16 Shilde, 13:39 1021 0 Rýhanııat "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Alashtyń altyn saqasy

HH ǵasyrdyń 80-jyldarynyń sońynda  QHR  ShUAR Gýmanıtarlyq ǵylymdar akademııasynyń vıe-prezıdenti, jazýshy, tarıhshy-ǵalym Jaqyp Myrzahannyń muryndyq bolýymen akademııanyń ár túrli ınstıtýttaryna qazaqtyń biraz jas mamany jumysqa shaqyryldy. Pekındegi Ortalyq ulttar ýnıversıteti qabyrǵasynda oqyp júrgen kezimizde-aq J.Myrzahan bizge «jip taǵyp» ketken bolatyn.

Sodan 1987 jyly ýnıversıtetti bitire salyp, atalǵan akademııanyń ádebıet ıns­tı­tý­tyna ǵylymı qyzmetker bolyp ju­mys­qa qabyldandyq. Akademııadaǵy ózge me­kemede joq bir erekshelik – kitapha­nasyna «Jul­dyz», «Qazaq ádebıeti», «Egemen Qazaqstan», «Kazahstanskaıa Pravda», «Parasat» sekildi qazaqstandyq basylymdar kelip turady eken. Biz, qazaq jastary osy basylymdardyń árbir jańa nómirin jyl kelgendeı tórt kó­zi­mizben sarǵaıa kútip, erekshe ásermen, útir-núk­tesin qaldyrmaı oqyp shyǵatynbyz. Oqý­men ǵana shektelmeı, jınalyp alyp, on­da kóterilgen máseleler men shyǵarma­lar­dy talasa-tarmasa talqylap, qyzyl keńirdek bo­lyp jatqanymyz. Talqyǵa qatyspaı, «tek júrý» tipten múmkin emes edi. Sebebi keýde­miz­ge nan pisip turǵan óndir jaspyz. Mezgil bol­sa 1980-jyldardyń sońy! Onyń ústine esh­qandaı saıası qaq-soq kórmeı ósip kele jat­qan býynnyń ókilimiz... Qysqasy, QHR-da ózi­miz turyp jatqanymyzben esi-dertimiz ir­gesi sógile bastaǵan KSRO-da. Dálirek aıt­saq, KSRO quramyndaǵy tarıhı otanymyz – Qazaqstanda. Mezgil kóshi jyljyp 1990 jyl­darǵa kelgende, alǵashqy kezekte Baltyq ja­ǵalaýyndaǵy elder óz táýelsizdigin ja­rııa­lady. Talas-talqymyzdyń taqyryby: kelesi kezekte qaı el? Qazaqstan qashan? Kúte-kúte kúnimiz jyl, aıymyz ǵasyr boldy. Ia aqsar­bas! Mine, ańsaǵan kúnge de jettik. 1991 jy­ly jeltoqsannyń 16-juldyzy. Osy kúni Úrimshide qýanyshtan jarylmaǵan, kózine baqyt jasy úıirilmegen, toılamaǵan qazaq ba­lasy qalmaǵan shyǵar. Biz, Shynjań gý­ma­nıtarlyq ǵylym akademııasynyń onshaqty qyz-jigiti qoldan bir «týǵan kún» jasap, halqymyzdyń úsh ǵasyrdan soń qaıta oralǵan azattyǵynyń alǵashqy kúnin toı­ladyq! Ertesinen bastap áńgimemiz múlde basqa baǵytta órbıtin boldy. Iaǵnı endi Qa­zaqstanǵa qalaı jetemiz? Kerek bolsa, she­karany buzyp qashyp ótýdi usynǵandar da boldy. Sebebi ol jyldarda Qytaıdan shet­elge shyǵý degenińiz qııamettiń qyl kópirinen ótkennen de qıyn-tuǵyn. Mine, 1992 jyldyń da alǵashqy aılary artta qalyp barady. Óstip toryǵyp júrgen kúnderdiń birinde «Úrimshige Qazaqstan aqyn-jazýshylarynyń shaǵyn delegaııasy kelipti» degen habar qalada jeldeı esti. Jyltyraǵan bir bolar-bol­mas úmit oty janymyzdy jylytyp, kádi­mgideı eńsemiz kóterilip qaldy. Sebebi de­legaııa ózge emes aqyn-jazýshylardan quram tapsa, ári onyń quramynda qazaqtyń ultshyl zııalylary Rymǵalı Nurǵalıev pen Muhtar Maǵaýın, Oralhan Bókeevter bar bolsa, olardyń bizderge – atajurtqa jetsek degen sheteldik qazaq jastaryna qolushyn ber­­meýi múmkin be?! Osy armanǵa tumsyǵy­myz­dan jetektelgen bizder, al kelip Qazaq­stannan kelgen delegaııany izdeıik. Qaladan adressiz adam izdeý degenińiz kóldiń túbinen ıne izdeýmen para-par dalbasa aýqat bolyp shyqty. Ne kelgen delegaııanyń kelip toqtaǵan jerin bizge eshkim aıtpaıdy. Biledi-aý degen aǵalarymyzdyń bári «bilmeımiz!» deıdi, shynymen bilmeı me, álde atajurttan kelgen aǵalarymyzdy qyzǵana ma, joq, aýzy kúıip qalǵan baıqustar qorqa ma, áıteýir bizge eshkim eshteńe aıta qoımady. Sosyn Úrimshiniń qonaqúılerin óz betimizshe súzip shyǵýǵa bel býdyq. Óstip júrip birer kúndi ótkizip aldyq. Bir kúni keshte Baqytbek, Qaırat degen jigitter: «Ol kisilerdiń deregin taptyq – «Kúnlun» qonaqúıine túsipti», – degen qýanyshty habar jetkizdi. Erteńine barsaq, «Olar keshe ketip qaldy!» – dedi qo­naq­úı qyzmetkerleri. Biz san soqtyq ta qal­dyq...

