. Sol tizimde atalǵannyń biri, oqý-aǵartý isiniń úzdigi, eńbek ardageri Roza Muhamet­jan­qyzy apaı maǵan telefon shalyp: «Oqý-bilim salasynda qy­ryq jyl adal eńbek ettim, myna Jabal degen aby­roıymdy aırandaı tókti-aý, esh jazyqsyz kúıdim-aý?!», – dep qatty kúızelgen halde kemseńdeı bergen-di. Shúbásiz, ár adamda bala-shaǵa, orta, dos-dushpan bar, Jabaldyń jańaǵy jalaly haty, onda atalǵan jan­dar júregine tereń jara salǵany anyq. Búkil ómi­rin ǵylym dep, ult múddesi dep sarp etken adamǵa ja­lanyń qaı túri bolmasyn, aýyr tıeri sózsiz.

Átteń-aıy, Jabal Shoıynbetke bireýdi qaralaı salý túkke de turmaıdy. «Shirkende es bolsaıshy sezed degen» (Abaı) demekshi, esi áli kirmegen baladaı shoq­paryn ońǵa da, solǵa silteı salady sabaz. Paronoııa ma, álde shekten shyqqan qyzǵanshaqtyq pa? Shyny kerek, ań-tań qalasyń. Áıteýir, ǵalym adamnyń qy­lyǵy ıa isi emesi aıdan anyq.

Aıtqan syn – shyn, taqqan aıyp – dáleldi bol­ǵanǵa ne jetsin?! Ásirese, ǵylym salasynda bolmaı qal­maıtyn pikirtalas, túsinbeýshilik ádilet pen izgi­likti tirek etkeni mańyzdy. Óz jaıymdy ǵana aıtsam, sońǵy otyz jyldaı ómirim «Shákárimniń ómirbaıany» (2008), «Shákárim jáne Muhtar» (2010), «Búgingi abaı­taný» (2011), «Abaı: ashylmaı kelgen qyrlary» (2015), «Abaı shyǵarmalarynyń hronologııasy» (2017), «enzýrasyz Abaı» (2020) atty zertteý kitaptardy jazý­men ótti. Sondaı-aq «Abaı. Jańa úlgidegi basy­lym» degen Abaı shyǵarmalarynyń eki tomdyq to­lyq jınaǵyn baspaǵa daıyndaǵan jaıymdy da aıta otyraıyn (merzimdi baspasóz betterinde jarııalanǵan maqalalarym óz aldyna bir tóbe).

Mine, Jabal shirkin osy atalǵan kól-kósir eńbek­tiń arasynan áldebir ultqa qaýipti qateni tapsa, mi­nekı, burmalanǵan ıa qasaqana jazylǵan jeri dep sy­nasa, tipti kózime shuqysa da arman joq. Qaıdaǵy? Ja­bal paqyr tek jalaly hat jaýdyrýdyń ǵana has she­beri bolyp kórindi maǵan. Qur sóz bolmaýy úshin jo­ǵaryda atalǵan suhbatynan bir mysal alaıyn. Jabal: «...Omarovtar Abaı týraly jazǵandarynda my­nandaı oılar aıtady: «Abaıdy bir dinniń sheń­berinde qoıyp túsinýge bolmaıdy, ol – bir dinniń sheń­berine syımaıdy» depti. Kórdińiz be, jaý ǵyp kórsetken, áshkere etken sıqy osy. Álsiz tusty tap­tym degen túri de osy. Ǵalym emes, prokýror ma der­siń...

Eı, jaryǵym Jabal-aı, Abaı bir dinniń ıa bir má­de­nıettiń sheńberine syımaıdy. Muny alǵash aıtqan – Muhtar Áýezov. Dálelge «Abaı Qunanbaıuly» atty mo­nografııasynda: «...Abaıdyń dini – aqyldyń, syn­shyl oıdyń dini bolýǵa bet alady. Islam sholastıkasy kózimen qaraǵanda, Abaıdyń munysy – musylman ǵula­malary usynǵan din joly emes, kúpirlik. Sharı­ǵat oılanbaı ılan dese, Abaı ılaný úshin oılanam, – deı­di». Uqqan adamǵa Muhań bul jerde Abaı din qa­ǵıdasy sheńberine qamalǵan dinshi fanatıkter túgil, musylman ǵulamalary sanasynan da joǵary satyǵa shyqqan hakim ekenin kórsetken.

Eger sen bilgendeı, Abaı bir din sheńberinen shyǵa al­maǵan kóp ǵulamanyń biri bolsa, onda nesine «Álem­niń Abaıy», «Búkil adamzattyń ustazy» dep keýde qa­ǵamyz?! Onda qaıtip adamzatqa ortaq kemeńger bol­maq? Abaıdyń Qudaıtaný, jantaný, úsh súıý ilimderi bar­shaǵa ortaq! Qazirgi tańda myna pandemııa kórsetti, adamzat, ásirese, oıshyldyń «tolyq adam» ilimine zárý. Abaı – tolyq adam, ıaǵnı tolyq bilimniń ıesi. Árbir ha­kimniń sanasy din sharıǵatynan (ıslam, hrıstıan, meıli, býddızm) joǵary. Osyndaı oqýshy balaǵa da aıan aqıqatqa kúmánmen qaraýyń jaramas, Jabal! Únemi ıslam dini tasasyna tyǵylyp turyp, qoınyńa tyq­qan tasty atasyń. Ózińdi ǵana shyn musylman, óz­ge­ni kápir kóresiń. Bul – saý aqyldyń isi emes.

