29 Mamyr, 19:45 575 0 Jańalyqtar Túrkistan Gazeti

Ortalyq Azııadan shyqqan áıel ǵalymdar

HH ǵasyrdan buryn álem­dik ǵylymda áıel­der­diń úlesi tym az bolatyn. Onyń se­bebi  qoǵamda bilim alý másele­sin­de názik jandy­lardyń saýatty­lyǵyna kóp mán beril­me­geninde bolsa kerek. Biraq ýaqyt aǵymyn­da, zaman ózgerisinde er men áıel­diń quqyqtyq mártebesi teńesýi nátıjesinde áıelderdiń de bilim alýyna, ǵylymmen aınalysýyna jol ashyldy.

 Ózbekstan. Ótken ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde KSRO memleketi qury­lyp, onyń quramynda 15 ulttyq respýblıka paıda bolǵannan keıin ol elderde jal­py­­ǵa birdeı bilim alý quqyǵy berilip, so­nyń arqasynda ózgelermen birge Ortalyq Azııa respýblıkalarynda áıel-qyzdar qaýymy úshin de ǵylym-bilimge jol ashyldy.

Ótken ǵasyrdyń basynda Ortalyq Azııada Tashkent qalasy ǵylym-bilimniń ortalyǵyna aınaldy. Qazaq, ózbek eliniń shekarasynda ornalasqan bul qalaǵa túrki elderiniń zııaly qaýymy shoǵyrlan­ǵan-dy. Munda 1918 jyly Ortalyq Azııa­daǵy alǵashqy joǵarǵy oqý orny – Ortalyq Azııa memlekettik ýnıversıteti ashylyp, onyń jumysyn jaqsartý úshin Reseıden 86 oqytýshy (arasynda Iý.Golýbkova, I.Raıkova sekildi áıel oqytýshylar da bar) kelip, zerthana quraldary men ǵylymı ádebıet­ter jetkizildi. 1923 jyly bul ýnıversıtette 2 353 stýdent oqıtyn 6 fakýltet boldy. Sonymen birge Shyǵys ınstıtýty, Qazaq, Túrik-tatar, Ózbek ólkelik, Evreı-túzemdik jáne Ózbek ólkelik aǵartý ınstıtýty da jumys istep turdy. Sol kezde Tashkenttegi ártúrli oqý ornynda 280 ózbek, 69 tatar, 32 qyrǵyz, 20 evreı, 8 uıǵyr, 1 túrkimen qyzy bilim aldy.

1930 jyly Tashkent memlekettik ýnıversıtetin bitirgen ózbek qyzy Z.Saıd-Nasyrova osy eldegi áıelder arasynan shyqqan alǵashqy hımık-ǵalym boldy. 1933 jyly ózbekstandyq áıelder arasynan tashkenttik gınekolog-dáriger A.Shorohova professor atandy. Sol sııaqty 40-jyldarda bıologııa ǵyly­mynyń kandıdaty M.Arıfhanova, ınjener-geolog Z.Hodjaahmedova, arhıtektor H.Hadıeva sekildi ózbek qyzdarynyń aty elge belgili edi. Odan keıingi dáýirlerde de ǵylym-bilim salasynda kóptegen oqy­mysty áıelder tabysqa jetti. Máselen, ózbekstandyq qazaq qyzy H.S.Súleımenova 1945 jyly kandıdattyq, 1950 jyly doktorlyq dıssertaııa qorǵap, zań ǵylymdarynyń doktory ataǵyn aldy. 1954 jyly Tashkent zań ıns­tıtýtynyń dırektory, 1956 jyly Ózbekstannyń Ádilet mınıstri boldy. 80-nen asa ǵy­lymı eńbek jazyp, Ózbekstandaǵy zań ǵylymda­rynyń damýyna zor úles qosty. 1958 jyly Tashkentte sot-saraptama ǵylymı ınstıtýty ashylǵan-dy. 1965 jyly osy oqý ornyna Ózbekstan Ǵylym akademııasynyń akademıgi H.Súleıme­nova­nyń aty berildi.

