13 Tamyz, 15:21 538 0 Tehnologııalar Dilda ÝÁLIBEK

ıfrlyq qoǵam qurýdyń aýyly alys pa?

Koronavırýs pandemııasy qoǵamdaǵy kóp salanyń kem­shin tustaryn anyq kórsetip ber­di. Biz sheshimin tapty dep júr­­gen talaı másele qaıta jo­ly­­myzdan shyǵa keldi. Áý degen­nen-aq mundaı jaǵdaılarǵa daıyn emestigimiz, ásirese ıfr­lan­­dyrý úderisiniń aqsap tur­ǵany qatty baıqaldy.

Tizip aıtar bolsaq, naýryz aıyn­da qashyqtan oqytýǵa kósh­­k­en bilim berý mekemeleriniń ju­­mysy birden dóń­gelep kete qoı­ma­dy. Sebep – keı aı­maq­tarda ál­siz, keı jerlerde múldem tar­tyl­­ma­ǵan ınternet deıtin ıgilik. Eli­miz­degi ınternet 2,5 mıllıon oqý­shy­ny on­laın oqytýǵa qaýqarsyz bo­lyp shyq­ty. Mektep oqýshy­la­ryn bulaısha oqy­tý­dyń múmkin emes ekenin, elimizdegi ın­ternettiń ahýaly mundaı aýyr sal­maqqa shy­das bermeıtinin Bilim jáne ǵy­­lym mı­nıstri Ashat Aımaǵambetovtiń ózi de moıyndaǵan bolatyn. Sóı­tip, mı­nıstr qashyqtan oqytý úshin basqa da me­hanızmderdi qa­ras­­tyrdy. Sońynda oqý­shylarǵa tap­syrma jiberý úshin tipti Qaz­­posh­tanyń qyzmetine júgindik. 42 500 teń­­­geniń «jyry» da osy ǵalam­tor­dan bastalǵanyn bilemiz. Alǵa­shyn­da jár­demaqy alý úshin Egov por­taly arqyly ótinish berý kerek bo­­latyn, biraq saıt júktemeni kó­tere almaı halyq taǵy áýre-sar­sańǵa tústi. Keıinnen jeke saıt pen ár aımaq úshin qosymsha teleg­ram-bottar iske qosyldy dep ha­bar­lan­ǵa­ny­men, olar da birden múl­­tiksiz jumys is­tep kete qoı­ma­dy. Internet túgili áli kún­­ge deıin uıaly baılanys jelisi joq qan­sha­ma aýyldar bar. Zamanyna qaraı – amaly, sáıkesinshe ár zamannyń adamzat balasyna qoıar talaby bar desek, ór­kenıet kóshine ilese almaı qalys qalǵan aýyldardyń jaǵdaıy qashan túbegeıli rettelmek?

Baılanys aıasynan tys aýyldar

Osy kúnge deıin qarapaıym uıa­ly telefon arqyly sóı­le­sýge de múmkinshiligi joq aýyldar bar ekenine sený qıyn. Tipti, mun­daı másele elimizdiń barlyq aıma­ǵyn­da bar. Qostanaı oblysyndaǵy bir­neshe aýyl Reseıdiń uıaly baı­lanys operatory MTS-ti paıda­la­nyp otyr eken. Aýylǵa jaqynda­ǵan­­da «Álemdegi eń alyp el – Re­seı­ge qosh keldińiz! Roýmıngke tirke­lińiz. Arzan tarıf!» degen habar­la­ma keledi eken.

Qazirgi kezde elimizde 2 000-nan asa eldi meken ınter­net­siz otyr. Keı aýyldarda bolsa da, sapasy (jyldamdyǵy) syn kó­ter­meıdi. WhatsApp áleýmettik je­lisinde qarapaıym habarlamany jiberýge qaýqary jetpeıtin ın­ternettiń shamasyn baǵamdaı be­rińiz. Aýyl turmaq, úlken qalalar­dyń ózinde ǵalamtordyń jyldam­dyǵy birkelki jaqsy emes, alaıda ba­ǵasy qymbat. Jańa oqý jyly­nyń bastalýyna da aıdan az ýaqyt qal­dy. Qyrkúıekten bastap bala­lar sabaqty qashyqtan  oqıdy. Bi­lim jáne ǵylym mınıstrliginiń má­limetinshe, 700 myń balaǵa kom­pıýter jetispeıdi. «Bul máseleniń she­shimi qandaı bolmaq?» degen saýal­­dyń ózi jeke taqyrypqa su­ra­nyp tur.

