13 Tamyz, 18:16 766 0 Densaýlyq Araılym Bımendıeva

Rashhan Sydaıqyzy: COVID-19 adamdarǵa psıhologııalyq turǵydan aýyr soqqy bolyp tıdi

– Indetpen kúresýde jeke klınıkalardyń da qosqan úlesi zor ekenin bilemiz. Osy rette ózińiz basqaryp otyr­ǵan RASHMED medıına or­talyǵy qaı kezden bastap vı­rýspen aýyrǵan naýqas­tar­ǵa kómek kórsete bas­ta­dy?

– Alǵash tótenshe jaǵdaı ja­rııa­lanǵan kezde Almaty jáne Nur-Sultan qalasyndaǵy orta­ly­ǵymyzdyń jumysyn toqtattyq. Ma­myr aıynan bastap medıına or­talyǵynyń jumysyn qaıta bas­tap, saqtyq sharalaryn tıisti deń­geıde saqtap, qajetti zattardy sa­­typ alyp, naýqastardy qabyl­daı bastadyq. Alǵashynda, tipti kim­niń koronavırýspen, kimniń pnevmonııamen kelip jatqanyn ózi­miz de ajyrata almaı qaldyq. Bul jaǵdaıda naýqastardy PR test tapsyrýǵa, rentgenge túsýge, qajetti saraptamalar nátıjesin ákelýge jiberdik. Biraq ne­she kún boıy test tapsyra alma­ǵan­dar boldy, ondaı naýqastar sa­ny tym kóp jáne aýrýhanada oryn joq ekenin kórip turyp biz ha­lyqtyń keýdesinen ıtere almadyq. Saqtyq sharalaryn saq­tap, qolymyzdan kelgenshe naý­qas­tardy emdeýdi bastadyq. Vırýspen ekin­shi ret aýyryp kelgen naý­qas­tardy da emdep jazdyq. Emdelý­shi­le­rimizge aıaǵymyzdan tik turyp qyz­met ettik. Immýnıtet kótere­tin, qyzý túsiretin, qabynýǵa qarsy dá­rilerden bólek, 18-19 shópten pnev­monııaǵa, bronhıtke qarsy, qan aınalymyn jaqsartatyn tun­balar ishkizip, jan-jaqty em-sha­ra­laryn jasadyq. Qazirgi tańda qat­ty dene qyzýy, jótel belgile­ri­men keletin adamdar joqtyń qa­sy, biraq aýrýhanaǵa jatyp shyq­qannan keıin álsizdik sezinip em­delip jatqandar bar.

– Qazirgi adamdardy ne alań­datady jáne olar qan­daı shaǵymdarmen kelip ja­tyr?

– COVID-19 indeti adamdarǵa eń aýyr soqqyny psıhologııalyq tur­ǵydan jasady. Búginde adam­dar­dyń bolashaqqa degen alańdaý­shy­lyǵy basym. Syrtqa shyqsa da, «vı­rýs juǵyp ketpese eken» degen úreı bar. Sál sharshasa, basy aýyr­sa alańdaıdy. Adamdarǵa psı­ho­logııa­lyq turǵydan ózderin jaman oı­dan azat etýi kerek. Jalpy, kóp­­­shilik bul indettiń qıyn ekenin, ýaq­ytynda emdemese, ómirine qaýip tó­netinin, tipti ólim jaǵdaıyna áke­letinin túsindi. Halyq saqtyq sha­ralaryn qolǵa alyp jatyr, bi­raq sımptomdy jáne sımptomsyz naýqastar áli de kóp kezdesedi.

– Vırýstyń órshýimen eli­mizde onlaın keńes alýǵa jú­ginetinder sany artty. Siz­diń ortalyqqa onlaın keńes alýǵa kimder júginedi?

– Klınıkanyń telefony je­del járdemnen kem shyryl­damaı­dy. «Ne isteý kerek?» degen suraqqa jaýap izdep habarlasýshylar tún o­rtasynda da tolastaǵan emes. On­daıda shamamyz kelgenshe adam­dar­dy sabyrǵa shaqyryp, psıho­lo­gııa­lyq kómek berip, aýa almastyrý, esik-tereze ashý, durys tamaqtaný, de­ne jattyǵýlaryn durys jasaý syn­dy keńes beremiz. Al habar­lasý­shylardyń jas ereksheligi men ma­mandyqtary da ártúrli. Aýyryp, ja­nyna em izdegender de, aýrýdyń al­dyn alǵysy kelgender de ha­bar­lasady. Qazir kópshilikti alań­da­tatyn «Koronavırýstyń ekinshi tol­qynynda ne isteýimiz kerek?» degen saýal. «Qandaı dáriler ishýi­miz kerek, tipti aldyn ala dári ishe berýimizge bola ma?» dep suraı­tyn­dar da bar. Aýyrmasańyz, aldyn ala dári ishýge keńes bermeımiz. BAD, dárýmender iship aldyn alýǵa bo­lady dep aıtýdan aýlaqpyz. Qazir eldiń bári emshi, eldiń bári dári­ger bolyp ketti. «Mynany iship jazyldym» dep elge jarnama ja­sap jatady. Biraq ony iship ja­zyl­ǵan adam keńes etken dárini ishken ekinshi naýqastyń qosymsha aýrýy asqynyp ketýi múmkin. Et jeńiz, sor­pa ishińiz dep aıtamyz, biraq qan qysymy kóterilip turǵan adam kóp mólsherde sorpa ishetin bolsa, qysymy odan ary joǵarylaı­ty­nyn eskergen jón.