Kelesi jyly, ıaǵnı 1993 jyldyń naýryz aıynda ál-Farabı atyndaǵy Qazaq mem­lekettik ulttyq ýnıversıtetiniń arnaıy shaqyrýymen qytaı tiliniń mamany retinde atamekenge oraldym. Ol zaman – shetelden Qazaqstanǵa kelýge jol tabý qıyn, jol taýyp kelseń turaqtap qalý qıyn, turaqtap qalsań azamattyq alý qıyn... Jan baǵý odan da qıyn bolyp turǵan kez edi ǵoı. Shetten kelgen – onda da bir jetisken baı el emes, hal­qynyń qarny endi-endi toǵaıyp kele jat­qan, soıalıstik júdeý elden kelgen bizdi qoıyp, osynda tutas eli-aýyly, janashyr týys-baýyry baqadaı shýlap otyrǵan jer­gilikti zııalylardyń ózi «shyqpa janym shyqpamen» zorǵa jan saqtap otyrǵanyn kóz kórdi. Osy qalyń qıyndyqtar birinen keıin biri jelkemizge qonjıyp, múldem azdyryp-tozdyrmaǵanymen, ájeptáýir tıtyqtatyp tastaǵanyn nesin jasyraıyq?! Osy qıyn­dyqtarǵa tózbegen biraz jerlesterim «Ata­meken aman bolsyn!» dep attyń basyn keri burýǵa májbúr boldy... Aıtaıyn degenim bul emes, óstip júrip 2-3 jyl óte shyǵypty. Árı­ne, bul 2-3 jylda ustazdyqtyń syr­tynda, res­pýblıkanyń «Azııa», «Parasat», «Túrki­stan» qatarly merzimdi basylymdarynda, «Alataý» telearnasynda ádebı qyzmetker, sholýshy bolyp qyzmet atqardym. Qyrýar óleń, neshe ondaǵan ǵylymı, tanymdyq, pýb­lı­ıstıkalyq, aýdarma eńbekterim ja­rııa­landy. Jurt «aqyn, jas ǵalym» dese, so­ǵan mázbiz... Ómir osylaı ótip jatty.

