9 Shilde, 16:17 1293 0 Atajurt Baqytbek Qadyr

Rýslan Ahmaǵanbetov: Buryn jerdiń «kıesi» bolsa, búgin «ıesi» bar...

Gazetimizdiń Atajurt jobasy aıasynda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń bir qatar qalalarynda bolyp, ondaǵy elge kóship kelgen qandastardyń tynys-tirshiligimen tanysqan edik. Sapar barysynda bir másele aldymyzdan jıi ushyrasa berdi. Ol – jer máselesi. Shetelden kóship kelip, mal ósirip, egin salǵysy kelgen qandastar jer ala almaı otyrǵanyn aıtqan edi. Bul týraly gazetimizdiń saıtynda «Semeıdegi qandastarǵa jer kerek» atty reportajda aıtylǵan boltyn. Osyǵan oraı Qazaqstandaǵy jer máselesiniń jaı-japsaryn jas zertteýshi, saıasattanýshy Rýslan Ahmaǵanbetovten suryp kórgen edik.

Rýslan Ahmaǵanbetov – Qazaqstandaǵy jer máselesi, demografııalyq ahýal, ýrbanızm saıasaty jáne baılyq pen qut uǵymdaryn zertteýshi. «Baılyq tanymy nemese qazaq baılary», «Qut», «Saıası etıka» t.b  monografııalarymen qatar saıasattanýǵa arnalǵan oqýlyqtardyń avtory.

– Shetelden kóship kelip jat­qan qazaqtardyń qazirgi basty prob­lemasynyń biri – jer alý. Iaǵnı, mal ósiretin jaıylymdyq, shabyndyq jáne egistik jer taba almaı sandalyp júr. Qazaqstan jeri keń baıtaq deımiz... Biraq sharýa­shylyqpen aınalysqysy ke­letin adamdarda jer joq. Mu­nyń syry nede?

– Bul tek shetelden kelip jatqan qa­zaq­tardyń máselesi emes. Bul jalpy qa­zaqstandyqtardyń ortaq máselesi bolyp otyr. Jer máselesin qarastyrǵanda sál tarıhı sheginis jasaǵanymyz jón sııaqty.  HH ǵasyrdyń bastapqy kezinde  «Qazaq» gazeti men «Aıqap» jýrnalynyń betinde eń jıi kóterilgen taqyryptyń biri boldy. Keńestik kezeńde jer máselesi qeńshar men ujymsharlar arqyly retteldi. Táýelsizdik  jyldaryndaǵy jer máselesi joǵarydaǵy tarıhı kezeńderge uqsamaıdy, biraq olar­dyń áseri bary anyq. Shuraıly jerlerge suranys qaı zamanda da joǵary bolǵany belgili. Mundaı jaǵdaı búgin de baıqalyp otyr. Qunarly, shalǵyndy jerlerdi kóp mólsherde memleketten uzaq merzimge jal­ǵa alýshylar kóbeıdi. Bul – bir. Ekinshiden, ulttyq mentalıtettiń de áseri bar sııaqty kórinedi. Osy suraqty qoıǵanda bir oqıǵa esime túsip otyr. Bir jyldary (shamamen 10-15 jyl buryn) aýylda esiginiń aldyn­daǵy egistik jerdi artyǵymen qorshap alýshylar kóbeıip ketti. Sonda bir kór­shi­miz aıtyp edi: «Bizdiń qazaq jerge toımaı­dy ǵoı» dep. Sebebin suraǵanymda, ol óz ýá­jin bylaı baıandady. «Mysaly, osy jer­lerdi qorshap qosyp alyp jatyr. Oǵan deıin esiginiń aldyndaǵy azǵantaı egistik jerdi ıgere almaı otyrǵanda, myna kóp jerge bir nárse egedi dep oılaısyń ba, árı­ne birinshi jyly bir nárse ekken bo­lyp yrymyn jasar. Kelesi jyly ıgeril­meı shańy shyǵyp qalady» degen edi. Túıin­deı aıtqanda, «jer artyq etpeıdi» qaǵı­da­syn jaqsylap boıymyzǵa sińirgen sııaq­tymyz.

– Qazaqstan jeriniń kóbi la­tı­fýndıstterdiń ýysynda dep oıla­maısyz ba?

