6 Tamyz, 11:44 651 0 Qoǵam Ahmet ÓMIRZAQ

Qymyz, shubat − baryń da, náriń de osy

Ár halyqtyń jetistigi óziniń ata kásibine tikeleı baı­lanysty. Sondyqtan onyń óneri de, sheberligi de, tipti dúnıetanymy da sol ta­raptan kórinedi. Eger ulan-baıtaq dalany myńǵyrǵan malǵa toltyryp, tórt túligin túgel­dep ósken qazaq halqynyń taǵamy − et, sýsyny – qymyz ben shubat, ydysy − saba men torsyq bol­masa, mal baqqany beker bolar edi ǵoı! Kıim-ke­shegi men tósenishi, baspanasy − alty qa­nat aq ordasy da maldyń terisi men júninen ja­salǵan babalarymyzdyń sýdyń tazasyn iship, tamaqtyń qunarlysyn jegeni jaıynda aı­ta bastasańyz sóz taýsylmaıdy. Degenmen áli et pen qýyrdaq jeýden tyıyl­maǵan qazaq qy­my­zy men shubatyn da umyta qoıǵan joq. Al bi­raq sony qalaı óndirip, qalaı tutynyp júrmiz?

Atamzamannan beri etti negizgi tamaq retinde paıdalanatyn qazaqtyń buryn­da maıly etke toıyp alǵan soń, ony sińirý úshin sońynan qymyz ne shubat ishkeni belgili. Biraq búginde et jegishtigimiz qalmasa da, qymyz, shubat ishýdi qoıyp bara jatqan sekildimiz. Onyń sebebi − elimizde mal basynyń, mal baǵatyn adamdardyń azdyǵy, mal sharýashylyǵyna memleket tarapynan jet­kilikti kóńil bólinbeı jatqandyǵynan.

Búgingi qazaq qymyz-shubat ishpeıdi dep aıyptaýdan buryn ony kóp ón­dirip, baǵasyn qoljetimdi qylýdyń jolyn tabý kerek. Qazirgi jaǵdaıda ol múmkin emes bolyp tur...

Qymyz Eýropada qalaı patentteldi?

Biz, shynyna kelgende, eshteńege asyqpaıtyn elmiz. Áli kúnge ata-ba­bamyzdan qalǵan muralardyń ózine jóndep ıelik ete almaı júrgenimizdiń ózi sonyń aıǵaǵy. Basqasyn bylaı qoı­ǵan­da, ulttyq taǵamdarymyzdyń ózine kim kóringen ıelik etip, atyna menshik­tep jatyr. Máselen, qazy-qartany óz­bek­ter, aıran-shalapty japondar, qy­myzdy nemister ıelep patenttep jatyr degendi estımiz. Árıne, patent ıeleri bo­lashaqta óziniń menshiktep alǵan nár­sesiniń shyn ıesi retinde barlyq quqy­ǵyn ıelenip, ony óndirýge ruqsat beretin kórinedi. Al biraq qazynyń, qy­myzdyń barlyq jasalý tehno­lo­gııa­syna bir adam ıe bolyp, ózgege ishkizbeı, je­gizbeı qoıa almaıdy ǵoı. Tek ony oı­lap tapqan zańdy ıesi retinde belgili bir adam ne eldiń atalatyny bar.

Ana bir jyldary «oıbaı, qy­my­zy­myzdy nemis ıelenip ketti, aıy­ryl­dyq» dep óre túregelgenimiz bar. Qa­­­zaqstandyq BAQ ol áńgimeni ilip alyp, jarysa jazdy. Biraq zertteı kelgende, qy­myzǵa patent alǵan nemis emes, Ber­lın qalasynda «Jylqy sharýashyly­ǵy­nyń ekologııasy men ekonomıkasy» boıyn­sha zertteý júrgizip júrgen ǵalym Aı­týǵan Muqashev bolyp shyqty. Aýyl­sharýashylyq ýnıversıtetin bitirgennen keıin ol jylqy sharýashylyǵy ekono­mı­­­kasynan ǵylymı dıssertaııa qor­ǵa­ǵan, qymyz jasaýdy qolǵa alǵan. Iaǵnı, Qa­raǵandy óńirinde qymyzdy bir jylǵa deıin saqtaıtyn ádisti óndiriske en­gizgen. Alaıda ol jaqta óz betinshe ón­di­ris ornyn asha almaıtyn bolǵasyn A.Muqashev Germanııada ol ata-baba­lary­nan beri qaraı jylqy sharýashylyǵyn júrgizip kele jatqan Gans Solman degen kisimen birigip patent alǵan.