Suhbat taqyryby – «Kópshilikke Abaı týraly «adas­­qan» qazaqtardyń túsindirmesi jetip jatyr». Pa, shir­kin, atoılap tur! Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin aı­taıyn, bul jerde sóz «Abaı bolmaǵan» dep jazǵan Záýre Bataevanyń maqalasyna túsindirme berý jaıyn­da. Men taıaýda jazǵan qarsy maqalany – «adasqan qa­zaqtyń túsindirmesi» deısiń, mine, halyqqa sol da jet­­kilikti deısiń. Bataevanyń jazbasy úsh tilde búkil jer-jahanǵa taraldy. Sen bolsań, oǵan túsindirme berý­den bas tartasyń. Bul qalaı? Abaıdy, halyqty qor, al ózińdi zor sanaǵanyń ba? Mensinbeıtin deńgeı­ge shyqqan, tym bıikke áýelegen áýlıesiń be?

«Abaıdy zerttegen 30 jyldyń ishinde ýnıver­sı­tet­tiń «Ulaǵat» baspasynan birinshi ret «Abaıdyń qara sózderiniń erekshelikteri» kitabyn shyǵaryp edim, kitabym ýnıversıtet ishindegiler men tanys­tary­ma ǵana jetti. ...Men ózimdi abaıtanýshy dep aıtý­ǵa batylym jete bermeıdi, al joǵary oqý oryn­daryn­da ustaz bolǵanymdy maqtanysh etemin». Búkil suh­bat barysynda aıtqandaryńnan shyndyq aýylyna jaqyny osylar sııaqty.

Ne zerttep júr osy Jabal degen jigitim dep júre­tin­min. Sonan ótken qysta elordalyq Ulttyq kitap­hanada jańaǵy atalǵan kitabyńdy taýyp alyp, ta­nysqanym bar. Masqara, onyń mazmunynan tóbe sha­shym tik turdy, bir túıir jańalyq bolsaıshy, tipti óz pikiriń de joq, óńkeı anaý aıtty, mynaý aıttymen ózgeniń sózderin tize beripsiń. Qudaı biledi, óte taıaz, stý­denttiń dıplomdyq jumysy deńgeıinde oryn­dalǵan osy eńbekpen kandıdattyq ataq alǵanyńa qaıran qaldym. Onyń taralmaǵanyna shúkir de, ta­ral­sa, uıatqa batasyń, baýyrym. Sol shala biligińmen jo­ǵary oqý oryndarynda Abaıdy oqytsań, jas­tar­dyń sanasy qaıtip jańǵyrmaq, á?

«Ózimdi abaıtanýshy dep aıtýǵa batylym jet­peıdi» degenińdi jaqsy túsinem. Óıtkeni aıarlyq pen ja­laqorlyq qylyqtan aryla almadyń (ondaı pen­deniń ustaz bolýǵa moraldik quqysy kúmándi). She­neýnik sııaqty shirengen sózińniń sońynda: «Kóp­shilik­ke Abaı týraly kimniń túsindirmesi tez jetip jatyr, árıne, qarjylaı demeýshisi bar «adasqan» qazaqtar­diki» depsiń. Taza jalaqorlyq emeı ne? Moraldik shy­ǵyn surap, sotqa júginsem obal joq. Ózgeni «sat­qyn», «adasqan» dep qoǵamda senimsizdik ýyn sebesiń. Mu­nan asqan jónsizdik bola ma? Zeınetker kisige ult­ty satyp, ne kórinipti? Biraq kópshilik qaıdan bil­sin, abaıtanýshy degenniń syqpyty osy bolsa, óz­ge­lerden ne qaıyr dep túńilip, jerge bir túkireri sóz­siz.

Osymen, Jabal shyraq, sózimdi sabaqtaıyn. Kezinde Abaı atamyz:

Ortaǵa kóp saldym,

Ózimde barymdy.

Iapyrym-aý, neńdi aldym,

Saý qoımaı arymdy?

...Jasyrdym, jasyrdym,

Endi aıttym zarymdy (1898), –

dep nalyǵan-tuǵyn. Bul óleńin júıkesin juqartqan dush­pan basy – Orazbaıǵa arnaǵany aıan. Mine, attaı jıyr­ma jyl, sen de orazbaılyqty jasap-aq kelesiń ma­ǵan. Abaıdyń «Birińdi qazaq, biriń dos kór» ıa bol­masa «Pendesine qastyqpen kiná qoıma» degenin túsi­ner, qoıar dep sendim. Biraq olaı bolmady. Sóz bolyp otyr­ǵan suhbatyń, qaıtken kúnde qara taqtaǵa jaz­baqshy buzyq nıetiń, tostaǵandy toltyrǵan sońǵy tam­shydaı, eriksiz qolǵa qalam alǵyzdy. «Tentek Qudaıyn tanymas». Shoqpary shoshańdaǵan baýyrǵa ber­gen toıtarysym da, jańaǵy Abaı aıtqandaı, ja­syr­ǵan, aıtylmaı kelgen zarym da osy, oqyrman qaýym.

Asan Omarov,

abaıtanýshy

Sońǵy jańalyqtar