Óstip júrgen kúnderdiń birinde, jańyl­masam, 1996 jyldyń jazynda osy kúngi fı­lologııa ǵylymdarynyń doktory, pro­fessor Q.Alpysbaevtyń úıine bir sharýamen qań­ǵalaqtap jetip barsam, tórinde sol kez­degi Qazaqstan Ulttyq Ǵylym akade­mııa­sy­nyń korrespondent-múshesi, biraz jyldyń al­dynda Úrimshide ustatpaı ketken aǵam, Alash jurtynyń aıboz uly, áıgili ǵalym Rym­ǵalı Nurǵalı otyr eken. «Qoıdyń bári qasqyrdy tanıdy, qasqyr qoıdyń bárin tanymaıdy» degendeı, men ol kisini birden tanı kettim, sálem berdim. Qunykeń áýeli ol kisini maǵan, sosyn meni ol kisige tanys­tyrdy. Ataǵy Alataýdaı ǵalymdy alǵash ret júzbe-júz kórýim. Bir tańǵalǵanym, ol kisiniń boıynan áldeqandaı «ataqty» adam­darda retti-retsiz kezigip qalatyn buldaný, nánsiný, syzdaý, tákapparlyq, kesirlik, orynsyz maqtan t.b. pendeshilikterdiń ny­shany da baıqalmady, kerisinshe ár áń­gimesin ázilmen kómkerip, sypaıy hám qazaqy ıýmormen sóıleıtin, neni bolsa da betke tike aıtatyn kisi eken. Áıgili ǵalymnyń bol­my­syndaǵy osy qasıet bizge erekshe unady. Áńgime qyzyǵymen biraz otyryp qalyppyn. «Qonaqtyń ústine qonaq kelse qotyr bola­dy» nemese «Eki kisi beıim tursa, esti kisi keıin turady» degen atam qazaq joral­ǵy­symen, turýǵa, júrýge qam jasap edim, Raǵań da, Qunaǵań da múlde ruqsat etpedi... Sosyn ornyma qaıta jaıǵastym. Dastarqan basyndaǵy áńgime bolǵanymen, taqyryby aýqymdy, maǵynaly – táýelsizdik taǵdyry, otarshyldyq kezeńniń zardaptary, qazaq ádebıetiniń jaı-kúıi, eldiń demografııalyq jaǵdaıy, shettegi qazaqtardyń taǵdyry, ǵalym B.Kenjebaev, ánshi J.Kármenov týraly estelikter t.s.s. áńgime arnasy birden birge aýy­syp, óte kóńildi otyrmyz. Bir áredikte Ra­ǵań menen: «ǵylymı ataq-dárejeń bar ma?» – dep surady. «Qytaıda qorǵaǵan joqpyn, biraq osynda oqý, qorǵaý oıym bar», – dedim. Ol kisi Qytaıda qorǵamaǵanymnyń sebebin surady. Men Qytaıda joǵary oqý oryndarynda bol­syn, ǵylymı mekemelerde bolsyn, ǵy­lymı dárejeni asa qatty talap ete qoımaıtynyn, onyń esesine ár salanyń óziniń ǵylymı ataǵy bolatynyn, ony tájirıbege, naqtyly eńbek nátıjesine qarap beretinin, soǵan baılanysty ol elde joǵary bilimnen keıingi ǵylymı izdenistiń (magıstratýra, dokto­rantýra) jappaı úrdiske aınalmaǵa­nyn, osylaısha ózimniń de eshqandaı bir ǵylymı dáreje qorǵamaı-aq, akademııanyń orta dárejeli ataǵyn alǵanymdy táptishtep aıtyp berdim. Munymdy muqııat tyńdap alǵan ǵalym aǵam: «Qazaqstanda birjola qalatyn oıyń bar ma?» – dedi. «Inshalla qal­dym. Azamattyq aldym» – dedim. «Olaı bolsa endi qorǵaý kerek, mende bir keremet taqyryp bar, kimge bersem eken dep basym qatyp júr edi, sen jaqsy keziktiń». Raǵań áı-sháıǵa qaraıtyn emes. Men sózdiń bir ke­zeginde, munda aspırantýraǵa túsýdiń de, tús­ken soń qorǵaýdyń da ońaı emes ekenin, so­ǵan baılanysty toryǵyp, oılanyp júr­genimdi aıttym. Raǵań: «Toryqpa bala! Qaıt­pa, batyr Alban! – dep arqamnan aqyryn ǵana qaǵyp qoıdy da, – óziń Mustafa Shoqaı­dan aýmaıdy ekensiń, saǵan sol Mustafa Shoqaı babańnyń arýaǵy rıza bolatyn bir taqyryp bereıin, tá-á-ák, búgin jeksenbi, sen maǵan sársenbi kúni tústen keıin saǵat úshte kafedraǵa kel, kelistik pe?». «Kelistik!».