1942 jyly memleketik pedago­gı­kalyq ınstıtýtty bitirip, Ortalyq Azııa memlekettik ýnıversıtetiniń aspırantýrasyna túsken S.Azımjanova 1968 jyly Más­keýde doktorlyq dıssertaııasyn qor­ǵady. Ózbekstandaǵy shyǵystaný ǵyly­my­nyń damýyna eńbek sińirgen ǵalym keıin kóptegen memlekettik mara­pat­tarǵa ıe boldy. Sondaı-aq ózbek tarıh ǵylymy­nyń damýy jolynda ter tókken áıel ǵalymnyń biri – R.Amınova. Uzaq jyldar boıy tarıh ınstıtýtynda eńbek etken ol ózbek qyzdarynyń arasynda alǵash ret (1963 j.) doktorlyq dıssertaııasyn qorǵaǵan edi. Al 1963 jyly fılologııa ǵylymdarynyń doktory dárejesin alý úshin doktorlyq dıssertaııa qorǵaǵan M.Asqarova da óz salasynda alǵashqy áıel ǵalym.

Búginde ózbek elindegi fılolog-ǵalymdardyń 71 paıyzǵa jýyǵy, psı­hologtardyń 81 paıyzy, pedagogtar­dyń 61 paıyzdaıy, sol sekildi, medık, bıolog, fılosof, arhıtektor jáne saıasat­taný­shy­lardyń jartysy áıel ǵalym­dar­dan turady.

Tájikstan. Ortalyq Azııadaǵy áde­bıeti men mádenıeti erte qalyp­tas­qan tájik elinde de áıelderdiń ǵylym­ǵa kelýi HH ǵasyrǵa tıesili sekildi. Keńes­tik kezeń­nen beri qaraı túrli ǵylym salasynda tájik áıelderi arasynan shyqqan ǵalym­dar barshylyq.

Tájikstandyq ǵalym áıelder degende, eń aldymen Soro Iýsýpovanyń (Sarad­jan Mıhaılovna Iýsýpova. 05.05.1910 − 15.05.1966) aty atalady. Buqar evreıi otba­synda dúnıege kelgen ol 1935 jyly Orta­lyq Azııa ýnıversıtetiniń hımııa fakýltetin bitirgen soń, VASHNIL-diń Topyraqtaný ınstıtýty­nyń aspı­rantýrasynda oqydy. 1946 jyly Tájikstanǵa keldi.

Tájik eli ǵylymynyń ósip-ór­ken­deýine zor úles qosqan ol KSRO ǴA Tájik fılıalynda túrli qyzmet­ter atqardy. 1948 jyly mıneralogııa men geohımııa salasyna baılanysty doktor­lyq dıssertaııasyn qorǵap, 1950 jyly professor ataǵyn aldy. 1951 jyly Tájik­stan Ǵylym akademııasynyń akademıgi boldy. Onyń eńbekteri negizinen, kolloıdty mıneraldarmen baılanysty bolyp, jer beti­niń geohımııasy jáne mıneraldy bulaq­tardy zertteý másele­lerine arnaldy. Tájik ǵylymyn damytýǵa septigi tıgen jáne sol úshin kóptegen memlekettik mara­patqa ıe bolǵan Soro Iýsýpovanyń eńbegin tájik eli laıyqty baǵalaıdy. Dýshanbe taý-geologııa tehnıkýmyna S.Iýsýpovanyń aty berilgen.

Ortalyq Azııa memleketteri arasynda tuńǵysh fılosofııa ǵy­lym­dary­nyń doktory atanǵan tájik qyzy Mýnzıfa Gafarova (4.10.1924 − 28.06.2013) – óz eliniń ǵylymyn damytý jolynda talaı belesti baǵyndyrǵan ǵalym áıel. Ómirin ǵylym-bilim salasyna arnaǵan Mýnzıra Gafarova 1955 jyly aspırantýrany bitirip, kan­dıdattyq dıssertaııasyn qorǵaıdy. 1968 jyly fılosofııa ǵylymynyń doktory bolyp, eki jyldan soń professor ataǵyn aldy. Birneshe oqý ornynyń rektory boldy. Al Sofıa Hakımova (20.12.1924 – 12.10.2015) – 33 jasynda medıına ǵyly­mynyń doktory bolǵan alǵashqy tájik qyzy. Keńes-tájik ǵalym-medıgi S.Hakımova KSRO ǴA, Reseı Medıına ǵylymdary akademııa­synyń korrespon­dent-múshesi boldy. Ol KSRO-da alǵash ret Dýshanbedegi №1 perzenthana janynan genetıkalyq zerthana ashyp, akýsherlik pen gınekologııa salasyn­daǵy iri maman retinde álemge tanylǵan ǵalym áıeldiń biri boldy.