– Negizi, jer degen kapıtal. Osy tur­ǵy­­dan alsaq, shuraıly jerlerdi ıelenip otyr­ǵandar týraly túrli aqparat kózde­rin­de, ásirese 2016 jyldary jıi jazyldy. Buǵan qarap, barlyq jer tek dáýletti adam­dardyń qoldarynda deýge kelmeıdi. Se­bebi Qazaqstannyń ár óńiriniń tabıǵaty ártúrli. Qunarly, ıaǵnı qara topyraqty je­rlerde siz aıtqandaı tendenııa baı­qa­lady. Al shóldi jáne shóleıtti jerlerdi mem­leketten uzaq merzimge  jalǵa alý­shy­lardyń ishinde ondaı dáýletti adamdar bar dep oılamaımyn. Qara topyraqty, ásirese bıdaı daqylyn egetin jerlerde latıfýn­dıstterdiń  bary anyq. Munyń da sebebi joǵaryda aıtqandaı jer – kapıtal. Qara topyraqty jerde jumsalǵan qarjyny artyǵymen qaıtaryp alady. Al shóldi jerdegi egistik alqaptary kóp qarjyny qajet etedi. Ol shyǵyndy keıde aqtaıdy, keı­de aqtamaýy múmkin. Odan bólek qara to­pyraqty jerlerde egistikti sýarý degen sııaqty máseleler bola bermeıdi. Al shóldi jáne shóleıt ólkedegi egistik alqaptar ne­gizinen sýdy kóp qajet etedi. Túıindeı aıt­qanda, latıfýndıstter negizinen qara to­pyraqty egistik alqaptarynda. Son­dyq­tan tutastaı elimizdiń sharýashylyq jer­le­ri latıfýndıstter qolynda deýge kel­meı­di. Biraq mundaı tendenııa bizde bary ras.

– Qazaqstanda jer kóp bol­ǵa­ny­men, ásirese qalaly jerlerde ba­ǵasy qymbat. Muny qalaı ret­teýge bolar edi?

– Táýelsizdikten keıin bizde qalaǵa kóshý bastaldy. Qala halqynyń sany jyl­dan-jylǵa artyp jatyr. Bir jaǵynan qa­lalyqtardyń sanynyń artýy men kóbe­ıýin­de bir ıdeologııa bar sııaqty kórinedi. Máselen, biz Ortalyq Azııa boıynsha qala hal­qynyń úlesi joǵary memleketpiz. Mu­nyń ekonomıka úshin jaqsy jaǵy da bar. Odan bólek kóleńkeli jaǵy da baıqalady. Bizdiń aıtyp otyrǵanymyzdy  ýrbanıs­tı­ka atty ǵylym salasy qarastyryp zer­de­leıdi. Ol demografııa ǵylymymen tyǵyz baılanysty. Jaqynda demografııa týraly monografııa jazyp shyqtym. Sonda bir taraýdy ýrbanıstıkaǵa arnadym. Endi ýrba­nızaııa degenniń ózi eki túrli júredi. Biri – tabıǵı. Iaǵnı, qala halqynyń ta­bıǵı ósimi men eldegi  ekonomıkalyq da­mý­dyń qarqyny, qalalardaǵy zaýyttar men fabrıkalardyń kóbeıýi kezinde ju­mys kúshi tapshylyǵynyń áserinen aýyl halqyn jumysqa qalaǵa tartý arqyly. Al ekinshisi, tabıǵı emes ýrbanızaııa, eko­nomıkalyq ósim bolmasa da qalaǵa aýyl halqy kóshe beredi. Al olardy qalada kú­tip otyrǵan jumys ta, tanys ta joq. Biz­diń elde salystyrmaly turǵydan alǵanda, tabıǵı emes ýrbanızaııa júrip jatyr. Bul óz kezeginde qala qurylysy men onyń ınfraqurylym júıesine qysym túsiredi. Mundaı másele qazir Latyn Amerıka­synyń keıbir elderi men Ońtústik Shyǵys Azııa elderiniń birqatar memleketterinde baıqalyp otyr. Buǵan álemdik ýrbanıst mamandar qaterli ýrbanızaııa dep baǵa berýde. Árıne, bizdiń eldegi másele qaterli ýrbanızaııa fazasyna ótken joq. Biraq ret­teýdi qajet etedi. Ol úshin aýyl sharýa­shylyǵy salasyn jáne aýyldaǵy ómir sapasyn kóterý qajet. Sonda aýyl halqy kóp mólsherde qalaǵa kóshpeıdi. Nátı­je­sinde, qaladaǵy jer jáne ınfraqury­lym­ǵa túser júk azaıady. Munyń nátıjesi qa­ladaǵy jer jáne t.b. máselelerdiń she­shilýine óz septigin tıgizedi.  Árıne, aýyl­dan qalaǵa kóshý tendenııasy saqtalady, tek jańaǵydaı máseleler sheshilip jatsa qalada jer alý, úı salý nemese páter jal­daý sekildi jaıttar rettelýine múmkindik týady.

