11 Sáýir, 14:41 590 0 Bilgenge marjan Baqytbek Qadyr

Adamzat tarıhyndaǵy pandemııalar

Iýstınıan obasy (65 - 100 mıllıon adam)

Derekter boıynsha, obanyń taraý oshaǵy Efıopııa men Mysyr. Artynsha aýrý saýda-sattyq arqyly Konstantınopolge, odan ári soltústik, ońtústik jáne shyǵys Vızantııaǵa jetken. Oba munymen toqtamady. Soltústik Afrıka, búkil Eýropa elderi, Ortalyq jáne Ońtústik Azııa, Arab elderi de derttiń qurbany bolǵan.

Iýstınıan obasy b.e.d. 541 jyly bastalyp, jobamen 91 mıllıon adamnyń ómirin qıǵan alǵashqy pandemııa boldy.

Atalǵan aýrýǵa epıdemııa juqtyrǵan, biraq tiri qalǵan Rım ımperatory Iýstınıan I-niń esimi berildi.

Tarıhshylar epıdemııa sol kezde álem halqynyń 13% -na deıin joıdy dep sanaıdy.

Ispan tumaýy (75 - 100 mıllıon adam)

Tumaý soǵyspen tuspa-tus kelgendikten naqty adam shyǵynyn esepteý, ǵalymdarǵa qıynǵa soǵyp otyr.
Keı boljaýshylar adam shyǵyny 100 mlnnan asyp jyǵylatynyn aıtady.

1-shi dúnıejúzilik soǵys kezinde Tynyq muhıt araldarynan Arktıkaǵa deıingi jerlerdi qıratqan 1918 jylǵy ıspan tumaýy álemdegi ekinshi iri indet boldy.
Osy H1N1 tumaýy vırýsy gıperıtokınemııany týdyratyndyqtan, aýrý tek ımmýndyq júıesi álsiz balalar, qarttar ǵana emes, sonymen birge tolyǵymen saý adamdarǵa da áser etti.
Boljam boıynsha 1918-20 jyldar aralyǵynda, tumaýdy juqtyrǵandar sany 550 mln adamǵa jetken.

Gıperıtokınemııa - bul ımmýndyq júıeniń ólimge ákeletin reakııasy, ol qabynýdyń fokýsyndaǵy ıtokındermen ımmýndyq jasýshalardyń baqylaýsyz aktıvtenýinen turady.

Tumaýdyń «Ispanka» atalýy, Ispanııada paıda bolǵany úshin emes, Ispanııa birinshi bolyp tumaýdy «moıyndaǵany» úshin solaı atalyp ketti.
Tumaýdyń qaıdan bastaý alǵanyn basyp aıtý qıyn. Bul tizimde AQSh pen Qytaı alda tur. Keıbir zertteýshiler pandemııa Franııadaǵy áskerı lagerdegi aýrýhanada janýarlarǵa (qustarǵa, shoshqalarǵa) mýtaııalanǵan vırýs juqtyrǵannan keıin bastalǵan dep sanaıdy.

Býbon obasy (80-100 mln.)

«Qara ólim» dep te atalady, tumaý obasy 1346 jyldan 1353 jylǵa deıin sozyldy jáne adamzat tarıhyndaǵy eń joıqyn pandemııaǵa aınaldy.
Tipti keı derekte 200 mln-nan asyp jyǵylady deıdi, adam shyǵyny. Osy jyldary jobamen Eýropanyń barlyq halqynyń 30-60% -y qyryldy.

Oba ekonomıkalyq, áleýmettik jáne dinı áserleri orasan zor boldy. Ortaǵasyrlyq adamdar oba Qudaıdyń jazasy dep sanady jáne aýrýǵa dinı sıpat berdi.

Osydan keıin evreıler, sheteldikter men syǵandar elden qýyldy.

Bir qyzyǵy, dinı fanatızmniń artýyna qaramastan, dárigerler arnaıy artyqshylyqtarǵa ıe boldy: mysaly, obadan qaıtys bolǵan adamnyń máıitin ashýǵa ruqsat, al kúndelikti ómirde aýtopsııa zańmen qýdalandy.

Indet Eýropaǵa XIX ǵasyrǵa deıin qaıtyp kelmedi. Bul tarıhtaǵy alǵashqy obanyń emdeletin túri boldy (obaǵa qarsy vakınalar oılap tabyldy). 

 

 

Sońǵy jańalyqtar