Qazaq ǵalymy ol eýropalyq ádis ne­­gizinde qymyzdy álemge ta­nyt­paq oıy bar eken. Nemis azamatymen biri­gip ashýy sebebi, olar tehnologııalyq jaq­tan jetilgen el. Sodan soń álemge ta­nymal «nemis sapasy» degen sapalyq deń­geı bar. Iaǵnı, ózge elderdiń stan­dart­taryna saı kelgen taýar nemis stan­dart­tarynan ótpeı jatady. Sondyqtan Eý­ropa naryǵyna Germanııa arqyly kirý­diń artyqshylyǵy bar deıdi ǵalym. Sol sııaqty biz oılap júrgendeı eýropa­lyq­tar qymyzdy «densaýlyqqa paıdaly» dep talasa-tarmasa iship jatqan joq kó­ri­nedi. Ol jaqta «densaýlyqqa paı­daly» dep aıtyp satý úshin arnaýly zert­teýler júrgizilip, paıdaly ekenin dá­leldenip, ǵylymı tujyrymdar ja­salýy tıis eken. Máselen, óziniń sharýa­shy­lyǵyndaǵy bıelerdiń sútinen ja­salǵan qymyzdyń qorabyna «densaý­lyqqa paıdaly» dep jazyp satqany úshin Solman úlken kólemde aıyppul tó­lepti. Óıtkeni qymyzdyń densaýlyq­qa qandaı paıdasy bary Germanııady áli ǵy­lymı jaǵynan dáleldenbegen. De­gen­men nemis eli bıe sútinen jasalǵan sa­byn, sabynsý, untaqtar Franııa, Gol­lan­­dııa, Avstrııa elderinde de shyǵary­lyp jatqan kórinedi.

Sóıtip, nemisterdiń qymyzǵa pa­tent alý oıynda da bolmaǵan, ony patenttep Germanııa arqyly álem­dik naryqqa shyǵarǵysy kelgen qazaq balasy eken.

Shubatqa sheteldikter nege qyzyǵady?

Tórt túliktiń tóresi túıe ma­ly­nyń sútinen jasalǵan shubat ejel­­den ári sýsyn, ári tamaq ekeni bel­gili. Árıne, qazaq halqy ony paıdaly sý­­syn retinde tutynyp, súısine ish­ken­men onyń quramyn zerttep, paıdasyn ǵy­lymı turǵydan zertteý júgizgen joq. Biraq búgingi qazaqtar shubattyń ke­re­me­tin zerttep, jańalyq ashyp jatyr. Osydan biraz buryn shymkenttik ǵalym Musatilla Toqanovtyń ashqan jańalyǵy jaıly belgili boldy. Shubatty zertteýge uzaq jyldar boıy ýaqytyn arnaǵan Toqanov shubatty óńdep odan qurǵaq un­taq, tabletka jáne tez erıtin túıir­shik jasaýǵa qol jetkizdi. Ol nege kerek deseńiz, reseılik ǵalymdar qaterli isikti emdeýge qajet fermentterdi ana sútiniń aqýyzynan taýyp, sodan lafrot degen dári jasamaqshy eken. Biraq júz gramm pre­parat jasaý úshin eki jarym tonna ana súti qajet bolady eken. Al oǵan eki ja­rym myń dollar kóleminde qarjy jums­alatyn kórinedi. Oılap kórińizshi, qar­jy tabylǵannyń ózinde sonsha ana sútin tabý ońaı emes qoı! Al M.Toqanov­tyń jańalyǵy osy tyǵyryqtan shyǵa­ra­tyn jańalyq. Ol túıe sútiniń ana súti­men quramdas ekenin, ıaǵnı túıe sú­ti­niń aqýyzynda da laktoferrın fer­menti ana sútimen birdeı mólsherde eke­nin kórsetken. Demek, ana sútine qara­ǵanda áldeqaıda arzan jáne kóp mól­sherde óndirýge múmkindik bar túıe súti obyrǵa qarsy dári jasaýǵa mol paı­dasyn tıgizedi. Budan basqa shubattyń ókpe aýrýyna, ishek qurylystary, baýyr, dárýmen jetispeýshilik, qan azdyq, qant aýrýyna da emdik shıpasyn tıgizetini de ǵalymdar tarapynan aıtylyp júr.