– Jer halyqtyń qazynasy bolý úshin memleket qandaı qa­dam­dar jasaýy qajet?

– Jer – halyq qazynasy degen ras dú­nıe. Biraq bul sóz qaı zamanǵa tán, ony da anyqtap alýymyz qajet sııaqty. Sebebi jer máselesine qatysty túrli kózqaras bar. Ony oqyp ta, bilip te, estip te júrmiz. Ba­tystyq jáne eýropalyq tujyrymǵa salsaq, jer jeke menshikke berilýi kerek deıdi. Iaǵnı, jer kapıtal. Biraq mundaı áre­ket bizdiń el jaǵdaıynda taǵy da bol­maıdy. Taǵy bir pikirlerge nazar aýdarsaq, olardyń aıtýy boıynsha, jer satylmaýy jáne jalǵa da berilmeý kerek. Jaraıdy, satylmaý kerek. Memlekettik menshik bo­lyp qalýy kerek degen pikirmen kelisemin. Al jalǵa da, sharýaǵa da berilmese, sonda tutas jer ıgerilmeı qalýy kerek pe?! Bul burynǵy keńestik kózqarasqa tym jaqyn. Durysy, jerdi kim ıgeredi, paıdalanady, odan ónim alady soǵan jalǵa berilýi tıis dep esepteımin. Memleket basshysy osy mán­degi sózdi aıtqany esimde. Estýim boıyn­sha, qazirgi kezde joǵarydan spýt­nık arqyly túsirip, ıgerilmeı jatqan egistik jerlerdi anyqtaý isi jolǵa qoıy­lyp jatyr eken. Menińshe, osyndaı baǵyt­taǵy jumysty qarqyndy júrgizý kerek. Sodan keıin egistik jerlerdi, múmkin jemis aǵashtary men jylyjaılarǵa arnalǵan jerlerdi qospaǵanda, ózge maqsattaǵy egistik alqaptaryn 49 jylǵa bermeý kerek sııaq­ty. Mysaly, aldymen 5 jyl jalǵa berý kerek. Eger ony ıgerip, ónim alyp jat­sa, kelesi joly 10 jyl degen sııaqty. Son­da birden bolmasa da jerdi ıgeretin, ony­men aınalysatyn adamdardyń alý múm­kindigi artady. Sonymen qatar suryp­taý júredi.

– Jer máselesiniń sóz bolýyna túrtki bolyp otyrǵan jaǵdaı – qan­dastardyń jer ala almaýy. Olar jer alyp tirshilik etý, kásip­pen aınalysý úshin qandaı jeńil­dikter qajet?

– Qazaqstan Kóshi-qon týraly zańy jáne Jer kodeksiniń 46-baby boıynsha qan­dastar jer ýchaskelerin alý týraly 4 tar­maqtan turatyn zańdy quqy bar.  Olar­ǵa ózindik qosalqy sharýashylyq júr­gizý, baǵbandyq jáne saıajaı qurylysy úshin jer ýchaskelerin berý aýyldyq eldi mekenderdiń jerinen, aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerden, ımmıgraııalyq jer qorynan, arnaıy jer qorynan jáne qosalqy jerden ýaqytsha óteýsiz paıda­laný quqyǵymen jer beriledi. Árbir aza­mat sol zańdy quqyn talap etýi qajet. Jer­gilikti ákimshilik olarǵa jer taýyp berýge qolǵabys etýi mańyzdy. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, jerdi ıgere alatyn­darǵa berý lázim. Bul rette shetelden keletin qazaqtar jerdi paıdalanýǵa qa­biletti deýge bolady. Mysaly, Qytaı, Óz­bekstan sekildi elderden keletinder egin egý, ósimdik ósirýge tájirıbeli bolsa, mal sharýashylyǵy salasynda Mońǵolııa qa­zaqtarynyń tájirıbesi mol. Sondyqtan olar­ǵa tıesili jer berý degen sóz – el eko­no­mıkasyna quıylǵan ınvestıııa.

Suhbattasqan Baqytbek QADYR

Sońǵy jańalyqtar