26 Naýryz 2020, 14:11 768 0 Óndiris Túrkistan Gazeti

Otandyq dári-dármek óndirisi nege dármensiz?

Álemdi sharpyǵan koronavırýs indeti Qazaqstandy da aınalyp ótpedi. Tótenshe jaǵdaı jarııalanyp, iri qalalar karantınge jabyldy. Shekaradaǵy ótkizý beketteri bekitilip, qarym-qatynas toqtatylǵan. Jaı kúnderi quny 25 teńgelik medıınalyq betperdege suranys artyp, taýardyń tapshylyǵy erekshe baıqalady.

Jalpy alǵanda, betperde taǵý juqpaly keselden qanshalyqty saqtaıdy, osyǵan bir oı júgirtip ótsek. Mamandardyń aıtýynsha, ádette maska kıgen adam ózin qaýipsiz sezinip, qol gıgıenasyn umytyp ketedi eken. Al koronavırýs qol arqyly juǵýy da ábden múmkin. Eń durysy jeke bastyń tazalyǵyna mán berip, kópshilik jınalatyn jerge barmaǵan jón.

Barlyq memleketter  shekaralaryn tars bekitip, saqtyq sharalaryna kóshken kez­de, árbir eldiń ekonomıkasy qan­sha­lyq­ty qýatty ekeni synalatyn sát keldi. Eko­no­mıkanyń negizi óndiris desek, bul sala Qa­zaqstanda qanshalyqty damyǵan, ózi­miz­di azyq-túlikpen, turmystyq qajetti taýar­­larmen, ásirese dári-dármekpen qam­ta­masyz ete alamyz ba degen suraq kópshilik kó­keıindegi saýaldardyń biri.  Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetine súıensek, elimizde bir rettik qoldanylatyn me­dı­ınalyq betperde óndiretin bes kompanııa bar eken. Tolyq kólemde jumys istep jat­qan atalǵan mekemeler suranystyń bar­ly­ǵyn birdeı qamtı almaı otyr. Onyń ústine shı­kizattyń Qytaıdan keletinin, keden be­ketteriniń jabyqtyǵyn eskersek, bul sa­lada biraz qıyndyqtardyń bar ekenine kózimiz jetedi. Keıbir tigin ehtary kıim-keshek tigýdi toqtatyp, matadan jasalǵan bet­perde tigýdi jappaı qolǵa alýda. Buǵan deıin shetelden, Reseı, Qytaıdan ákelinetin mas­kalar óz elimizde de óndirilýi qolǵa alyný­­­da.

Qazaqstandaǵy taýar naryǵy alyp­sa­tar­lyqqa negizdelgeni búgingi kúnniń eń ózek­ti máseleleriniń biri. Taýar shetelde ón­­­diriledi, dıstrıbıýtorlar arqyly soń­ǵy tutynýshyǵa jetem degenshe 2-3 qoldan óte­di. Osyǵan sáıkes baǵa da qymbattaıdy. Ásirese, dári-dármek bıznesi – eń tabysty salanyń biri. Adam bolǵan soń bas aýyryp, baltyr syzdamaı turmaıdy. Elimizde ja­rııa­lanǵan tótenshe jaǵdaıdy eskersek, dári-dármektiń tapshylyǵy artary sózsiz. Sebebi naryq ımportqa táýeldi. 2018 jyly Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes Den­saý­lyq saqtaý mınıstrligi birqatar sharalardy iske asyra bastaǵan. Aýrýhanalar men me­dıınalyq mekemelerge dári-dármek jet­kizip berýshi biryńǵaı dıstrıbıýtor «SK-Farmaııa» memlekettik satyp alýda otandyq ónerkásiptiń úlesin kóbeıtýdi qolǵa alǵan. Resmı saıttyń málimetinshe, 2024 jylǵa qaraı ónimdi 80 paıyzǵa jet­kizý­di josparlap otyr. Al qazirshe jergi­lik­ti óndirýshilerdiń salmaǵy – 30 paıyz, shet­eldik óndirýshilermen tikeleı kelisim – 21 paıyz, ózge taýar jetkizýshiler – 49 paıyz. Kórip otyrǵanymyzdaı, 70 paıyz dárilik taýar shetelden keledi eken. Dollar baǵasynyń kúrt joǵarylaýyn  esepke alsaq, baǵanyń qymbattamasa, arzan­damaıty­nyn túsinemiz. Sebebi ımporttyq taýar­lardyń quny teńgemen emes, dollarmen belgilenetini barshaǵa málim. Otandyq biryńǵaı dıstrıbıýtordyń ózi 49 paıyz dári-dármekti ózge dıstrıbıýtorlardan alady eken. Dollardyń sharyqtaýyn qos­sańyz dáriniń quny qanshama ese qym­battaıtynyn túsinýge bolady. Sońynda qarapaıym tutynýshylardyń qaltasyna edáýir salmaq túseri anyq.

Importqa táýeldilikten, baǵanyń qym­bat­taýynan qutylýdyń bir joly – otan­dyq ónerkásipti damytý. Memleket tarapynan qoldaý bildirip, jaǵdaı jasalsa, dári-dármek óndirisiniń de qarqyndap keteri sóz­­siz. Qazaqstanda  júzden astam far­ma­ev­­­tıkalyq zaýyt bar eken. Arasynda 138 jyl­dyq tarıhy bar Shymkent qalasyn­da­ǵy AO «Hımfarmnyń» bási bıik. Halyq­ara­lyq GMP talaptaryna tolyq jaýap beretin zaýyt modernızaııadan ótken. Oǵan pol­shalyq Polpharma kompanııasynyń ın­vestıııa quıýymen qol jetkizildi.

Forbes Kazakhstan saıtynda jarııalan­ǵan  UǴA akademıgi, hımııa ǵylymdarynyń dok­tory, professor, «Fıtohımııa» halyq­ara­lyq ǵylymı-óndiristik holdınginiń bas­qarma tóraǵasy Serǵazy Adekenovtyń ma­qalasynan úzindi keltirsek: «Tájirıbeli mamandarsyz otandyq farmaevtıkany damytý, halyqaralyq talaptarǵa saı etý múmkin emes. Aldymen ınjener-tehnologtar jáne orta býyndaǵy mamandar kerek. Olar­dy daıyndaý úshin medıınalyq kol­ledjderdiń, dárilik ósimdikter ósiretin agronom daıyndaıtyn aýylsharýashylyq kolledjderdiń máselesin sheshý qajet. Jo­ǵary oqý orny shákirtteriniń dýaldi júıe­de bilim alyp, oqý men óndiristi úılestirýge mem­lekettiń qoldaý kórsetýi talap etiledi. Otandyq óndiris kólemin ulǵaıtý óndiris pen ǵylym-bilimniń tyǵyz ıntegraııada jumys isteýine baılanysty. Qazaqstandyq ǵa­lymdardyń eńbekteri men jańalyqtary  ǵana respýblıkamyzdyń densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ózekti máselelerdi sheshýge qabiletti bola alady».

Qoryta aıtqanda, taýarǵa degen sura­nys­ty shetelden ákelip qanaǵattandyrý mem­leket úshin ońtaıly jol bolǵanymen, el basyna kún týyp, tótenshe jaǵdaı ornaı qal­sa jaǵdaıdyń qıyn bolatynyn korona­vırýs pandemııasy aıqyndap berdi. Ǵylym men bilimdi damytyp, mamandar daıyndap, ınvestıııa tartý, otandyq ónerkásipti damytý búgingi kúnniń mańyzdy máselesi bo­lyp tur.

 

Asylhan MADALIEV

Sońǵy jańalyqtar