Ózimiz mańyzyn tolyq túsinip je­te qoımaǵan Toqanovtyń jańa­ly­ǵy álemdi qyzyqtyryp otyr deý­ge bolady. Máselen, qazaq ǵalymynyń ash­qan jańalyǵy týraly esitken muhıt­tyń ortasyndaǵy japondar kúnshilik jer­den ushyp kelip, shymkenttik ǵa­lym­ǵa qolqa salǵan kórinedi. Suraıtyny − Toqa­novtyń túıe sútinen alǵan qurǵaq túıirshiginiń patentin satyp alý. Keıin Moń­ǵolııa men Eýropa elderinen de son­daı usynys túsken, qytaılar jaǵynan Toqanov jańalyǵyn óndiriske engizýge ınvestıııa salamyz degender tabylǵan. Biraq óziniń jańalyǵy Otanyna qyzmet etkenin, sonyń paıdasyn óz memleketi kór­genin qalaıtyn Musatillá Toqanov basqaǵa moıyn bura qoıǵan joq.

Jalpy, otyz shaqty patenttiń ıe­si (onyń 8-i shubatqa baıla­nys­ty jańalyqtar) Toqanov qurǵaq untaq pen tabletka, tez erıtin túıirshik tú­rinde shetelge eksporttaýǵa bolatyn­dyǵynyń ǵylymı negizin jasap, sony turaqty óndiretin óndiris ornyn jasaý úshin 400 mıllıon teńgedeı aqsha kerek deıdi. Biraq ázirge oǵan kómek qolyn sozatyn Úkimet ne isker mıllıarderler de bolmaı tur. Qazirshe klasterlik teh­no­logııamen shubatty úsh aıǵa deıin taza kúıinde saqtaýǵa bolatynyn dáleldegen ǵa­lym, shubattan qant dıabeti men ishek qury­lysyna shıpasy tıetin bıoıogýrt, ım­mýnıtetti kóteretin balqaımaqty sha­ǵyn partııamen jasap kórsetti. Ony ilip áketip, ary qaraı damytatyn kásip­ker shyqsa qanekı. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Sozaq aýdanynda qymyran óndirisi qolǵa alyndy. Demek, ulttyq sý­syn­nyń bul túrin uzaq ýaqytqa saq­tap, tasymaldap satýdyń joly tabyldy.

Degenmen ǵalymnyń jańalyǵyn túsingender aýyl sharýashylyǵy ko­pera­tıvterin quryp, túıe sútin qa­byl­­dap, ony uzaq saqtaý úshin qaıta óń­dep jatyr. Sonyń biri – ońtústik óńir­degi Sozaq aýdany. On myńnan asa túıesi bar bul aımaqta joǵarydaǵydaı sh­aǵyn óndiris oryndary qurylyp, uzaq saq­talatyn shubattardy jasaýmen aına­lysyp jatyr.

Esepke júırikter shubattan jasa­latyn untaqtyń paıdasyn da esep­tep qoıypty. Mysaly, bir tonna munaıdyń quny 400-500 dollardyń ol jaq, bul jaǵy desek, shubattan alynatyn untaqty bir kelisi naryqta 200-den 500 eýroǵa deıin barady eken. Demek, qaı­sysynyń qandaı paıda ákeletini jáne qaısysyn óndirýge qansha shyǵyn kete­tini kádimgideı-aq kórinip tur... Shubat ózimizden tabylyp, odan shyǵatyn qym­bat untaq ózimizde óndirilýge múm­kin­dik bolsa, ony qoldamaý, kórinip turǵan paı­daǵa qyzyqpaý − aıtýǵa da uıat shy­ǵar-aý...

Aqyry, ózimiz oılanyp júrgende Qytaıdyń kásipker azamaty Túrkistan qalasynda qymyz ben shubat ón­deıtin zaýyt salýǵa 7,5 mıllıardtaı qarjy salyp, jylyna 100 tonna túıe men jylqy sútin qaıta óńdep, untaǵyn shy­ǵarýǵa kirisip ketti. Qazir Qytaıǵa ketip jatqan untaqtar kúnderdiń kúnin­de ol jaqtan daıyn ónim retinde ózimiz­ge satylyp jatsa tańǵalmaımyz. Uzyn­qu­laq­tyń aıtýynsha, shubat, qymyz untaq­tary Qytaıdan elimizge tasymal­da­nyp, jasandy qymyz el naryǵyn jaý­lap ta jatqan kórinedi...