– Karantın jaǵdaıynda onlaın jumys isteý kóp adam­nyń uıqy rejımin buz­dy. Osy oraıda uıqy­nyń tynysh bolýy korona­vırýs­tyń aldyn alýda jáne kú­resýde qanshalyqty mańyz­dy dep suraǵym kelip otyr.

– Ýaqytyly uıyqtaý adam aǵ­za­syna, ımmýnıtetke, júıke júıe­sine, qan aınalymyna, ishki sek­re­ııaǵa paıdaly. Al uıqynyń durys bol­maýy kerisinshe ımmýnıtetti tómendetip, ishki sekreııanyń já­ne júıke júıesiniń qyzmetin bu­zady, qan aınalymyn baıaýlatady. Eger durys uıyqtamaǵandyqtan ım­mýnıtet tómendeıtin bolsa, on­daı adamnyń juqpaly aýrýlarǵa, vırýstarǵa, mıkrobtarǵa qarsy turý qýaty tómendep, aýrýdy ońaı juqtyryp alady. Sol úshin tek koro­navırýsqa baılanysty emes, jal­py árdaıym ýaqytyly uıyq­taý óte mańyzdy. Koronavırýstan saqtanyp, aldyn alýdyń 4 negizgi joly bar. Onyń birinshisi – top­tyq ortaǵa barmaý, taza aýamen ty­nystaý, úıdiń aýasyn almastyrý, ıaǵnı ońashalaný, oqshaýlaný. Ekin­shiden betperde taǵý arqyly vı­rýs­tyń tynys joly arqyly juǵýy­nan saqtaný jáne ony jıi aýys­ty­ryp turý. Úshinshi – únemi qol jýý, al tórtinshisi uıqy tynyshtyǵyn saqtaý.

– Koronavırýspen aýyr­ǵan jáne aýyrmaǵan adam­dardyń saqtaný sharalary qandaı bolýy kerek?

– Vırýs jer betinen joıylyp ket­kenshe saqtaný sharalary týra­ly aıta beremiz. Óıtkeni indettiń qashan jáne qalaı ketetinin eshkim bil­meıdi. Bul jaǵdaıda saqtan­ǵan­nan basqa amalymyz joq. Túshkirý, álsizdik, bas aýyrýy, dene qyzýy­nyń kóterilýi, tamaqtyń jybyr­laýy, keýde qýysynyń aýyrýy, jú­rek qaǵysynyń, tynys alýdyń jıi­leýi – aýrýdyń basty belgileri. Vı­rýs juqtyrǵan adamdarǵa aıta­rym, sabyrly bolyp, kóńil kúıdi or­nyqty ustaýy kerek. Óıtkeni adamdar «ólip qalatyn boldym» dep ishki kóńil-kúımen arpalysqan saıyn qan qysymy bar adamnyń qysymy odan ary kóterilip, qo­sym­sha aýrýlary bolsa, olar qozyp ketýi múmkin. Sol sebepti sabyrlyq tanytyp, ýaıymǵa salynbaý kerek. Ár aýrýdy emdeý tásili bolatyny sekildi, koronavırýsty da ımmý­nı­tetti kóterý arqyly emdeýge bo­la­dy.

Koronavırýspen aýyrmaǵandar osy saqtyq sharalaryn jasap, sportpen aınalysýy kerek. Qı­myl-qozǵalys óte mańyzdy, tańer­teń jáne keshke taza aýada kó­birek júrgen durys. Jaz aılarynda dárý­menge toly kókónisterdi, je­mis-jıdekterdi jep, qymyz, shubat, aıran, sút, sorpa ishý kerek. Biraq joǵaryda aıtqanymyzdaı, qan qy­symy kóterilip turǵan adam qy­myz ishse, qan aınalymy jyl­dam­dap, qan qysymyn kóterip jibe­re­di. Al qany qoıý kisiler óte maıly sor­pa ishpeýi kerek. Sonymen qatar kú­nine 2-3 lıtr taza jyly sý ish­ken jón. Jas balalar men jasy 60-tan asqan kisilerge sýdyń bul mól­sheri kóp bolady, sondyqtan adam jasy men salmaǵyna qaraı tańerteń ash qarynǵa jyly sý ishý­den bastaǵany durys. Durys ta­maqtaný, salaýatty ómir saltyn usta­ný jáne jeke tazalyqty qolǵa alý arqyly bul vırýsty juqtyr­maı aman-esen ótýge bolady.

 

Suhbattasqan Araılym  JOLDASBEKQYZY

Sońǵy jańalyqtar