Ýaǵdaly kúni saǵat 15:00-de jurt «Qab­do­lo­v­tyń kafedrasy» atap ketken Qazaq áde­bıeti kafedrasyna ımene kirdim. Raǵań tórde otyr eken, qasynda kafedranyń 3-4 muǵalimi bar. «Kel Mustafa Shoqaıdyń inisi, bylaı kel», – dep maǵan bir oryn nusqady. Azdan soń Raǵań ornynan turyp maǵan: «júr, ekeý­miz ońasha sóıleseıik», – dedi de, meni irgeles bólmege ertip kirdi. Kirgen boıda jattap al­ǵan adamsha aǵyl-tegil sóıledi de ketti. Únsiz tyń­dap otyra berdim. Sondaǵy Raǵań áńgi­mesiniń jadymda qalǵan uzyn yrǵasy mynaý.

«HH ǵasyrdyń basy adamzat tarıhynda álem­niń túkpir-túkpirine saıası oıaný, rýhanı sil­kinis ákelýmen erekshelendi. Bul arada jer jú­zindegi oıanýlar men silkinisterdi sanama­lap jatý basy artyq sóz bolar edi. Biz tek aıtarymyzǵa arqaý bolǵaly otyrǵan óńirlerdegi – Qazaqstan, Reseı, Qytaı el­derindegi, HH ǵasyr basyndaǵy tirlikti eske alaıyqshy. Reseıdegi qazan tóńkerisi, kommýnıster jeńisi, KSRO dep atalatyn eýrazııalyq alyp derjavanyń ómirge kelýi, Qytaıdaǵy «4-mamyr» jastar qozǵalysy bas­tatqan demokratııalyq-aǵartýshylyq ba­ǵyt­taǵy tolqýlar, gomındań jáne kom­mý­nıstik partııalarynyń qurylýy, eń sońynda QHR deıtin ımperııanyń ómirge kelýi, Qa­zaqstandaǵy 16-jylǵy kóterilister, «Alash» partııasynyń ómirge kelýi, ult-azattyq baǵyttaǵy rýhanı-aǵartýshylyq silkinister, «Tutas Túrkistan» ıdeıasynyń ómirge kelýi, ol ıdeıany qoldaýshylardyń aqyr aıaǵynda eýrazııalyq alyp derjavanyń qandy sheń­geline ilinip, jappaı qyrǵynǵa ushyraýy... t.b. Osynyń bári sóz bolyp otyrǵan kezeńdegi adamzat qoǵamynda bolyp jatqan oıaný men jańǵyrýdyń qazaq halqy men qazaq qoǵamyn da aınalyp ótpegenin tolyq aıǵaqtaıdy. Al Reseı men Qytaıdaǵy oıaný men silkinister óziniń dittegen jerine jetip tyndy da, tek bizdegi oıaný men silkinister jórgeginde tun­shyqtyryldy. Alaıda qýdalaýǵa ushyraǵan Alash rýhy, ult-azattyq ıdeıa endi birtindep KSRO aýmaǵynan tys jerlerde áreket ete bas­tady. Sondaı óńirdiń biri Shyǵys Túr­ki­stan, qazirgi Shynjań bolǵany belgili. HH ǵasyrdyń 20-jyldarynan QHR qurylǵan 1949 jylǵa deıingi Shyǵys Túrkistanda bolǵan ult-azattyq kúreske, Shyǵys Túr­kistan Respýblıkasynyń qurylýyna uıytqy bolǵan bir-aq nárse, ol – Alash azattyq ıdeıa­sy. Osy ıdeıany jyrlap, halyqty oıatqan, al­dy atylǵan, arty Qytaı túrmesinde shiri­gen qanshama aqyn-jazýshylar bar. Aıtalyq, Aqyt, Tańjaryq, Kódek, Áset, Árip, Júsip­bek­qoja, keshegi Buqara, búgingi Omarǵazy t.b. to­lyp jatyr. Osylardyń shyǵarmashylyǵy men ómirbaıanyn, sol kezeńniń ádebıetindegi ult-azattyq ıdeıany, ony jyrlaýshy aqyn-jazýshylardy atajurtqa oraltý, ǵylymı aınalymǵa engizý búgingi qazaq ádebıetindegi kókeıtesti mindet. Ol úshin sol jaqta týyp-ós­ken, sol jaqta joǵary bilim alyp kelgen, qy­taı tilin jetik biletin adam bolsa dep ar­mandap júr edim. Óıtkeni onsyz bul ta­qyrypty dittegen jerge jetkizý qıyn. Mine, seni maǵan, maǵan ǵana emes, qazaq ádebıetine, tipti Qazaqstanǵa qudaı aıdap kelipti. Endi «urysta turys joq» degen, bilekti syban da kiris. Taqyrypty «Qytaı qazaqtary poe­zııa­syn­daǵy ult-azattyq ıdeıa (HH ǵasyrdyń 20-50-jyldary)» dep alaıyq.