Nesin aıtamyz, kezinde elimizde ókpesi aýyrǵandardy emdeıtin jıyr­maǵa jýyq shıpajaı bolǵan kóri­nedi, biraq el Úkimetinen qoldaý bol­ma­ǵasyn jabylyp qalǵan. Al soltústiktegi Re­seıde qymyz óndiretin 80-nen asa agro­fırmalar men qymyzben emdeıtin 50-ge jýyq shıpajaı bar eken. Bul − bizdiń ulttyq sýsynymyzdyń paıdasyn óz­geler kórip otyr degen sóz.

Elimizde ulttyq sýsyn óndirýdiń jaıy qalaı?

Árıne, elimizdiń aýyl sharýa­shy­ly­ǵy quldyrap ketse de, az-kem mal ustaǵan halyq pen keıbir maly kóp agrofırmalar qymyz ben shubat óndirý­di toqtatqan joq. Jyl saıyn ulttyq sýsynǵa degen halyqtyń suranysy da artyp keledi, soǵan oraı ulttyq sýsyn óndirýdiń de mólsheri artyp barady.

Bıylǵy jyldyń resmı sta­tıs­tı­kasyna kóz salsaq, jarty jyl ishinde Qazaqstanda 423 tonna bıe súti ón­dirilipti. Bul máselede elimiz aımaq­tary­nyń úlesin qarar bolsaq, Almaty ob­­lysy – 160 tonna, Pavlodar oblysy – 79 tonna, Aqtóbe oblysy – 56 tonna qy­­myz óndirgen. Bıylǵy qymyz óndirý kó­­lemi 2018 jyldyń birinshi jarty­jyl­dy­ǵymen salystyrǵanda 15 paıyz ar­tyq bolsa, 2019 jyldyń alǵashqy al­ǵash­­­qy alty aıyndaǵy nátıjeden 17 paıyz kem bolǵan.

Elimizde qymyz óndirýdiń kór­set­kishi 2018 jyly 1 081 tonna, 2019 jyly 1 103 tonna boldy.

Jyl basynan ortasyna deıin myń tonnaǵa jýyq shubat ón­di­ril­se, onyń jartysynan artyǵy Al­ma­­ty oblysyna tıesili. Elimiz boıyn­sha 2018 jyly 2 196 tonna, 2019 jyly 3 177 tonna shubat óndirilip, bul boıynsha ósim 45 paıyzǵa jýyqtady.

Bıylǵy jartyjyldyqta qymyz óndirisiniń kólemi ótken jylmen salystyrǵanda bir jyl ishinde 34,1 paıyzǵa (685 tonna), shubat óndirisiniń kólemi 72 paıyzǵa (1,7 myń tonna) ós­ken. Bul, árıne, kóńil qýantady. Biraq sura­nys artsa, sonyń baǵasyn kótere salatyn naryqtyń áreketi halyqtyń qaltasyn qaǵyp, densaýlyqqa tıgizer shıpasy kóp ulttyq sýsyndardyń óndi­ri­sin de, halyqqa jetýin de tejeıtini anyq.

Jasyratyn nesi bar, bazarda sa­tylatyn ulttyq sýsyndar­dyń qadiri qashyp barady. Ásirese, qymyzǵa sý qosyp satý degen tyıylar emes. Bazar­dan satyp alǵan qymyzyńnyń qymyz dámi bar demeseń, dámi sý tatyp turady. Ydysqa quıylǵan qymyzdy 3-4 mınýt qozǵamaı tundyryp kórseń, qymyzy ydystyń túbine shógedi de, joǵarydaǵy jartysy kógerip, qara sý bolyp shyǵa keledi. Demek, ulttyq sýsynymyzdyń qadi­rin qashyryp júrgender alyptsa­tar­lar bolyp tur. Bazarlardyǵy zattyń sapasyn tekseretinderdiń jumys iste­meýi osyǵan jetkizgen.

