26 Наурыз, 16:19 321 0 Тұлға "Түркістан" газетінің авторлары

АЗАТТЫҚ ҚОЗҒАЛЫСЫНЫҢ ЖАЛАУГЕРІ

Биыл ұлы тәуелсіздік күрескері Мұстафа Шо­қай­дың туғанына 130 жыл толып отыр.  Осы датаға орай аты әлемге мәшһүр қайраткердің ұлт-азаттық қозғалыс сынды құбылыс шындығын қарас­тыру және халықтардың жаңа советтік империя ахуа­лын­да шынайы азаттық алуды көздеген қозғалысы қи­сынын (теориясын) жасау жолына шағын шолу жа­сайық.

Отарлық озбырлықтан қорғану үшін түрк халықтарының бірлесу жолымен жү­ріп, ынтымақтаса дамуы және кү­ресуі қа­жеттігі ХХ ғасыр табалдырығынан бірге ат­­таған империядағы жалпыреволю­ция­лық қоз­ғалыспен астаса өрістеген ұлт-азаттық қоз­ғалыстар барысында айқындала түсті (осы жерде «түрк» деген терминнің жа­зылуына байланысты мынаны айта кеткен жөн: қазақша әдебиетте көбіне «түрік ха­лықтары» деген тіркес қолданылады, біз мұ­ны соншалықты тура емес деп есептейміз, өйткені ұлы түрік халқының атауын бар­лық түркілерге қолдану арқылы өзге туыс халықтардың баршасы соның ұлыс­та­ры тәрізденіп, атаулардағы шатасуларды ту­ғызады, сондықтан орыс ғылыми әде­бие­тіндегі «тюрк» атауының мәселе мәнін дұрыс ашатынын мойындау ләзім, яғни түбі бір туыс халықтардың қазақы жал­пы­лама­лық атауын «түрік» деп емес, «і» әрпінсіз «түрк» деп қолдану әділ болмақ, сонда «түрк ха­­­лықтары» санатына түрік, әзірбайжан, та­тар, башқұрт, қазақ, өзбек, қырғыз, тү­рікмен, т.б. жататыны айқын көрініп тұ­ра­ды деп ойлаймыз). Мұстафа Шоқай мұны Петроградтағы студент шағынан бастап аңғарып, 1917 жылы монархия құлағаннан кейін Мұсылман комитетінде, одан Мемлекеттік думаның Мұсылман фракциясы жанындағы Ұйымдастыру бюросында қыз­мет атқарған шақтарында мейлінше айқын ұға түсті. Ресейдің демократиялық федерация болу жолын таңдағаны айқындалып келе жатты, тиісінше, азаттыққа қолдары жеткен империя халықтары енді федерация құрамында автономия алуды аңсады. Осы орайда Түркістан өлкесі халықтарын да жаңа құрылымда өмір сүруге дайындау ке­рек­тігін ұлт қайраткерлерінен өмірдің өзі талап еткен.

Жас күрескер Мұстафа Шоқай Пи­тер­ден еліне қарай сапарға шығар алдында, пойызға мінуге рұқсат алу үшін, 1917 жыл­ғы наурыздың 20-ларында, соның ал­дында ғана революцияшыл мекеменің ал­ғашқы бас­шысы болып сайланған кісіге – Петроград Жұмысшы депутаттары кеңе­сінің (Петросоветтің) төрағасы социалист Николай Семёнович Чхеидзеге кірді. Карло Чхеидзе революциялық қозғалысқа жас­тайынан, студенттік шағынан араласқан, «Коммунистік партия манифесін» 90-жылдары грузин тіліне тұңғыш аударған, 1892 жылдан Закавказьедегі алғашқы социал-демократиялық ұйымның, 1898 жылдан РСДЖП-ның мүшесі болған, 4-ші Мемлекеттік думада меньшевиктер фракциясын басқарған, патша Думаны тар­қатқанда, оған мойынсұнбай құрылған Мемдума Коми­тетінің құрамына кірген 53 жастағы тәжіри­белі саясаткер болатын. Мұстафа оған өзінің алға қойған мақсатын айтады. Оны естіген Чхеидзе шошып кетіп: «Жолдас Шоқаев, отандастарыңызға автономия туралы айта көрмеңіз. Өйткені біріншіден, қазір бұл жөнінде сөз қозғауға ерте, ал, екін­шіден, сіздің Түркістан секілді мәде­ниеті, тілі мен діні мүлдем бөлек елге автономия әперу – сепаратизмге анық қадам басу деген сөз. Ал революциялық жә­не демократиялық Россиядан тысқары жа­салған сепаратизм сіздің халқыңызға пайда бермейді», – деп қарсылық білдірді.