Tájik eli bıologııa ǵylymy salasynda Tájik ǴA akademıgi Mýhıba Iakýbovanyń eńbegi zor. 1937 jyly Buqara qalasynda dúnıege kelgen M.Iakýbova 1959 jyly Tájikstan memlekettik ýnıversıteti jaratylystaný fakýltetiniń bıologııa bólimin bitirgen. 1984 jyly bıologııa ǵylymynyń doktory dárejesin alsa, 1986 jyly professor boldy. 2007 jyldan Tájik ǴA akademıgi. Ósimdikterdiń tirshiligin qamtamasyz etetin jáne retteıtin fızıo­lo­gııalyq, bıohımııalyq jáne genetıkalyq mehanızmderdi zertteýge ómirin arnaǵan Mýhıba Iakýbovanyń zertteýleri jáne ol basqarǵan zertteýler nátıjesi Reseı, Germanııa, Bolgarııa, Vengrııa, Italııa, Shveııa, Avstrııa, Chehııa, Slovenııa, Vetnam, AQSh elderinde ótken halyqaralyq forýmdarda joǵary baǵasyn alǵan.

Reseıde tanymal medık ǵalym­dar­dyń birine aınalǵan Nıso Jýmaeva − Dýshanbede dúnıege kelgen, belgili tájik qalam­geri Jýma Odınanyń qyzy. Tájik ýnıversıtetin bitirgen soń, 1989 Máskeýge aspırantýraǵa túsken. Dýshanbede júrgen kezinen bastap-aq jetilmeı týylǵan balalar men júktilik kezinde nárestelerdiń densaýlyǵyna alkogol men temekiniń tıgizetin áserin zertteı bastaǵan ol, osy baǵytyn Reseıde de jalǵastyrdy. Onyń zertteýleriniń nátıjesi Reseıde joǵary baǵalanyp júr. Pedıatrııa salasynda tanymal ǵalym.

Qazirgi Tájikstan ǵylymynda aty bel­gili áıel ǵalymdardyń aldyń­ǵy qatarynda Gýlchehra Kohırovanyń aty jıi atalady. Tájikstan Ǵylym akademııasy astrofızıka ınstıtýtynyń dırektory Gýlchehra Kohırovanyń ǵylym­daǵy jetken jetistikteri úshin 2014 jyly Halyqaralyq astronomdar odaǵy kishi planetalardyń birine onyń esimi berilgen.

Búginde tájik elinde ár úsh ǵalymnyń biri áıel ǵalymdar bolyp keledi. Zertteýshilerdiń aıtýynsha, ǵylymdaǵy áıelderdiń úlesi sońǵy onjyldyqta bes paıyzǵa kóterilgen.

Qyrǵyz Respýblıkasy. Ortalyq Azııanyń ózge elderi sııaqty Kyrǵyz Respýblıkasynda da áıelderdiń ǵylymǵa kelýi – ótken júzjyldyqqa tıesili. Degenmen odan bergi dáýirde elde ǵylymnyń kóptegen salalarynda erlermen birge áıel­der de eńbek etip, tabysqa jetip jatyr. Kyrǵyz Respýblıkasy ǵylymyndaǵy áıelder degende, eń aldymen keńestik dáýirdegi qyrǵyz elinen shyqqan oqymysty áıel Evdokııa Rozo­va­nyń (12.03.1899 – 16.04.1971) aty eske túsedi. Seısmolog-ǵa­lym, Qyrǵyz ǴA akademıgi ári 1953 jyly fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory bolǵan Rozova qyrǵyz eliniń seısmologııa salasynyń damýyna kóp eńbek sińirgen.

Kákish Rysqulova − Ortalyq Azııadan shyqqan tuńǵysh áıel hırýrg. Kákish Rysqulqyzy (15.08.1918 – 26.10.2018) – Qyrǵyz Respýblıkasy ǴA aka­demıgi. Halyqqa bilim berý úzdigi, Qyr­ǵyz Respýblıkasyna eńbegi sińgen dáriger, qaıratker, medıına ǵylymynyń doktory, professor.

Kákish Rysqulova – Ortalyq Azııaǵa belgili qyrǵyz aǵartýshysy, alǵashqy qyrǵyz álipbesiniń avtory Ishenaly Arabaevtyń týysy. 1938 jyly Frýnze (qazirgi Bishkek) qalasyndaǵy respýblıkalyq medıına ýchılıesin, 1944 jyly Qyrǵyz memlekettik medın­s­tıtýtynyń emdeý fakýltetin bitirgen. Onyń eńbekteri medıınanyń onkologııa, neırohırýrgııa, ortopedııa, travmatologııa, ýrologııa, gastroenterologııa, tamyr hırýrgııasy salasyna arnalǵan. Ol áskerı gospıtalda júrip, bilimin tájirıbemen ushtastyryp, ǵylymı eńbek jazdy. KSRO-da alǵash ret V.Gýdovtyń tamyrǵa arnalǵan qurylǵysyn paıdalana otyryp, qan tamyrlaryn qolmen tigýdiń tamasha ádisin jasap shyqty.

Jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy qyrǵyz fılologııasynyń damýyna eńbegi sińgen áıel ǵalymdar da bar. Sonyń biri − Cholpon Joldosheva. Cholpon Tokchoroqyzy (20.10.1929 – 19.11.2016) keńes-qyrǵyz ǵalym-fılology, Qyrǵyz ǴA korrespondent-múshesi, Qyrǵyz Respýblıkasy ǵylymyna eńbegi sińgen qaırat­ker. Ol ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynda Qyrǵyz ASSR Halyq komıssary Tokchoro Joldoshev pen qyrǵyz eline eńbek sińir­gen oqytýshy Akıma Otarbaıqyzy­nyń perzenti. Otbasy stalındik repres­sııaǵa ushyraǵan. Degenmen soǵan qaramaı, bilimge talpynǵan Ch.Joldosheva 1952 jyly Máskeý memlekettik ınstıtýtynyń fılologııa fakýltetin bitirip shyǵady. Orys, qyrǵyz ádebıeti, aýdarma teorııasy boıynsha ǵylymı eńbekter jazǵan.

Qyrǵyzdyń taǵy bir tanymal ǵa­lym qyzy − Jeenchoroeva Rozalııa. Rozalııa Jamanqulqyzy (1935 jyly Orynborda dúnıege kelgen) – geolog, geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń doktory (1990), Qyrǵyz ǴA korrespondent-múshesi (1992). 1957 jyly Máskeý tústi metaldar jáne altyn ınstıtýtyn bitirgen. Qyrǵyz Respýblıkasy ǴA Geologııa ınstıtýtynda aǵa ǵylymı qyzmetker, 1976 jyldan zerthana meńgerýshisi bolyp qyzmet atqarǵan. Ǵylymı eńbekteriniń negizgi baǵyty – petrologııa, rýdanyń paıda bolýy, kenderdi izdeý. Sol sııaqty, Mınıra Batkıbekova da (1940 jyly týǵan) jaratylystaný salasynda tabysqa jetken ǵalymdardyń biri. Ol − hımııa ǵylymdarynyń doktory (1990), professor (1991). Halyqaralyq ınjenerlik akademııasynyń (1986) jáne Qyrǵyzstan Injenerlik akademııanyń akademıgi (1994). Bolgarııadagy tamaq ónerkásibi ınstıtýtyn bitirgen (1962). Sondaı-aq bul salada taǵy bir qyrǵyz qyzy akademık, hımııa ǵylymynyń doktory, professor Sharıpa Jorobekovanyń da (1945 jyly týǵan) aty belgili. Onyń da ǵylymı eńbekteri qyrǵyz elinde hımııa ǵylymy­nyń jáne ónerkásibiniń damýyna zor áser etti.

Jalpy, áıelder qaýymy jolaı bermeıtin energetıka salasynda da tabysqa jetip júrgen qyrǵyz qyzdary bar. Sonyń biri − Darııahan Muqasheva. Ol – «Elektr stanııalary» AAQ janyndaǵy jobalaý-qurý bıýrosynda baqylaý ólsheý aspaptarynyń jetekshi ınjeneri. Al búginde aty álemge belgili Ásel Sartbaeva – qyrǵyz eliniń maqtan tutar qyzdarynyń biri. 36 jasynda-aq Ortalyq Azııadan shyǵyp, álemge moıyndalǵan ǵalym-áıel. Onyń ǵylymdaǵy izdenisteri álem nazaryn aýdaryp otyr. Á.Sartbaevanyń ınnovaııalyq izdenisteri vakınalardyń turaqty temperatýrada saqtalýy másele­sin­de qymbat ta kúrdeli tasymaldy qajet etpeıtin joldaryn usynbaqshy. Ol óz kezeginde vakınalardy tasymaldaýǵa ketetin artyq shyǵyndardy joıyp, dári baǵasynyń kóterilmeýine áser etedi.

Búginde Ásel Sartbaevanyń aty hımııa ǵylymymen aınalysatyn álem­niń eń myqty 175 ǵalymynyń biri retinde Ulybrıtanııanyń Koroldik hımııa qoǵamynyń tizimine engizilgen.