Aýyldyq jerlerde jylqy ustap, bıe saýatyndardyń da jaǵdaıy máz emes. Sebebi jylqysy jaıylatyn jaıy­lym joq. Jerdiń kóbin paı­dalan­baıtyn bireýler ıelep alyp, halyqtyń malyn jaıǵyzbaıtyn jaǵdaıǵa jetken. Mundaı jaǵdaıda mal sharýashylyǵy qa­laı damıdy, ulttyq sýsyndar qalaı ón­diriledi? Biren-saran agrofırmalar bolmasa, qarapaıym halyqqa elimizdegi et-sút óndirisine úles qosýǵa múmkindik beril­megen. Tipti, qarapaıym aýyl tur­ǵyn­dary ózderiniń malynyń eti men sútin ózderi bazarǵa satýǵa jaǵdaıy joq. Al kóterme baǵamen satyp alatyndar aýyldyqtardan arzanǵa alyp, qalaǵa áke­lip qymbatqa satady. Ana jaqta sharýalardy qanasa, munda kelip qala­lyq­tardyń qaltasyn qaǵady. Demek, halyqqa mal baǵatyn jer berip, malyn kóbeıtýge jaǵdaı jasalmasa, jýyq arada ultyq sýsyn óndirýdiń problemasy she­shile qoımas...

Indette halyqqa shubat shıpa, qymyz dárý me?

Álemdik indet halyqtyń aqyly men tózimin synady. Sondaı-aq bilimi men tártibin de synǵa saldy. Ba­synda koronavırýs degende úreıi usha­tyn jurt, keıin oǵan sergek qaramaı saq­tyqty umytyp ketkendeı boldy. So­syn adamdardan aýrý tabylyp, aýrý­hanaǵa túse bastaǵanda da sene qoımady. «Aýrý bar» degenderge «tanys-bilisińniń ishinde aýyrǵan adam bar ma, joq bolsa nesine aıtyp tursyń?» dep tipti senbe­geni belgili. Alaıda keıin aýyrǵan jurt­tyń qarasy kóbeıgende adamdar tosyn kelgen páleden qalaı aman qalamyz dep alasurdy. Sonda eń áýeli olardyń qula­ǵyna kirgen sóz «ımmýnıteti kúshti­lerge aýrýdan qaýip joq» degen sóz edi. Sosyn halyq ımmýnıtet kóterýdiń jolynda júgirdi. So kezde «et jep, sorpa iship, qy­myz ben shubat ishý − ımmýnıtet kótere­di» degen taǵy bir jubanysh paıda boldy da, eldiń endigi yqylasy qymyz ben shu­batqa aýdy.

Árıne, taza et jep, qymyz-shubat ishkenniń baqýat bolatyny belgili. Óıtkeni dárýmenderge baı bul ulttyq sýsyndar aǵzaǵa qajet mıneral­dardy jetkizip, ishki qurylysqa, baýyr-búırekke, asqazanǵa zor kúsh berip, kisi­niń saýlyǵyn nyǵaıtatyny belgili. Alaı­da koronavırýs sekildi qaterli vı­rýs­tyń juqpaýyna kepil bola almaı­dy. Degenmen únemi qymyz, shubat ishkender­diń aýrýǵa tótep berýi ábden múmkin.

Muny dárigerler de moıyndaıdy, biraq bári de ulttyq sýsyndar ko­ronavırýspen aýyrmaýǵa kepil bola almaıtynyn eskertedi. Máselen, Semeı óńi­riniń joǵary dárejeli dárigeri, te­rapevt-pýlmonolog, medıına ǵy­lymdarynyń kandıdaty, Janar Ýra­zalına tengrinews.kz saıtynyń til­shi­sine bergen suhbatynda bul jaıynda bylaı depti: «Ulttyq taǵamdardy qol­danýǵa tolerantty túrde qaraǵan durys. Sebebi qurt, qymyz, shubat, aıran sekildi ta­ǵamdardyń paıdaly ekenin dálel­deıtin birneshe fakt bar. Mysaly qy­myz­da paıdaly fermentter bar, jylqy sútinde S, V1, V2, V12 dárýmenderi jáne fo­lıı qyshqyly bar. Al jylqy etinde tabıǵı ımmýnoglobýlınder bar. Sondaı-aq jylqy etinde adamnyń ımmýn júıe­siniń damýyna jaqsy áser etetin mı­neraldar men vıtamınder (magnıı, fos­for, margane, kalıı, kalıı, V1, V2, V6 vıtamınderi jáne basqalar) bar. Negizi koronavırýsta vırýstyq etı­mo­logııa faktisi bar ekenin eskersek, onyń negizgi zııany − ol ımmýnıtetti tómen­detedi. Sondyqtan qymyz, shubat sekildi ónimderdi koronavırýs juqtyrǵan kezde de qoldansaq bolady. Biraq bul korona­vırýs­tan tolyq emdelip ketesiz degen sóz emes. Onyń jalǵyz ózin emdeýde qoldana almaımyz. Ony tek ımmýn júıesi jaqsy bol­syn deseń, osy ulttyq taǵamdardy jeýdiń paıdasy bar».