Osydan 2 jyl buryn iske asy­ryla bastaǵan «ıfrlyq Qazaqstan» baǵdarlama­syn­da al­ǵashqyda 741 eldi mekendi keńjo­laq­ty ınternetpen qamtamasyz etý kózdelgen bolatyn. Alaıda bul jos­par oryndalǵan joq. Eki jyl­dyń ishinde tek 481 eldi mekenge keńjolaqty ınternet jetken. Al jalpy, búginge deıin halyq sany 250 adamnan asatyn 3 324 aýyl ǵa­lamtorǵa qosylǵan. ıfrlyq da­mý, ınnovaııalar jáne aeroǵa­rysh ónerkásibi mınıstrligi osy jyldyń sońyna deıin 928 aýyldy, al kelesi jyly taǵy 1 000 aýyldy ınternetke qosýdy kózdep otyr. Al 3G jáne 4G baılanysyn 18 mln adam paıdalanady dep josparla­nýda.

ıfrlyq damý, ınno­vaııa­lar jáne aeroǵarysh óner­ká­si­bi vıe-mınıstri Daryn Tuıaqov: «Óńirlerdiń áleýmettik múm­kindikterin teńestirý jáne aýdannan aýylǵa deıin talshyqty-optıkalyq jetkizý jelisi boıyn­sha jyldamdyǵy joǵary ınter­net­pen qamtý maqsatynda 2018 jyl­dan beri kóptegen joba iske asy­rylyp jatyr. Bul joba aıasyn­da biz talshyqty-optıkalyq ka­bel qurylysyn qarjylandyr­maı­myz, daıyn servısti satyp ala­myz. Búginde aýyldardyń 50 paıy­zy 607 aýyldyq eldi meken tal­shyqty-optıkalyq jetkizý je­lisimen qamtylǵan. Bıyl jyl sońy­na deıin 250-den asa adam tura­tyn 928 aýyl 3G jáne 4G jo­ǵary jyldamdyqty ınternet teh­no­logııalarymen qamty­la­tynyn eske salǵym keledi» degen edi.

Bıyl 4 naýryzda Memleket bas­shysy  «ıfrlyq Qazaq­stan» baǵdarlamasyn júzege asyrý jó­­ninde ótkizgen keńesinde ıfrlyq damý mınıstrligine júk­tel­gen mindettiń iske aspaǵanyn má­limdegen bolatyn. Ásirese, jem­qorlyqqa beıim salalarda ıfr­lan­­dyrý óte baıaý júrgizilip jat­qa­nyn eskertken. 10 shildede ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Qasym-Jomart Toqaev qala men aýyl turǵyndary arasynda ıfr­lan­dyrýdaǵy alshaqtyqtyń áli saq­talǵanyn aıtty. Ony tek al­shaqtyq emes, áleýmettik teńsizdik dep baǵamdady. 20 shildede Asqar Jumaǵalıev ıfrlyq damý, ın­novaııalar jáne aeroǵarysh óner­kásibi mınıstri qyzmetinen bo­sa­tylǵany belgili. Úkimet oty­ry­syn­da «Bıyl keń jolaqty ınternetke qosy­latyn aýyldar sany 5 163-ke jetedi. Elimizdiń halqyn 3G jáne 4G ınternet jelisimen qamtý 99,3 paıyzdy quraıtyn bolady», – dep má­limdeme jasaǵan edi. Eks-mı­nıstr 2018 jyldan beri eldi me­ken­derdi talshyqty-optıkalyq baı­lanys tehnologııasy arqyly ın­ternetpen qamtý jobasyn iske asy­rýǵa kirisken bolatyn.

ıfrlandyrý – bir ǵana sa­lany nemese bir baǵytty damytý emes. Qarapaıym ǵalamtor­dyń ózi túıtkildi máselege aınalyp turǵanda, basqa kúrdeli jobalardy oıǵa alýǵa da júreksinesiń. Negizgi tórt baǵytynyń alǵashqysynda-aq kem-ketikter jetip artylatyn «ıfrly Qazaqstannyń» tolyq júzege asýy shyndyqqa janasa ma? Odan buryn atqarylǵan sharýalar­dyń nátıjesi qandaı?

Naqty júıe joq pa?

90-jyldary údemeli ın­dýstrıal­dy-ınnovaııa­lyq damý jónindegi memlekettik baǵ­dar­lama iske qosyldy, 2005 jyly elektrondy úkimetti qalyptastyrý bastaldy, ınnovaııalyq eko­júıe­niń birqatar elementteri quryldy, ıaǵnı buǵan deıin biraz sharalar at­qarylǵan. «ıfrlyq Qazaqstan» baǵ­darlamasy 4 baǵytqa negizdelse de, nátıjesi júıesiz ekenin Memle­ket basshysy da atap ótken bola­tyn.