Túrkimenstan. Shynyn aıtý kerek, jabyq saıasat ustanatyn beıtarap túrkimen elindegi ǵylym men ondaǵy áıelderdiń úlesin bilý qıyndaý. Degenmen Túrkimenstan tarıhy ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, arheolog-ǵalym Nýrgozel Bıashımova, Kún energııasy ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, nanomaterıaldar zertteýshisi Valentına Sarkısova, Túrkimenstan ǴA aqparattyq tehnologııa bóliminde qyzmet isteıtin Djeren Ashırmýhammedova, Túrkimenstan ǴA tehnologııa ortalyǵyndaǵy zerthana jetekshisi Djeren Sılapova, sol orta­lyqta farmaevtıka óndirisine arnalǵan bıotehnologııany damytý jolynda ter tógip júrgen Aına Ataeva sekildi ǵalym­dardyń aty Túrkimenstannan tys jerlerge de belgili.

Qaraqalpaqstan. Ortalyq Azııanyń ǵalym áıelderi týrasynda aıt­qanda, qaraqalpaqstandyq áıel ǵalym­darǵa soqpaı ketýge bolmaıdy. 1924-1930 jyldarda Qazaqstannyń, 1936 jyldan beri Ózbekstannyń quramynda ulttyq respýblıka retinde ómir súrip kele jatqan Qaraqalpaqstanda da búginde ǵylym men óner jaqsy damyǵan. Túrli ǵylym salasynda júrgen áıelder kóp.

Bul elde ǵalym áıelderdiń fılologııa­da úlesi kóp. Sondyqtan qara­qalpaq til-ádebıeti ǵylymy jaıly aıtqanda, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, ǵalym-synshy Zaıtýna Nasrýllaeva (1929-1988) men Ózbekstan Ǵy­lymdar akademııasynyń Qaraqal­paq­stan bólimi ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Sarygúl Bahadyrovanyń aty aldymen eske túsedi.

Sonymen birge, fılolog ǵalym, osy jerde týyp-ósip, Máskeýde KSRO ǴA Til bilimi ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirip jáne qaraqalpaqstandyq áıelder arasynda alǵash ret kandıdattyq (1963) qorǵaǵan, Qaraqalpaqstanda oqý mınıstri bolǵan, Ózbekstan ǴA til jáne ádebıet ınstıtýtynda jaýapty qyzmetter atqarǵan qazaq qyzy – Ázıza Nurmahanova erekshe atap aıtýǵa turarlyq. 1968 jyly tarıhı Otanyna oralǵan ol, QazMÝ-da (qazirgi ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ) uzaq jyl qyzmet istep, professor atandy.

Búgingi qaraqalpaq medıınasynda da áıel-ǵalymdar tanymal. Sonyń biregeıi − Oral Atanııazova. Ol búginde Aral ekolgııalyq aımaǵynda ómir súrip jatqan qaraqalpaq elindegi ana men balanyń densaýlyǵyna qatysty týynda­ǵan qıyndyqtardy zerttep, nátıjesin halyqaralyq sımpozıýmdarda kórsetip, eline álemdik qaýymdastyqtyń nazaryn buryp júr. 2000 jyly medıınadaǵy jemisti eńbegi úshin oǵan ekologtardyń halyqa­ralyq Goldman syılyǵy berilgen.

Kórip otyrǵanymyzdaı, Ortalyq Azııa elderindegi áıelderdiń ǵylymǵa qosyp jatqan úlesi az emes. Biz tek olardyń arasynan iri tabysqa jetkenderin sholyp qana shyqtyq. Alaıda bul shaǵyn sholýda Qazaqstandaǵy áıel ǵalymdarǵa toqtalmadyq. Sebebi elimiz ǵylymda ǵalym áıelderdiń úlesi mol ekenin jáne olardy Ortalyq Azııanyń ózge memleketterimen salystyrǵanda nátıjeniń joǵary ekenin bilemiz ári olar týraly az jazylyp jatqan joq.

Álemdik genderlik saıasat boıynsha, er men áıel teńdigi jóninen 171 memlekettiń ishinde Qazaqstan – 43, Ózbekstan – 59, Qyrǵyz Respýblıkasy 91-orynda eken. Demek, ǵylymdaǵy erkindik pen qoldaý qazaqstandyq ǵalym arýlardyń qataryn jyldan-jylǵa kóbeıtpese, azaıtpasy anyq.

 

Ahmet ÓMIRZAQ

 

Sońǵy jańalyqtar