Jaıylymdyq jerdiń azdyǵy – mal sharýashylyǵyna qolbaılaý

Naryq zamanynyń basty qa­ǵı­dasy − paıda tabý desek, qazirgi adamdar tek sony bilip alǵan. Qara jerdi ıelep alyp, sony ne ózi paıdalanbaı, ne ózgege bermeı bos tastap qoıý − adam­gershilik qaǵıdasyna da, zańdyq normaǵa da jatpaıtyn túsiniksiz birdeńe, biraq bizdiń elde ol úırenshikti jaǵdaı bolyp tur. Keıingi derekterde el kólemindegi aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jalpy jer kólemi – 220 mln gektar. Sonyń 187 mln gektary mal jaıylym­dary dep kórsetilgen. Biraq sol mal jaıy­lymdarynyń qanshasyn jeke adamdar ıelep, paıdalanylmaı jatqany Úkimetke ǵana aıan bolmasa, bylaıǵy jurt bile bermeıdi. Eń jamany sol, bireý­lerde mal bar, biraq jaıylym joq. Endi bireýler júzdegen gektar jerdi ıelep alǵan, biraq ne egin ekpeıdi, ne mal baqpaıdy. Paradoks! Telearnada aýyl mańyndaǵy buryn jaıylym bolyp kelgen jerdi áldekimder ıelep alyp, jergilikti halyq malymyzdy jaıatyn jer tappaı qaldyq dep shýlap jatady. Biraq máseleniń qalaı sheshilgenin sol kúıi bilmeı ketemiz.

Ulttyq sýsyndardy mol óndirý memlekettiń azyq-túlik jáne den­saýlyq saqtaý salalaryndaǵy stra­tegııalyq mańyzy bar qubylysqa aına­lyp kele jatqanyna kún saıyn kózimiz jetip kele jatyr. Al ony Qazaqstanda mal sharýashylyǵyn damytpaı iske asyra almaımyz. Demek, aýyldyq jer­lerdegi jaıylymdyq jerlerdi jeke men­shikke berýdi toqtatý kerek. Jer­gilikti halyq qorasynda mal saqtap, onyń sanyn kóbeıtý úshin memleket tara­pynan qarjylaı járdem berilýi qa­jet. Ásirese, túıe men jylqynyń sanyn kóbeıtý basty maqsat bolǵany durys. Shoshqa ósirýdi sýbsıdııalaýǵa mıl­lıondaǵan qarjy bólgen memleket odan góri eki jaqty paıdaly túıe men jylqy ósirýge qoldaý bildirse, paıdasy shash-etekten bolatynyn joǵaryda naqty mysaldarmen kórsetip óttik dep oılaımyn.

Ótken jyly elimizdegi iri qara­nyń sany 8,7 mıllıonǵa ja­qyn­dasa, qoı-eshkiniń sany 25 mıl­lıonǵa jetip qalǵan eken. Kezinde Qa­zaqstanda mal basy budan áldeqaıda kóp bo­lǵan. Qazir etti bylaı qoıǵanda, qy­myz ben shubatty shetelge satyp jatqan kezeńde mal basyn kóbeıtý asa mańyzdy sharýa. Óıtkeni ishki qajettilikti tolyq óteı almaı jatyrmyz, onyń ústine eksportqa shyǵarýymyz kerek.

Qysqasy, halyqtyń saýlyǵyn oılasaq, qymyz ben shubatty mol óndirip, ishki suranysty tolyq qa­na­ǵattandyrýǵa umtylý kerek. Al oǵan ne qajeti belgili.

Sońǵy jańalyqtar