Jobanyń alǵashqy baǵyty – alys aımaqtardy ǵa­lam­tor­men qamtamasyz etý – to­lyq nátıjeli bolmaǵanyn joǵary­da aıttyq. Ekinshi baǵyt – ekono­mı­kanyń salalaryna (kólik jáne logıstıka, densaýlyq saqtaý, bilim berý, aýyl sharýashylyǵy jáne elektrondy saýda) ıfrly teh­no­logııany engizý bolsa, bul baǵyttyń da atqarylǵanynan atqarylmaǵa­ny kóp syńaıly. Taǵy bir maqsat – bilikti IT mamandardy daıarlaý. Bul baǵytta joǵarǵy oqý oryndaryn­daǵy IT salasyna bólingen grant san­dary kóbeıtildi. Shetelde bilim alyp jatqan jastar qanshama? Biraq bilimdi jastardyń kóbi she­tel asyp, kremnıı alqaby sııaqty áıgili jerlerde jumys isteýdi arman etetini jasyryn emes.

Baǵdarlama boıynsha aza­mattardyń ıfrlyq saýat­ty­­lyǵyn 85 paıyzǵa deıin art­tyrý kózdelgen bolatyn. Qatań karan­tın sharalary kezinde munyń da shala júzege asqany baıqaldy. Qalalardyń ózinde áli kúnge deıin kommýnaldyq qyzmetterdi tóleý úshin Qazposhtaǵa qaraı aǵylatyn el temirjol kassalaryndaǵy uzyn-so­nar kezek osy pikirimizdi odan ári bekite túsedi. Kún saıyn qubyl­ǵan álemde «Órkenıet kóshine ere almaı qalamyz ba?» degen úreı de joq emes.

Álemdegi «sandyq qadamdar»

Álemniń jetekshi sarap­shy­lary 2020 jylǵa qaraı álem­dik ekonomıkanyń tórtten biri tolyq ıfrlanady dep bol­jaǵan edi. Kóptegen elde ıfrlan­dyrýdyń Ulttyq baǵdarlamalaryn iske asyrý ústinde. Danııa, Norve­gııa, Ulybrıtanııa, Kanada, Germa­nııa, Saýd Arabııasy, Úndistan, Re­seı, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Ma­laı­zııa, Sıngapýr, Avstralııa, Jańa Zelandııada qarqyndy jobalar júrip jatyr. Qytaı óziniń «In­ternet plıýs» baǵdarlamasynda ıfrlyq ındýstrııany dástúrli ın­dýstrııamen biriktirgen. Sınga­pýr «aqyldy ekonomıkany» qa­lyp­tastyrdy, Ońtústik Koreıa «krea­tıvti ekonomıka» baǵdarla­masy arqyly adamı kapıtaldy damytýǵa, kásipkerlikke jáne sońǵy tehnologııalyq jetistik­terin taratyp jatyr, al Danııa mem­lekettik sektordy ıfrlan­dyrýǵa basa nazar aýdarǵan. Qazirgi kúni Mońǵolııada shalǵaıdaǵy eldi mekenderdiń ózi uıaly baılanystyń besinshi býyny 5G-men qamtamasyz etilgen.

2016 jyly BUU arqyly ja­salǵan aqparattyq kommý­nı­ka­ııalyq tehnologııalar da­mýy­nyń negizgi álemdik reıtın­gin­de (ICT Development Index) Qazaq­stan 175 eldiń ishinde 52-oryndy ıe­lengen eken. «ıfrlyq Qazaq­stan» baǵdarlamasy men basqa da stra­tegııalyq baǵyttardy iske asyrsaq, elimiz 2022 jylǵa qaraı 30-orynǵa, 2025 jylǵa qaraı 25-orynǵa jáne 2050 jylǵa qaraı 15-orynǵa deıin kóteriledi dep boljanǵan eken. Qazaqstan sondaı-aq ıfrlandyrýdyń aǵymdaǵy deńgeıi turǵysynan The Boston Consulting Group halyqaralyq konsaltıngtik kompanııasynyń e-intensity reıtınginde joǵarǵy kór­setkishke ıe bolǵan. Atalǵan má­limetter shyndyqqa janasa ma, joq pa degen saýal bárimizge qyzyq. Biraq ıfrlandyrýdyń aqsap tur­ǵany anyq. Kinárat jobada emes, ony oryndaýda syńaıly. 2025 jylǵa deıin, jalpy alǵanda ıfrlan­dyrýdyń ekonomıkalyq tıimdiligi 40 mlrd teńgeni quramaq. Bul boljam júzege asa ma, joq pa? Ony, árıne ýaqyt kórsetedi.

 

Dilda ÝÁLIBEK

Sońǵy jańalyqtar