Osy oılaryn aıtyp boldy da, Raǵań: «ke­listik pe?» dedi. «Kelistik» dedim.

Osy «kelisimge» týra úsh jyl tolǵanda, ıaǵ­nı 1999 jyldyń mamyr aıynda ustaz aıtqan taqyryp boıynsha kandıdattyq dıs­sertaııamyz sátti qorǵaldy. Ustaz dán rıza. Qolymdy alyp turyp maǵan búı dep bata berdi: «Dúken, úmitti aqtadyń! Qazaq áde­bıe­tindegi aýqymdy bir aqtańdaqtyń ornyn toltyrdyń. Ony aıtpaǵanda qanshama shahıt keshken arýaqtardy tirilttiń, olardyń saýa­byn aldyń. Endigi ómirińde sol arýaqtar saǵan jar bop júrsin! Atajurtyńda – Ota­nyńda juldyzyń joǵary bolsyn, aýmın!». Men tebirenip kettim. Bataǵa da, basqaǵa da emes. Eki dúnıedegi jalǵyz turaǵym – Ota­nymnan Raǵańdaı shyn janashyr, asyl aǵa tapqanyma!

Keıin taǵy da sol Rymǵalı aǵamnyń ǵy­lymı keńesshiligimen doktorlyq dıssertaııa qorǵadyq... Ol kezde de ult rýhanııaty men qa­zaq ádebıetine óte qajetti, múlde tyń ta­qyryp usyndy.

Qarap otyrsam, alǵash tanysqan kúnnen bas­tap ustazdyń uly júregi toqtaǵanǵa deıin qa­synan eki eli qalmaı 15 jyl birge júrip­pin. Osy on bes jylda ol kisiniń boıynan kórgen-bilgen asyl qasıetterdi, birge bol­ǵandaǵy nebir qyzyqty da taǵylymdy sát­terdi iriktep qaǵazǵa túsirgenniń ózinde úl­ken bir kitapqa júk bolady eken.

Al uzyn sózdiń qysqasyn, kóp sózdiń toq ete­rin aıtsam, akademık Rymǵalı Nurǵalı erek­she daryn ıesi ǵana emes, týǵan halqyn shek­siz súıgen, óte ultshyl azamat edi. Bul só­zi­mizge dálel bolarlyq detal degenińiz myń san. Joǵarydaǵy bizge bergen kan­dı­dattyq jáne doktorlyq dıssertaııa taqy­ryp­taryn biz, áste jaıdan-jaı aıtyp otyr­ǵan joqpyz. Sonyń ózinen-aq sanaly oqyr­man kóp jaıdy ańǵaryp otyrǵan bolar...

Memlekettik tildiń taǵdyry, jer-sý at­taryn qazaqshalaý, sanany otarsyzdandyrý, jas urpaqty otanshyldyq baǵytta tárbıeleý, eldegi demografııalyq jaǵdaı, shettegi aǵaıyndardy jedeldetip kóshirip ákelý t.b. ult taǵdyryna, el bolashaǵyna qatysty to­lyp jatqan máseleler Raǵańnyń janyn qat­ty mazalaıtyn, júregin jıi aýyrtatyn. Sol uly júrek, 70 jasyn toılaýǵa sanaýly aı­lar qalǵanda, 2010 jyly aqpan aıynda soǵýyn toqtatty...

Ustaz ulylyǵynyń, aǵa janashyr­ly­ǵynyń taǵy bir shapaǵaty Álıhan, Maǵjan, Áýezovterden óziniń ustazy B.Kenjebaevqa, odan óz boıyna daryǵan alashshyldyqty, ultshyldyqty bizdiń, biz arqyly keleshek urpaqtyń sanasyna quıyp bergeni, ıaǵnı bizdi de osy qasıetti sherýdiń qataryna – uly jol­ǵa alyp kelgeni! Men osyǵan táýbe deımin hám maqtanam!

Janyń jánnatta bolsyn, meniń Raǵam!

Dúken MÁSIMHANULY,

R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

Sońǵy jańalyqtar