Алайда революциялық оқиғалар жыл­дам өрістеп, саяси ойды қар­қын­ды түрде дамытып жатты. Чхеидзе жаз­да Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің 1-ші Бүкілресейлік съезінде ВЦИК төрағасы боп сайланып, күзде арнайы шақырылған Бүкілресейлік демо­кратиялық мәслихаттың жұмысын кіріспе сөз сөйлеп ашқанда, «жағдайды қалай парықтап, не істеу керектігі туралы» мәселе қойды. Елдегі билікті ұйымдастыру жөнінде өткен мәжілісте белсенді рөл атқарып, соң­ғы коалициялық Уақытша үкіметті құруға қатысты. Сосын Грузияға кетті де, революцияшыл Ресейге қайтып оралған жоқ. Мұстафаға берген кеңесінің қателігін өзі дәлелдегендей боп, Грузияның тәуелсіздігі туралы декларацияға қол қойды, Закавказье сеймінің төрағасы болды, Грузияға Қызыл армия кіргеннен кейін біржола Францияға эмиграцияға кетті. Оның ақыл-кеңесіне құлақ аспай, туған өлкесінде революция­шыл Ресей мемлекетінің құрамында болатын Түркістан мұхтариятын жариялауға атсалысқан Мұстафа Шоқай да автономия астанасы Қоқан қанды қырғынға ұшыра­ғаннан соң совет өкіметінен біржола жеріген. Сосын араға біраз уақыт салып, ол да Франциядан орын тепті.

Шетелде Мұстафа ресейлік және түркістандық эмигранттармен бір­ге қоян-қолтық еңбек етті. Орыс және еуропалық баспасөз бен өзі серіктерімен арнайы ашқан журналдары беттерінде большевизмнің қылмыстарын әшкереледі, бостандық идеяларын таратумен және азаттық қозғалысының заман талабына сай теориясын жасаумен шұғылданды. Өмірінің мәніне айналған ұлт азаттығы жолындағы күресінің алғашқы кезеңінде ол Түркістан өлкесі мұсылмандарының 1917 жылдың сәуіріндегі 1-ші съезінде құрылған Орталық кеңес (Ұлттық орталық) төрағасы болып сай­ланған. Түркістан автономиясының жо­басын жасауға белсене қатысқан. Өлкеде Ресей федеративтік республикасының құрамдас бір бөлігі болуды көздеген автоно­мия құру жөніндегі идея болашақ бүкіл­ресейлік құрылтайшы жиналыста қол­дау табады деп үміттенген. Яғни туған елін­де автономиялық бірлік құруға ұмтыл­ғанмен, Чхеидзе сақтандырған сепаратизмді мүлдем ауызға алмаған-ды. Өстіп, орыс де­мок­ратиясына сенімін жоғалтпай, Мұстафа автономия мәселесінің Бүкіл­ре­сейлік Құрыл­тайшы жиналыста шешілуіне қал­дыру жағында болды. Белгілі қайраткер Се­рәлі Лапин басқаратын «Улема» қоғамы (діни ғұламалар орталығы) шұғыл шариғат сотын енгізу сынды шетін ұсыныс жаса­ғанда, одан кейін өлкенің Ресейден бөлінуі жөнінде батыл идея көтергенде де ол Ұлт­тық орталық атынан келіссөз жүргізіп, мұн­дай қадамдарға барудың ерте екенін, өлке бо­лашағына қатысты мәселелерге сақ­тық­пен қарау қажеттігін дәлелдеді.

Бірақ Петроградтағы Қазан төңкерісі, артынша Ташкентте де өлке билігін большевиктердің басып алуы жағдайды шиеленістіріп жіберген еді. Ташкенттегі совет өкіметінің басшылары Қоқанда жа­рия­ланған Түркістан мұхтарияты үкі­ме­тінің қызметіне кедергі келтірудің қилы амалдарын жасады да, ақыры, жойқын қарулы күш қолданып, жойды. Астыртын жағдайға көшкен Мұстафа Шоқай жаралы солдатша киініп, жаралыны күтімге алған медбике кейпіндегі зайыбы Мариямен бірге құпия түрде 1918 жылғы 1 мамырда (Түр­кістан өлкесінің советтік автономиясы жариялаған мерекелі күні) Түркістан өлкесімен біржола қош